ده‌ها نفر رو تو یه واگن چوبی کوچیک که فقط یه سوراخ وسطش برای دستشویی داشت، می‌چپوندن و درها رو از بیرون قفل می‌کردن. سفر به سمت شرق یا شمال، گاهی هفته‌ها طول می‌کشید. تو این واگن‌ها نه گرمایشی بود، نه آب کافی و نه غذای درست و حسابی. گاهی برای شکنجه، به زندانی‌ها ماهی شور می‌دادن اما آب نمی‌دادن تا از تشنگی زجر بکشن.

و وقتی قطار تو ایستگاه‌های دورافتاده توقف می‌کرد، درها رو باز می‌کردن تا فقط جسد اون‌هایی که از سرما، خفگی یا بیماری مرده بودن رو بندازن بیرون و دوباره حرکت کنن.

وقتی این آدم‌های بی‌گناه، خسته، وحشت‌زده و نیمه‌جان به مقصد می‌رسیدن، تازه می‌فهمیدن جهنمِ واقعی یعنی چی. اون‌ها رو تو وسط یه جنگلِ پوشیده از برف، جایی که تا صدها کیلومتر هیچ آبادی‌ای نبود پیاده می‌کردن. نگهبان‌ها بهشون تبر و اره می‌دادن و می‌گفتن: «اینجا اردوگاه شماست، خودتون باید بسازینش!» تو سرمای منفی ۴۰ درجه، آدم‌هایی که تا دیروز تو مزرعه‌های خودشون زندگی آرومی داشتن، باید درخت قطع می‌کردن، سیم‌خاردار می‌کشیدن و برای خودشون باراک (خوابگاه‌های چوبی) می‌ساختن. خیلی‌ها تو همون هفته‌های اول از ذات‌الریه و سرماخوردگی می‌مردن.

سیستمِ کار تو این اردوگاه‌ها، با یه ایده‌ی بی‌نهایت ظالمانه کار می‌کرد که توسط یه زندانیِ سابق به اسم نفتالی فرنکل به کمال رسید. فرنکل به مقامات گفت که اگر می‌خواین از این آدم‌ها نهایت استفاده رو ببرین، باید غذاشون رو به کارشون گره بزنین. به این سیستم می‌گفتن جیره‌ی غذایی بر اساس تولید.

فرمولش ساده و کشنده بود:
اگه یه زندانی می‌تونست ۱۰۰ درصد سهمیه‌ی کار روزانه‌اش رو انجام بده (مثلا قطع کردن چند تن چوب یا حفر چند متر مکعب زمین یخ‌زده)، بهش جیره‌ی کاملِ غذا شامل یه تیکه نون سیاه و یه کاسه سوپ رقیق کلم می‌دادن. اما اگر کسی ضعیف بود، مریض می‌شد یا نمی‌تونست سهمیه‌اش رو پر کنه، جیره‌ی غذاییش نصف می‌شد.

وقتی غذات کم می‌شد، فرداش ضعیف‌تر بودی و کمتر کار می‌کردی، پس دوباره غذات کمتر می‌شد. این یه چرخه‌ی مرگبار بود که خیلی زود آدم‌ها رو تبدیل می‌کرد به یه سری موجود اسکلتی متحرک که تو اردوگاه‌ها بهشون می‌گفتن دوخودیاگا (یعنی کسایی که به آخر خط رسیدن).

یکی از اولین و دیوانه‌وارترین پروژه‌های این دوره، ساخت کانال دریای سفید به دریای بالتیک بود. استالین می‌خواست این کانال تو یه زمان رکوردشکن ساخته بشه تا به دنیا پز بده. ده‌ها هزار زندانی گولاگ رو فرستادن اونجا. چون ماشین‌آلات سنگین نداشتن، زندانی‌ها مجبور بودن زمینِ یخ‌زده رو با کلنگ و بیل بشکافن و سنگ‌ها رو با فرغون‌های چوبی و دست‌ساز جابجا کنن.

