همه‌ی این آدم‌ها تحت یک قانون معروف و شوم محکوم می‌شدن: ماده ۵۸ قانون کیفری (جرایم ضد کشوری). با این موج جدید دستگیری‌ها، ترکیب جمعیتی گولاگ‌ها کاملاً عوض شد. حالا دیگه تو اون باراک‌های یخ‌زده‌ی سیبری، فقط کشاورزها نبودن. حالا می‌تونستی ببینی که یه پروفسور فیزیک دانشگاه مسکو، یه شاعر معروف (مثل اوسیپ ماندلشتام)، یه ژنرال ارتش، و حتی بازجوهای سابق پلیس مخفی که خودشون قبلا آدم‌ها رو شکنجه می‌کردن، کنار هم دارن با کلنگ یخ می‌شکنن.

تو این دوره، یکی از بی‌رحمانه‌ترین قوانینِ گولاگ خودش رو نشون داد: سلسله مراتبِ جهنم. مقامات اردوگاه برای اینکه زندانی‌های سیاسی (ماده ۵۸ ها) رو راحت‌تر کنترل کنن، به مجرمان جنایی و قاتل‌های حرفه‌ای (که تو فرهنگ روسی بهشون می‌گفتن اورکا) قدرت می‌دادن. اورکاها تو اردوگاه پادشاهی می‌کردن. اون‌ها به عنوان عناصر نزدیک به طبقه‌ی کارگر شناخته می‌شدن، در حالی که روشنفکرها و سیاسیون دشمن خلق بود.

اورکاها بهترین تخت‌ها رو می‌گرفتن، لباس‌های گرمِ سیاسی‌ها رو به زور می‌دزدیدن، غذای اون‌ها رو می‌خوردن و اگر کسی اعتراض می‌کرد، شبونه با یه چاقوی دست‌ساز سرش رو می‌بریدن. نگهبان‌ها هم نه تنها دخالت نمی‌کردن، بلکه از تماشای تحقیر شدنِ پروفسورها و ژنرال‌ها به دستِ دزدها و قاتل‌ها لذت می‌بردن.

اما شاید هیچ جای این سیستم، ترسناک‌تر و مرگبارتر از کولیما نبود. کولیما یه منطقه‌ی بی‌نهایت سرد و دورافتاده تو شمال شرقیِ سیبری بود؛ جایی که دمای هوا تو زمستون به منفی ۵۰ یا ۶۰ درجه هم می‌رسید. کولیما معدن طلای شوروی بود. برای رسیدن به اونجا، زندانی‌ها باید سوار کشتی‌هایی می‌شدن (مثل کشتی بدنام دژورما) و روزها تو انبار تاریک و خفه‌کننده‌ی کشتی از دریای اوخوتسک رد می‌شدن. خیلی‌ها تو همون مسیرِ دریایی از بیماری و جنون می‌مردن.

وقتی به کولیما می‌رسیدن، باید روزی ۱۴ ساعت تو سرمایی کار می‌کردن که اگه آب دهنت رو می‌نداختی زمین، قبل از رسیدن به خاک یخ می‌زد. تو کولیما، امید به زندگی یه زندانی جدید کارگر تو معدن، فقط چند ماه بود. به قول معروف، کولیما جایی بود که «خدا اون رو تو روزِ خشمش آفریده بود.»

البته ماشین کشتار استالین فقط به مردها رحم نمی‌کرد. زن‌ها و بچه‌ها هم قربانی بودن. یه اردوگاه وحشتناک تو قزاقستان بود به اسم آلژیر (مخفف روسی اردوگاه آکمولینسک برای همسران خائنین به وطن). زن‌هایی که تنها جرمشون این بود که شوهرشون به اشتباه اعدام شده بود، به این اردوگاه فرستاده می‌شدن. بچه‌های این زن‌ها رو از آغوششون به زور جدا می‌کردن و می‌فرستادن یتیم‌خونه‌های دولتی. اونجا اسم و فامیل بچه‌ها رو عوض می‌کردن و بهشون یاد می‌دادن که از پدر و مادر خائن خودشون متنفر باشن. خیلی از این مادرها تا آخر عمر هرگز نفهمیدن چه بلایی سر بچه‌هاشون اومد.

