جنگ، طوفان بی‌امان وجدان زمین است. نه آن چنان که سیاستمداران می‌گویند «ادامه سیاست با وسایل دیگر» – که این سخن از آنِ مردمانی است که هرگز گردهٔ اسب جنگی را نسوده‌اند. سیاست در کنار جنگ می‌لنگد؛ جنگ خود، قانونی آسمانی دارد.»
البته این حرف سوروف طعنه به کارل فن کلاوزِویتس آلمانی بود، که جنگ را از ابعاد سیاست می‌دانست.

الکسیوس یکم این با همین هفت اصل را بر بالین امپراتوری در حال مرگ نوشت.
و امپراتوری زنده ماند.
نه به دلیل شجاعتی کور، بلکه به دلیل حیله‌ای هوشمند، صبری سخت، و نگاه به دوردست.

«جهان را این گونه بگردانید: نه با خشم، که با تدبیر. نه با فتح، که با بقا. زیرا کسی که زنده بماند، روزی تاریخ را خواهد نوشت.»

آموزه این روش : دشمنی که گرسنه شود، یا عقب می‌نشیند یا در نبردی جنون‌آمیز خود را هدر می‌دهد. در هر دو حال، تو پیروزی.

آموزه این روش : پیروزی در هماهنگی سه فاز است: آزار، تثبیت، کوبش فازی را پیش از موعد به کار مگیر.

آموزه این روش: قدرتمندترین سلاح، زنجیری است که میان دو سردار دشمن می‌اندازی.

آموزه این روش: دفاع در عمق یعنی هر وجب از خاک را دشمن باید با گام‌های مرده بپیماید.

آموزه: خجلت آور نیست که عقب می‌روی؛ خجلت آور است که برای عقب نرفتن، همه را بکشی.

آموزه این روش: سپاهی که باور دارد شکست خورده، پیش از نخستین تیر، مرده است.

آموزه این روش: مزدور سگی گرسنه است؛ سیرش کن، اما قلاده را محکم بکش.

تهماسب پیش از ورود دشمن، همهٔ راه‌های استراتژیک، تنگناها، چشمه‌ها و راه‌های فرار را نقشه کشید. دشمن در زمینی ناآشنا جنگید، اما تهماسب در زمینی که هر سنگش را می‌شناخت.

همهٔ منابع آبی و علوفه در مسیر پیشروی دشمن نابود شد. چاه‌ها پر گردید، علفزارها سوزانده شد. دشمن با لشکری گرسنه و تشنه، سه ماه سرگردان ماند. هر روز، سپاهی از تشنگی و گرسنگی می‌افتاد، پیش از آنکه شمشیری به کار رود.

چندین ستون کوچک به نقاط مختلف گسیل شد تا دشمن گمان برد لشکر اصلی در جهات مختلف است. نیروهای عثمانی پراکنده شدند و ندانستند هدف اصلی کجاست. سردرگمی، بزرگ‌ترین متحد تهماسب بود.

در شب چهارم، سواران از چندین گردنه، یکباره بر سر لشکر عثمانی ریختند. تاریکی، ترس را چند برابر کرد. دشمن ندانست از کدام سو زده می‌شود و عده‌ای یکدیگر را کشتند. کمین، نه فقط با شمشیر، که با رعب و وحشت انجام شد.

لشکر عثمانی با توپ‌های سنگین، ناچار به حرکت از میان دره‌های تنگ بود. تهماسب با سرعت پیش رفت و توپخانهٔ دشمن در تنگناها بر جای ماند، بی‌آنکه بتواند شلیک کند. دشمن بدون توپ، نیمی از قدرت خود را از دست داد.

در شب حمله، راهنماهای دشمن اسیر شدند و نشانه‌های راه جابه‌جا گردید. ستون‌های عثمانی در دل شب، به جای یکدیگر تاختند و دسته‌های خودی را به جای دشمن نشانه رفتند. این فریب، بیش از هر جنگی، تلفات داخلی بر ارتش عثمانی وارد کرد.

پس از سه ماه سرگردانی، تشنگی، گرسنگی و وحشت شبانه، روحیهٔ دشمن چنان در هم شکسته بود که در سپیده‌دم روز پیروزی، بسیاری از سربازان عثمانی پیش از درگیری، سلاح بر زمین نهادند. تهماسب پیروزی را پیش از نبرد، در ذهن دشمن کاشته بود.

Finished (Duke Style Book)

Duke Style Book

شاه عباس با تکیه بر اصلاحات نظامی و سیاسی، سپاه صفوی را منسجم‌تر و کارآمدتر کرد و توانست ابتکار عمل را در برابر دشمنان منطقه‌ای به دست گیرد.
در نبردهای او، سرعت حرکت، غافلگیری، تمرکز نیرو و استفاده حساب‌شده از توپخانه و تفنگچیان اهمیت ویژه‌ای داشت.
او با بازپس‌گیری بخش‌هایی از سرزمین‌های ایران از عثمانی و ازبکان، جایگاه صفویان را دوباره تثبیت کرد.
هم‌زمان، تقویت شهرها، راه‌های تجاری، خزانه و دستگاه اداری، پشتوانه اقتصادی لشکرکشی‌های او را فراهم ساخت.
در مجموع، اقدامات شاه عباس ترکیبی از اصلاح ارتش، دیپلماسی، اقتصاد و جنگ تهاجمیِ حساب‌شده بود.

نبردها نتیجه بودند؛ تصمیم‌های سیاسی و نظامیِ پیش از نبرد، علت بودند.