این وقفنامه تنظیمی در مجلس شرع قاضی اویس لطیفی اردبیلی (۹۱۲ ق.) از نظر فرم و نویسه نگاری برتر از اسناد دوره قاجار، و نمونه ای است قدیم تر از تکنیک صفحه آرایی یک نهم، چهارم نهم قبالات.
کل سند به ترتیب از اعلی به اسفل شامل:
۱) سجل قاضی، ۲) متن، و ۳) گواهی شهود، کار گرافیستی خبره است.
لبه بالای کاغذ به اندازه حداقل یک تای دو و نیم سانتی افتادگی دارد. همین سبب شده تا اولین خط یک سوم زیر سطر اول و نزدیک به دومین سطر بیفتد.
مثل قبالات قاجاری روی این کاغذ آثار متعدد تاخوردگی مشهود نیست.
نویسه نگار این مجلس شرع جایگاهی به مراتب رفیع تر از محرر دوره قاجار دارد. همچنانکه لبه راست کاغذ هم بیش از لبه چپ آن آسیب دیده ازینروست اولین خط عمودی بجای مماس شدن با لبه سطور، بعد از اولین رفته است.
نویسه نگار سه بخش را در سه وقفه متمایز کرده است. اندازه سطر پ. اول برابر با نصف سطور پ. دوم است. هر دو پارگراف هم سو و هم ترازند. بسمله متن (هو الواقف) و سجل (هو حسبی) که یک مفهوم دارند روی یک سطرند.
اندازه نویسه های پ. اول شاید سه برابر پ. دوم باشد. در حالی که فرم پ. سوم مورب و اندازه نویسه های آن از پ. دوم سه برابر کوچکترست.
کل سند به ترتیب از اعلی به اسفل شامل:
۱) سجل قاضی، ۲) متن، و ۳) گواهی شهود، کار گرافیستی خبره است.
لبه بالای کاغذ به اندازه حداقل یک تای دو و نیم سانتی افتادگی دارد. همین سبب شده تا اولین خط یک سوم زیر سطر اول و نزدیک به دومین سطر بیفتد.
مثل قبالات قاجاری روی این کاغذ آثار متعدد تاخوردگی مشهود نیست.
نویسه نگار این مجلس شرع جایگاهی به مراتب رفیع تر از محرر دوره قاجار دارد. همچنانکه لبه راست کاغذ هم بیش از لبه چپ آن آسیب دیده ازینروست اولین خط عمودی بجای مماس شدن با لبه سطور، بعد از اولین رفته است.
نویسه نگار سه بخش را در سه وقفه متمایز کرده است. اندازه سطر پ. اول برابر با نصف سطور پ. دوم است. هر دو پارگراف هم سو و هم ترازند. بسمله متن (هو الواقف) و سجل (هو حسبی) که یک مفهوم دارند روی یک سطرند.
اندازه نویسه های پ. اول شاید سه برابر پ. دوم باشد. در حالی که فرم پ. سوم مورب و اندازه نویسه های آن از پ. دوم سه برابر کوچکترست.
صفحه بندی سه بخشی مراسله نویسی قاجاری (۱)
صفحه را از وسط تازده می زدند و دو به دو بخش مساوی تقسیم می کردند، سپس نیمه سمت راست را مجددا تا می زدند، گاهی مساوی و گاهی نامساوی. معمولا تای وسط را کمتر از نصف نصف در نظر می گرفتند.
در آخر هم گوشه سمت راست بالا را تا می زدند تا خط فرضی سطر نویسی مشخص شود. روال مراسله نویسی، مورب نویسی بوده است.
سپس نامه را از پایین به بالا لوله کرده و بین دو انگشت می فشردند.
صفحه را از وسط تازده می زدند و دو به دو بخش مساوی تقسیم می کردند، سپس نیمه سمت راست را مجددا تا می زدند، گاهی مساوی و گاهی نامساوی. معمولا تای وسط را کمتر از نصف نصف در نظر می گرفتند.
در آخر هم گوشه سمت راست بالا را تا می زدند تا خط فرضی سطر نویسی مشخص شود. روال مراسله نویسی، مورب نویسی بوده است.
سپس نامه را از پایین به بالا لوله کرده و بین دو انگشت می فشردند.