زمستون‌ها کلنگ‌ها تو زمین یخ‌زده می‌شکست و تابستون‌ها پشه‌های تایگا از سر و روی زندانی‌ها بالا می‌رفتن. آدم‌ها مثل مگس می‌مردن. برای اینکه آمارِ مرگ و میر رو مخفی کنن، هر روز قطارهای جدید پر از زندانی‌های تازه رو می‌آوردن تا جای کشته‌شده‌ها رو پر کنن.

در نهایت کانال ساخته شد، هزاران نفر سر ساختنش جون دادن، اما خنده‌دار و در عین حال به شدت تراژیک این بود که کانال اون‌قدر کم‌عمق ساخته شده بود که بیشتر کشتی‌های تجاری و نظامی اصلا نمی‌تونستن ازش عبور کنن! با این حال، ماشین پروپاگاندای شوروی اون رو یه پیروزی بزرگ برای سوسیالیسم جا زد.

تو این سال‌ها، جامعه‌ی شوروی داشت به دو قسمت تقسیم می‌شد: کسایی که تو گولاگ بودن، و کسایی که هر لحظه ممکن بود به گولاگ فرستاده بشن. ترس، مثل یه مه غلیظ رو تموم شهرها و روستاهای روسیه سایه انداخته بود. همسایه به همسایه شک داشت، بچه‌ها تو مدرسه‌ها تشویق می‌شدن که اگه پدر و مادرشون حرفی علیه استالین زدن، به معلم‌ها گزارش بدن. هر کسی می‌تونست یه شبه ناپدید بشه و فرداش تو یه قطار به سمت کولیما یا وورکوتا باشه.

با تموم این فجایع، تا اواسط دهه‌ی ۱۹۳۰، ماشینِ گولاگ با خون کشاورزای بی‌گناه، خرده‌مجرم‌ها و مخالفان سیاسی قدیمی می‌چرخید. سیستم حالا یاد گرفته بود که چطور از انسان‌ها به عنوان هیزم ارزون برای روشن نگه داشتن کوره‌ی صنعتی کشور استفاده کنه. اردوگاه‌ها مثل قارچ تو سراسر نقشه‌ی پهناور شوروی رشد کرده بودن و به هم متصل بودن.

اما این تازه اول ماجرا بود… کسی تو خواب هم نمی‌دید که هیولای پارانویا تو ذهن استالین داره بیدار می‌شه و قراره طوفانی به پا بشه که نه فقط رعیت‌ها، بلکه نزدیک‌ترین دوستان، وفادارترین ژنرال‌ها و حتی سازندگان خود همین سیستم گولاگ رو هم ببلعه. وحشت واقعی، هنوز در راه بود...

سال ۱۹۳۴ بود. تا اون موقع، گولاگ‌ها پر از کشاورزا، کشیشا و بازمانده‌های حکومت تزار بودن. مقامات حزبی و کمونیست‌های دوآتیشه تو مسکو و لنینگراد، با خیال راحت تو دفترهای گرم و نرمشون نشسته بودن و فکر می‌کردن این ماشینِ سرکوب فقط برای پاکسازی دشمنان انقلاب ساخته شده و هرگز سراغ خودشون نمیاد. اما اون‌ها نمی‌دونستن که وقتی یه هیولا رو بزرگ می‌کنی، یه روزی گرسنه می‌شه و خودت رو هم می‌خوره.

اون اعلام کرد که یه توطئه‌ی عظیم ضدانقلابی تو کشور در جریانه و دشمنان همه‌جا نفوذ کردن و این آغاز دورانی بود که تو تاریخ بهش می‌گن وحشت بزرگ یا تصفیه کبیر (مخصوصاً سال‌های ۱۹۳۷ و ۱۹۳۸).

فکرش رو بکنین، پلیس مخفیِ استالین به ریاست آدم مزخرف و فوق‌العاده بی‌رحمی به اسم نیکلای یژوف، تبدیل به خدای مرگ و زندگی تو شوروی شد.