این چرخ‌دنده‌های خونی داشت با تمام سرعت می‌چرخید تا اینکه سال ۱۹۴۱ شد و هیتلر تو یه حمله‌ی غافلگیرانه، به شوروی حمله کرد. جنگ جهانی دوم شروع شد. حالا شرایط تو گولاگ‌ها از جهنم هم بدتر شد. تمام منابعِ کشور رفت برای خط مقدم. جیره‌ی غذایی زندانی‌ها به شدت کم شد، در حالی که ساعات کار اجباریشون بیشتر شد. شعار این بود: «همه‌چیز برای جبهه، همه‌چیز برای پیروزی.» تو سال‌های اول جنگ، صدها هزار زندانی گولاگ از شدت گرسنگی مفرط (که بهش پِلاگر می‌گفتن) و بیماری اسکوربوت جون دادن.

نکته‌ی عجیب و تراژیک اینجا بود که خیلی از این زندانی‌ها، همون ژنرال‌ها و سربازهای سابق بودن که حالا می‌دیدن کشورشون داره توسط نازی‌ها شخم زده می‌شه. اون‌ها از داخل اردوگاه به استالین نامه می‌نوشتن و التماس می‌کردن که: «ما رو بفرستین خط مقدم! بذارین برای کشورمون بجنگیم، حتی اگر تو خط اول بمیریم.» استالین که به شدت کمبود نیرو داشت، خیلی‌هاشون رو فرستاد به گردان‌های تنبیهی (شتراف‌بات).

این گردان‌ها رو می‌فرستادن جلوی ارتش تا با بدن‌هاشون میدون‌های مین رو پاکسازی کنن یا تو خطِ صفرِ آتش با آلمان‌ها بجنگن. اگر به عقب برمی‌گشتن، توسط نیروهای خودی تیرباران می‌شدن.

بالاخره تو سال ۱۹۴۵، با خون میلیون‌ها نفر، شوروی تونست آلمان نازی رو شکست بده. ناقوس‌های پیروزی تو مسکو به صدا دراومد. مردم فکر می‌کردن حالا که جنگ تموم شده، استالین مهربون می‌شه، اردوگاه‌ها رو می‌بنده و دورانِ آرامش شروع می‌شه. سربازان اسیر روسی که سال‌ها تو اردوگاه‌های کار اجباری آلمان‌ها زجر کشیده بودن، با گریه و خوشحالی آزاد می‌شدن و سوار قطار می‌شدن تا به آغوش خانواده‌هاشون تو خاک مادری برگردن.

اما قطارهای اون‌ها تو ایستگاه‌های مسکو و لنینگراد توقف نکرد. قطارها مستقیم رفتن سمت سیبری! استالین قانونی گذاشته بود که هر سرباز روسی که زنده به دست دشمن اسیر بشه، یه «خائن به وطنه»؛ چون یه سرباز واقعی شوروی باید تا آخرین قطره‌ی خون می‌جنگید و کشته می‌شد. پس صدها هزار سربازی که از جهنم هیتلر جون به در برده بودن، مستقیم به جهنم استالین فرستاده شدن.

بعد از جنگ، سیستم گولاگ به بزرگترین ابعادِ خودش در تاریخ رسید. اردوگاه‌ها پر از اسیران جنگی، سربازان بازگشته، ملی‌گرایان اوکراینی و لیتوانیایی و یه موجِ جدید از روشنفکران شد. اما این نسلِ جدیدِ زندانی‌ها، یه تفاوتِ بزرگ با زندانی‌های دهه‌ی ۱۹۳۰ داشتن؛ اون‌ها سرباز بودن، جنگیدن رو بلد بودن و دیگه از مرگ نمی‌ترسیدن. همین‌ها بودن که قرار بود پایه‌های این امپراتوریِ یخ‌زده رو تو سال‌های آخر حکومت استالین به لرزه دربیارن…

دهه ۱۹۵۰ شروع شده بود و گولاگ‌ها دیگه اون مکان‌های مطیع و ساکتِ دهه‌های قبل نبودن. با ورود موج جدید زندانی‌ها بعد از جنگ جهانی دوم، همه‌چیز داشت تغییر می‌کرد.