صفحه بندی چهار بخشی مراسله قاجاری (۲)
صفحه را از وسط تازده می زدند و دو به دو بخش مساوی تقسیم می کردند، سپس نیمه سمت راست را مجددا تا می زدند، گاهی مساوی و گاهی نامساوی. معمولا تای وسط را کمتر از نصف نصف در نظر می گرفتند. سپس مجددا به نیمه سمت چپ می رفتند و به اندازه تای کوتاه میانی، یک تا می زدند تا پایان هر سطر مشخص گردد.
در آخر هم گوشه سمت راست بالا را تا می زدند تا خط فرضی سطر نویسی مشخص شود. روال مراسله نویسی، مورب نویسی بوده است.
این مراسله نشان می دهد برای فرستنده رعایت صفحه بندی از پر کردن صفحه مهمتر بوده است.
سپس نامه را از پایین به بالا لوله کرده و بین دو انگشت می فشردند یا آنها را از پایین به بالا چندبار تا می زدند.
صفحه را از وسط تازده می زدند و دو به دو بخش مساوی تقسیم می کردند، سپس نیمه سمت راست را مجددا تا می زدند، گاهی مساوی و گاهی نامساوی. معمولا تای وسط را کمتر از نصف نصف در نظر می گرفتند. سپس مجددا به نیمه سمت چپ می رفتند و به اندازه تای کوتاه میانی، یک تا می زدند تا پایان هر سطر مشخص گردد.
در آخر هم گوشه سمت راست بالا را تا می زدند تا خط فرضی سطر نویسی مشخص شود. روال مراسله نویسی، مورب نویسی بوده است.
این مراسله نشان می دهد برای فرستنده رعایت صفحه بندی از پر کردن صفحه مهمتر بوده است.
سپس نامه را از پایین به بالا لوله کرده و بین دو انگشت می فشردند یا آنها را از پایین به بالا چندبار تا می زدند.
کتاب شیوهنامه بازخوانی، بازنویسی و انتشار اسناد دفاع مقدس
https://www.gisoom.com/book/11738859/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%DB%8C%D9%88%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%D9%81%D8%A7%D8%B9-%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3/
https://www.gisoom.com/book/11738859/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%DB%8C%D9%88%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%D9%81%D8%A7%D8%B9-%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3/
آیا کلمه 'بازنویسی سند' با 'استنساخ سند/ نسخه برداری/ رونویسی سند' هم معناست؟
کلمه بازنویسی معادل revise و به معنی پاکنویس کردن، ویرایش،کردن، با دقت خواندن و اصلاح، غلط گیری کردن، بازپیرایی است.
حال آنکه استنساخ به معنی سوادبرداری، رونویسی و معادل transcribing است.
کلمه بازنویسی معادل revise و به معنی پاکنویس کردن، ویرایش،کردن، با دقت خواندن و اصلاح، غلط گیری کردن، بازپیرایی است.
حال آنکه استنساخ به معنی سوادبرداری، رونویسی و معادل transcribing است.
توالی تقویمی مجموعه اسناد چقدر برای اعتباربخشی و اصالت سنجی سند اهمیت دارد؟
یکی از راهکارهای بررسی اصالت اسناد، می تواند توجه به توالی تولید اسناد یک مجموعه باشد. اما بررسی تقویمی اسناد ممکن است ما را به نتیجه گیری خلاف واقع رهنمون شود. به عبارتی ممکن است فقط سند اول یا آخر و چه بسا میانی معتبر باشد و سلسله اسناد قبل و بعدی در راستای تاسیس یک پدیده جعلی تولید شده باشند.
بنابراین تمرکز روی توالی تقویمی مجموعه اسناد مرتبط، صرفا شاخصی از شاخص ها برای سنجش اعتبار و اصالت می تواند باشد.
یکی از راهکارهای بررسی اصالت اسناد، می تواند توجه به توالی تولید اسناد یک مجموعه باشد. اما بررسی تقویمی اسناد ممکن است ما را به نتیجه گیری خلاف واقع رهنمون شود. به عبارتی ممکن است فقط سند اول یا آخر و چه بسا میانی معتبر باشد و سلسله اسناد قبل و بعدی در راستای تاسیس یک پدیده جعلی تولید شده باشند.