استالین برای دستگیری‌ها سهمیه تعیین کرده بود! یعنی از مسکو به رئیس پلیسِ فلان استان نامه می‌زدن که: «شما باید تا آخر این ماه، ۳۰۰۰ نفر رو به جرم فعالیت ضد شوروی اعدام کنین و ۸۰۰۰ نفر رو بفرستین گولاگ.» اگر رئیس پلیس نمی‌تونست این سهمیه رو پر کنه، خودش به جرم کم‌کاری و همدلی با دشمن دستگیر می‌شد.

نتیجه این سهمیه‌بندی، یه جنونِ مطلق بود. آدم‌ها رو به مسخره‌ترین و بی‌ربط‌ترین دلایل دستگیر می‌کردن. یه کارگر به خاطر اینکه سوسیسِ ناهارش رو لای روزنامه‌ای پیچیده بود که عکس استالین روش چاپ شده بود، به جرم توهین به رهبر دستگیر می‌شد.

یه نفر به خاطر اینکه موقع کار تو کارخونه دستگاهش خراب شده بود، به جرم خرابکاریِ عمدی برای امپریالیسم حکم می‌گرفت. همسایه‌ها برای اینکه اتاق بزرگتر یه آپارتمانِ اشتراکی رو صاحب بشن، همدیگه رو به جاسوسی برای ژاپن یا آلمان متهم می‌کردن.

تو سال‌های ۱۹۳۷ و ۱۹۳۸، هیچ‌کس تو شوروی شب‌ها راحت نمی‌خوابید. ماشین‌های سیاه‌رنگ پلیس مخفی که مردم بهشون کلاغ سیاه یا ماریا می‌گفتن، نیمه‌شب‌ها تو خیابون‌ها پرسه می‌زدن. وقتی صدای ترمز این ماشین‌ها جلوی یه ساختمون می‌اومد، قلب تموم ساکنان می‌ایستاد. مامورها می‌اومدن بالا، در رو می‌کوبیدن و یه نفر رو با لباس خواب می‌بردن. فردا صبح، بقیه‌ی همسایه‌ها وانمود می‌کردن که اصلا اون آدم از اول وجود نداشته؛ چون حتی پرسیدن اینکه «فلانی کجا رفت؟» می‌تونست باعث دستگیریِ خودت بشه.

کسایی که دستگیر می‌شدن، مستقیم می‌رفتن تو زیرزمین‌های مخوف زندان‌هایی مثل لوبیانکا. اونجا تحت شکنجه‌های وحشتناکی قرار می‌گرفتن که معروف‌ترینش تسمه نقاله بود: زندانی رو روزها و هفته‌ها بیدار نگه می‌داشتن، زیر نور شدید پروژکتور ازش بازجویی می‌کردن و کتکش می‌زدن تا توهم بزنه و هر اعتراف‌نامه‌ای رو امضا کنه. خیلی از کمونیست‌های وفادار و ژنرال‌های ارتش سرخ که تمام عمرشون رو فدای انقلاب کرده بودن، زیر این شکنجه‌ها می‌شکستن و به دروغ اعتراف می‌کردن که جاسوس هیتلر هستن. چرا؟ بعضی‌ها برای اینکه خانواده‌شون رو نکشن، و بعضی‌ها با این باور بیمارگونه که «اگه حزب از من می‌خواد بمیرم تا انقلاب زنده بمونه، پس اعتراف می‌کنم!»

همه‌ی این آدم‌ها تحت یک قانون معروف و شوم محکوم می‌شدن: ماده ۵۸ قانون کیفری (جرایم ضد کشوری). با این موج جدید دستگیری‌ها، ترکیب جمعیتی گولاگ‌ها کاملاً عوض شد. حالا دیگه تو اون باراک‌های یخ‌زده‌ی سیبری، فقط کشاورزها نبودن. حالا می‌تونستی ببینی که یه پروفسور فیزیک دانشگاه مسکو، یه شاعر معروف (مثل اوسیپ ماندلشتام)، یه ژنرال ارتش، و حتی بازجوهای سابق پلیس مخفی که خودشون قبلا آدم‌ها رو شکنجه می‌کردن، کنار هم دارن با کلنگ یخ می‌شکنن.