Asosiy xavf omillari:
1. Yosh – 50 yoshdan keyin xavf keskin oshadi
2. Genetik moyillik
• BRCA1, BRCA2 mutatsiyalari
• Oilaviy anamnez (ota, aka-uka)
3. Gormonal omillar
• Androgenlar (testosteron, dihidrotestosteron)
4. Irq
• Afro-amerikalik erkaklarda ko‘proq va agressiv
5. Ovqatlanish
• Hayvon yog‘lariga boy dieta
6. Surunkali prostatit (bilvosita)

• Prostata raki bez epiteliy hujayralaridan rivojlanadi
• DHT (dihidrotestosteron) prostata hujayralari proliferatsiyasini kuchaytiradi
• Genetik mutatsiyalar → nazoratsiz hujayra bo‘linishi
• Avval:
• PIN (Prostatic Intraepithelial Neoplasia)
• So‘ng invaziv adenokarsinoma

📌 Metastaz yo‘llari:
• Limfogen → chanoq limfa tugunlari
• Gematogen → suyaklar (eng ko‘p!), o‘pka, jigar

A. Gistologik
• Adenokarsinoma (95%+)
• Kam hollarda:
• Neyroendokrin
• Small cell carcinoma

B. Gleason shkalasi

(eng muhim baholash!)
• 2–6 → past darajali
• 7 → o‘rtacha
• 8–10 → yuqori agressiv

C. TNM bo‘yicha
• T – o‘smaning lokal tarqalishi
• N – limfa tugunlari
• M – metastazlar (M1b – suyak)

Erta bosqichda

❗️ Ko‘pincha simptomsiz

Kech bosqichda
• Siydik chiqarish qiyinlashishi
• Nocturiya
• Siydik oqimining zaiflashishi
• Qon aralash siydik (kam)

Metastaz belgilarida
• Suyak og‘rig‘i (bel, tos, son)
• Patologik sinishlar
• Oyoqlarda shish (limfostaz)
• Orqa miya bosilishi → paraplegiya

1. PSA (Prostata-spesifik antigen)
• Norma: <4 ng/ml
• 10 ng/ml → yuqori xavf
• PSA dinamikasi juda muhim

2. Rektal barmoq tekshiruvi (DRE)
• Qattiqlashgan, notekis prostata

3. TRUS (Transrektal UTT)
• O‘sma o‘choqlari

4. Biopsiya

✅ Oltin standart
• Gleason ball aniqlanadi

5. Metastazlarni aniqlash
• Suyak sintigrafiyasi
• KT / MRT

Davolash bosqich, yosh va hayot davomiyligiga bog‘liq.

A. Kuzatuv (Active surveillance)
• Past xavfli, sekin o‘suvchi rak

B. Jarrohlik
• Radikal prostatektomiya
• Yosh, lokal rakda eng samarali

C. Radioterapiya
• Tashqi yoki braxiterapiya

D. Gormonal terapiya (ADT)

Asosiy maqsad → androgenlarni kamaytirish
• GnRH agonistlar:
• Leuprolid
• Antiandrogenlar:
• Bikalutamid
• Orxiektomiya (kam hollarda)

E. Kimyoterapiya
• Kastratsiyaga rezistent rakda
• Docetaxel

Kasallik — Farqlovchi belgilar
BPH (yaxshi sifatli giperplaziya) — PSA kam oshadi, biopsiya toza
Prostatit — Og‘riq, isitma, PSA vaqtincha oshadi
Qovuq raki — Gematuriya ustun
Siydik yo‘li strikturasi — Prostata normal

🔹 Prostata raki bilan ko‘p erkaklar vafot etmaydi, balki yashaydi
🔹 PSA skrining bahsli, ammo xavf guruhida muhim
🔹 Suyak metastazlari osteoblastik (rentgenda oq ko‘rinadi)
🔹 Androgen blokadasi → libido pasayishi, osteoporoz

1️⃣ Ultrabinafsha (UV) nurlanish – asosiy sabab

Harrison ta’kidlaydi:
• UV-B → DNKda pirimidin dimerlari hosil qiladi
• P53 o‘sma supressori geni mutatsiyalanadi
• DNK reparatsiya tizimi buziladi

Intermittent kuchli quyosh kuyishi → melanoma xavfi
Kronik quyosh ta’siri → SCC xavfi

⸻

2️⃣ Genetik omillar

🔹 Melanoma:
• BRAF V600E mutatsiyasi (~50%)
• NRAS mutatsiyasi
• CDKN2A geni buzilishi

🔹 Bazal hujayrali rak:
• PTCH1 geni (Hedgehog signaling pathway)
• Gorlin sindromi

⸻

3️⃣ Immunosupressiya
• Organ transplantatsiyasi
• OITS
• Uzoq muddatli sitostatik terapiya

Immun nazorat pasayganda atipik hujayralar yo‘q qilinmaydi.