بنابراین تمرکز روی توالی تقویمی مجموعه اسناد مرتبط، صرفا شاخصی از شاخص ها برای سنجش اعتبار و اصالت می تواند باشد.
جعل و تزویر
جعل و تزویر عبارت است از ساختن نوشته یا سند یا ساختن مهر یا امضای اشخاص رسمس یا غیررسمی بهقصد تقلب، خراشیدن، تراشیدن، یا قلم بردن، یا الحاق، یا محو یا اثبات یا سیاه کردن و یا تقدیم و تاخیر سند نسبت به تاریخ حقیقی، یا الصاق متقلبانه نوشته به نوشته دیگری، یا به کار بردن مهر دیگری بدون اجازه صاحبش و نظایر آنها.
پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، مقررات مربوط به جعلدر قوانین ایران، از کشورهای اروپایی بویژه فرانسه اقتباس شده بود و مقررات مربوط به جعل و تزویر در نوشته وسند، در مواد ۹۷ تا ۱۱۲ قانون مجازات عمومی مصوب ۱۳۰۴ش، ذیل عنوان جنحه و جنایت بر ضد آسایش عمومی آمده بود و پس از انقلاب با عنوان جرایم بر ضد آسایش عمومی در مواد ۲۰ تا ۳۲ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۶۲ش، مطرح شد. (به نقل از جعل، استفاده از سند مجعول و کلاهبرداری، پژوهشکده استخراج و مطالعات رویه های قضائی، ۱۴۰۰، چ۲: ۷)
جعل و تزویر عبارت است از ساختن نوشته یا سند یا ساختن مهر یا امضای اشخاص رسمس یا غیررسمی بهقصد تقلب، خراشیدن، تراشیدن، یا قلم بردن، یا الحاق، یا محو یا اثبات یا سیاه کردن و یا تقدیم و تاخیر سند نسبت به تاریخ حقیقی، یا الصاق متقلبانه نوشته به نوشته دیگری، یا به کار بردن مهر دیگری بدون اجازه صاحبش و نظایر آنها.
پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، مقررات مربوط به جعلدر قوانین ایران، از کشورهای اروپایی بویژه فرانسه اقتباس شده بود و مقررات مربوط به جعل و تزویر در نوشته وسند، در مواد ۹۷ تا ۱۱۲ قانون مجازات عمومی مصوب ۱۳۰۴ش، ذیل عنوان جنحه و جنایت بر ضد آسایش عمومی آمده بود و پس از انقلاب با عنوان جرایم بر ضد آسایش عمومی در مواد ۲۰ تا ۳۲ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۶۲ش، مطرح شد. (به نقل از جعل، استفاده از سند مجعول و کلاهبرداری، پژوهشکده استخراج و مطالعات رویه های قضائی، ۱۴۰۰، چ۲: ۷)
نوشته مزورانه/ تزویر الکتب/ رسائل الکاذبه
شیخ طوسی در النهایه در انتهای بحث از حد محاربه آورده است:
"و المحتال علی اموال الناس بالمکر و الخدیعه و تزویر الکتب و الشهادات الزور و الرسالات الکاذبه و غیر ذلک، یجب علیه التادیب و العقاب و ان یغرم و ما اخذ بذلک علی الکمال و ینبغی للسلطان ان یشهره بالعقوبه لکی یرتدع غیره عن فعل مثله فی مستقبل الاوقاف."
"کسی که در مال مردم با مکر و خدعه و نوشته های مزورانه و گواهی های دروغ و نامه های کذب و نظایر آنها، حیله و فریب روا دارد، بر وی تادیب و تنبیه واجب آید و باید آنچه را گرفت است، بطور کامل بازپس دهد و سزاوارست که حاکم، عقوبت وی را آشکار سازد تا دیگران عبرت گیرند و در آینده، گرد این گونه اعمال نگردند."
(به نقل از جعل، استفاده از سند مجعول و کلاهبرداری، پژوهشکده استخراج و مطالعات رویه های قضائی، ۱۴۰۰، چ۲: ۹)
شیخ طوسی در النهایه در انتهای بحث از حد محاربه آورده است:
"و المحتال علی اموال الناس بالمکر و الخدیعه و تزویر الکتب و الشهادات الزور و الرسالات الکاذبه و غیر ذلک، یجب علیه التادیب و العقاب و ان یغرم و ما اخذ بذلک علی الکمال و ینبغی للسلطان ان یشهره بالعقوبه لکی یرتدع غیره عن فعل مثله فی مستقبل الاوقاف."