همون‌طور که گفتم، این تازه‌واردها فرق داشتن. اون‌ها افسرها و سربازهای ارتش سرخ بودن که تا برلین جنگیده بودن، یا چریک‌های اوکراینی و لیتوانیایی بودن که سال‌ها تو جنگل‌ها با شوروی مبارزه کرده بودن. این آدم‌ها کار با اسلحه رو بلد بودن، کار تیمی می‌دونستن و مهم‌تر از همه، ترسی از مرگ نداشتن.

حالا تصور کن این آدم‌های سرسخت رو بندازن تو همون باراک‌هایی که اورکاها (قاتل‌ها و دزدهای حرفه‌ای) سال‌ها توش پادشاهی می‌کردن. اینجا بود که یه اتفاق وحشتناک اما سرنوشت‌ساز تو گولاگ‌ها افتاد که بهش میگن جنگ سگ‌ها (Bitch War یا Sukya Voyna).

ماجرا از این قرار بود که بعضی از دزدهای قدیمی تو دوران جنگ با مقامات اردوگاه همکاری کرده بودن تا زنده بمونن، اما طبق قوانین دنیای زیرزمینیِ دزدها، همکاری با پلیس بزرگترین خیانت بود. دزدهای وفادار به قوانین قدیمی، به این خائن‌ها می‌گفتن سوکا (سگ ماده) و یه جنگ خونین و بی‌رحمانه با چاقوهای دست‌ساز تو تمام اردوگاه‌ها شروع شد. مقامات اردوگاه هم فقط تماشا می‌کردن و از اینکه زندانی‌ها دارن همدیگه رو تیکه‌تیکه می‌کنن لذت می‌بردن.

اما این جنگ داخلی، یه نتیجه‌ی ناخواسته برای سیستم داشت: قدرت اورکاها شکسته شد. زندانی‌های سیاسی و نظامی سابق که تا اون موقع فقط قربانی بودن، فهمیدن که اگر با هم متحد بشن، می‌تونن جلوی دزدها و حتی جلوی نگهبان‌ها بایستن. این بیداری، بوی خون و باروت می‌داد و مقدمه‌ی قیام‌های بزرگی بود که پایه‌های امپراتوریِ استالین رو لرزوند.

یکی از حماسی‌ترین و البته تلخ‌ترین این قیام‌ها، قیام کِنگیر تو سال ۱۹۵۴ بود. کنگیر یه اردوگاهِ فوق‌امنیتی تو قزاقستان بود. یه روز، وقتی نگهبان‌ها بدون دلیل به چندتا زندانی شلیک کردن، صبر زندانی‌ها لبریز شد. اون‌ها شورش کردن، نگهبان‌ها رو از اردوگاه بیرون انداختن و کنترل کامل اردوگاه رو به دست گرفتن. فکرش رو بکنین! تو قلب خشن‌ترین دیکتاتوری جهان، یه جمهوری آزاد کوچیک پشت سیم‌خاردارها شکل گرفت.

برای ۴۰ روز، کِنگیر آزاد بود. زندانی‌ها برای خودشون دولت انتخاب کردن، دیوار بین بخش زنانه و مردانه رو خراب کردن (که باعث شد کلی مراسم ازدواج تو همون روزها برگزار بشه)، کشیش‌ها آزادانه دعا می‌خوندن و مهندس‌های زندانی حتی یه فرستنده‌ی رادیویی ساختن تا پیامشون رو به دنیا برسونن. اما خب، تو شوروی اون زمان، آزادی تاوان سنگینی داشت...

در نهایت ارتش سرخ با تانک‌های تی-۳۴ وارد اردوگاه شد. تانک‌ها از روی سنگرها و حتی از روی بدنِ زندانی‌هایی که دست تو دست هم ایستاده بودن رد شدن. صدها نفر کشته شدن و قیام غرق در خون شد. اما پیام کنگیر و قیام‌های مشابهی مثل وورکوتا واضح بود: ماشین گولاگ دیگه کار نمی‌کرد و داشت از هم می‌پاشید.

اما چیزی که واقعا به این کابوس ملی پایان داد، یه اتفاق بیولوژیک بود. روز ۵ مارس ۱۹۵۳، قلب مردی که میلیون‌ها نفر رو به کام مرگ فرستاده بود، از کار افتاد. ژوزف استالین مرد.