⸻

4️⃣ Kimyoviy kanserogenlar
• Arsenik
• Smola
• Ionlovchi nurlanish

UV → DNK shikastlanishi → mutatsiya → hujayra sikli nazorati buzilishi → malign proliferatsiya

🔬 Molekulyar mexanizmlar:

Rak turi Asosiy molekulyar o‘zgarish
BCC Hedgehog yo‘li aktivatsiyasi
SCC P53 mutatsiyasi
Melanoma MAPK yo‘li aktivatsiyasi (BRAF)

Melanomada:
• Melanotsitlar bazal qatlamdan proliferatsiya qiladi
• Avval radial o‘sish
• Keyin vertikal o‘sish → metastaz

I. Keratinotsit kelib chiqishli

🔹 Bazal hujayrali karsinoma (BCC)
• Nodulyar
• Yuzaki
• Infiltrativ

🔹 Yassi hujayrali karsinoma (SCC)
• In situ (Bowen kasalligi)
• Invaziv

II. Melanoma

Turlari:
• Superficial spreading melanoma
• Nodular melanoma
• Lentigo maligna melanoma
• Acral lentiginous melanoma

🔹 Bazal hujayrali karsinoma
• Sekin o‘sadi
• Marvaridsimon tugun
• Teleangiektaziya
• Markaziy yara

Metastaz juda kam.

⸻

🔹 Yassi hujayrali karsinoma
• Qattiq infiltrativ tugun
• Qonovchi yara
• Keratoz maydoni ustida paydo bo‘ladi

Metastaz berishi mumkin.

⸻

🔹 Melanoma

ABCDE mezon:
• A – Asimmetriya
• B – Chegara notekis
• C – Rang turlicha
• D – Diametri >6 mm
• E – Evolyutsiya

Metastaz yo‘llari:
• Limfogen
• Gematogen

Metastaz joylari:
• O‘pka
• Jigar
• Miya
• Suyak

1️⃣ Klinik baholash

ABCDE

2️⃣ Dermatoskopiya

Pigment tarmog‘i, atipik tomirlar.

3️⃣ Biopsiya (GOLD STANDARD)

Melanomada:
• Ekstsizion biopsiya
• Breslow qalinligi (mm)
• Clark darajasi

Breslow qalinligi — prognoz omili

Qalinlik Prognoz
<1 mm yaxshi
>4 mm yomon

4️⃣ Sentinel limfa tugun biopsiyasi

🔹 BCC va SCC
• Jarrohlik eksiziya
• Mohs mikrojarrohligi
• Radioterapiya
• Topik 5-fluorourasil (SCC in situ)
• Imiquimod (yuzaki BCC)

⸻

🔹 Melanoma

Erta bosqich:
• Keng eksiziya

O‘rta bosqich:
• Sentinel tugun biopsiyasi

Metastatik bosqich:

Immunoterapiya:
• PD-1 ingibitorlari (nivolumab, pembrolizumab)
• CTLA-4 ingibitori (ipilimumab)

Target terapiya:
• BRAF ingibitorlari (vemurafenib)
• MEK ingibitorlari

Kasallik — Farqlovchi belgi
Seboreik keratoz — “Yelimlangan” ko‘rinish
Aktinik keratoz — Prekansor
Pigmentli nevus — O‘zgarishsiz
Dermatofibroma — Qattiq, siqilganda chuqurcha
Psoriaz — Qipiqli blyashka

Teri raki — keng tarqalgan malign o‘sma. Asosiy etiologik omil UV nurlanish.Eng xavfli turi — melanoma. Patogenezda gen mutatsiyalari muhim rol o‘ynaydi. Erta tashxis va jarrohlik davolash prognozni keskin yaxshilaydi.