"کسی که در مال مردم با مکر و خدعه و نوشته های مزورانه و گواهی های دروغ و نامه های کذب و نظایر آنها، حیله و فریب روا دارد، بر وی تادیب و تنبیه واجب آید و باید آنچه را گرفت است، بطور کامل بازپس دهد و سزاوارست که حاکم، عقوبت وی را آشکار سازد تا دیگران عبرت گیرند و در آینده، گرد این گونه اعمال نگردند."
(به نقل از جعل، استفاده از سند مجعول و کلاهبرداری، پژوهشکده استخراج و مطالعات رویه های قضائی، ۱۴۰۰، چ۲: ۹)
يادداشتها
20120413163506-4045-7.pdf
نگارش اسناد خصوصی در جهان اسلام در سده های میانه: نظریه و عمل؛ پروفسور مونیکا گرونکه
دوگانه فهرست نویسی های کلاسیک ایرانی و بانکهای اطلاعات اسنادی موجود
بالاخره نشست اسناد شرعی تشکیل شد که فیلم آن روی صفحه اینستاگرام کتابخانه مجلس قابل بازیابی است. امروز که تعداد بینندگان را چک کردم به مرز ۴۶۰ نفر رسیده است. من هیچ وقت این قدر شنونده نداشته بودم. این قابلیت ذخیره سازی گفتارها سه فایده دارد یکی عمومی سازی دانش، دیگر بهره برداری در طول زمان، و سوم ثبت آخرین دیدگاه ها که خود نوعی حقوق معنوی و کپی رایت است.
بهرحال، من دنباله رو فهرست نویسی کلاسیک یا سنتی ایرانی هستم. چراکه فهرست نویسی اسناد ایرانی دو نوع است:
۱. فهرست نویسی سنتی از قبیل آثارالرضویه، صریح الملک نویدی شیرازی، ... و حتی کتابچه های شرعیات.
۲. فهرست نویسی جدید.
چون فهرست نویسی جدید ادامه منطقی سنت فهرست نویسی ایرانی اسناد نیست لذا، برای من کاملا پیش افتاده و تقلیدی است.
اما اینکه فهرست نویسی ایرانی دقیقا چه چیزی است و امروز بهترین نوع و قالب فهرست نویسی در مراکز اسنادی ایرانی استفاده از کدامیک از این قالبهاست؟ می توانم بگویم تا به حال درباره این موضوع فکر هم نکرده ایم. قطعا فهرست نویسی ایرانی متنوع است و من آن را نه تنها ضعف نمی دانم بلکه آن را کاربردی و حسب مقتضیات و نیاز کار و زمانه شان می دانم, چه بصورت چند کلمه ای، و چه بصورت چند پارگرافی اش.
در فهرست نویسی جدید که ظهور و بروزش را در بانکهای اطلاعاتی کتابداری و آرشیوی می بینیم اگرچه سریع به یکی سری اطلاعات کلی دست می یابیم اما صورت و محتوای سند بقدری پاره پاره می شوند که ماهیت و زبان حقوقی و تاریخی سند کاملا محو می شود.
ازینرو فهرست نویسی جدید چندان در انتقال پیام سند که هدف تولید سند بوده موفق نیست. بدترین از این توهمی است که به دنبال می آورد و آن اینکه مجری طرح یا مجری پروژه قطعا بخوبی نوع و پیام سند را کشف کرده و من به عنوان بهره بردار یا دانشجو یا محقق نه چندان آشنا با این مقولات مطمئن ام که می توانم به راحتی با سند ارتباط برقرار کنم و حتی بدون مراجعه به اصل سند از داده های استخراج شده آمارهای مورد نظرم را استخراج کنم و در کمترین زمان ممکن به پاسخ پرسشهای اولیه و ثانویه ام دست پیدا کنم.
بهرحال در روزهایی زندگی می کنیم که برخی چنان به شیوه جدید فهرست نویسی ابراز دلبستگی می کنند که حتی مشتاقانه روزهایی را انتظار می کشند که فهرست نویسی به هوش مصنوعی واگذار گردد. این دیدگاه را فقط کسی می تواند بپذیرد که سوای بی اعتنایی به خط و تکنیکهای سند نویسی درکی غیرواقعی از زبان دارد.
بالاخره نشست اسناد شرعی تشکیل شد که فیلم آن روی صفحه اینستاگرام کتابخانه مجلس قابل بازیابی است. امروز که تعداد بینندگان را چک کردم به مرز ۴۶۰ نفر رسیده است. من هیچ وقت این قدر شنونده نداشته بودم. این قابلیت ذخیره سازی گفتارها سه فایده دارد یکی عمومی سازی دانش، دیگر بهره برداری در طول زمان، و سوم ثبت آخرین دیدگاه ها که خود نوعی حقوق معنوی و کپی رایت است.
بهرحال، من دنباله رو فهرست نویسی کلاسیک یا سنتی ایرانی هستم. چراکه فهرست نویسی اسناد ایرانی دو نوع است:
۱. فهرست نویسی سنتی از قبیل آثارالرضویه، صریح الملک نویدی شیرازی، ... و حتی کتابچه های شرعیات.
۲. فهرست نویسی جدید.
چون فهرست نویسی جدید ادامه منطقی سنت فهرست نویسی ایرانی اسناد نیست لذا، برای من کاملا پیش افتاده و تقلیدی است.
اما اینکه فهرست نویسی ایرانی دقیقا چه چیزی است و امروز بهترین نوع و قالب فهرست نویسی در مراکز اسنادی ایرانی استفاده از کدامیک از این قالبهاست؟ می توانم بگویم تا به حال درباره این موضوع فکر هم نکرده ایم. قطعا فهرست نویسی ایرانی متنوع است و من آن را نه تنها ضعف نمی دانم بلکه آن را کاربردی و حسب مقتضیات و نیاز کار و زمانه شان می دانم, چه بصورت چند کلمه ای، و چه بصورت چند پارگرافی اش.
در فهرست نویسی جدید که ظهور و بروزش را در بانکهای اطلاعاتی کتابداری و آرشیوی می بینیم اگرچه سریع به یکی سری اطلاعات کلی دست می یابیم اما صورت و محتوای سند بقدری پاره پاره می شوند که ماهیت و زبان حقوقی و تاریخی سند کاملا محو می شود.
ازینرو فهرست نویسی جدید چندان در انتقال پیام سند که هدف تولید سند بوده موفق نیست. بدترین از این توهمی است که به دنبال می آورد و آن اینکه مجری طرح یا مجری پروژه قطعا بخوبی نوع و پیام سند را کشف کرده و من به عنوان بهره بردار یا دانشجو یا محقق نه چندان آشنا با این مقولات مطمئن ام که می توانم به راحتی با سند ارتباط برقرار کنم و حتی بدون مراجعه به اصل سند از داده های استخراج شده آمارهای مورد نظرم را استخراج کنم و در کمترین زمان ممکن به پاسخ پرسشهای اولیه و ثانویه ام دست پیدا کنم.
بهرحال در روزهایی زندگی می کنیم که برخی چنان به شیوه جدید فهرست نویسی ابراز دلبستگی می کنند که حتی مشتاقانه روزهایی را انتظار می کشند که فهرست نویسی به هوش مصنوعی واگذار گردد. این دیدگاه را فقط کسی می تواند بپذیرد که سوای بی اعتنایی به خط و تکنیکهای سند نویسی درکی غیرواقعی از زبان دارد.
State_and_Shrine_in_Iran_Waqf_Administra.pdf
1.2 MB
State_and_Shrine_in_Iran_Waqf_Administra.pdf
Journal of Islamic Manuscripts | Brill
https://brill.com/view/journals/jim/jim-overview.xml
https://brill.com/view/journals/jim/jim-overview.xml
Brill
Journal of Islamic Manuscripts
"Journal of Islamic Manuscripts" published on by Brill.
مریم_بلندی،_خاطرات_ورود_به_عرصه_سندشناسی.pdf
123.4 KB
مریم بلندی، خاطرات ورود به عرصه سندشناسی.pdf