What! I asked; do you mean to say that doing and making are not the same?

No more, he replied, than making or working are the same; thus much I have learned from Hesiod, who says that "work is no disgrace." Now do you imagine that if he had meant by working and doing such things as you were describing, he would have said that there was no disgrace in them-for example, in the manufacture of shoes, or in selling pickles, or sitting for hire in a house of ill-fame? That, Socrates, is not to be supposed: but I conceive him to have distinguished making from doing and work; and, while admitting that the making anything might sometimes become a disgrace, when the employment was not honourable, to have thought that work was never any disgrace at all. For things nobly and usefully made he called works; and such makings he called workings, and doings; and he must be supposed to have called such things only man's proper business, and what is hurtful, not his business...

#فیلولوژی
#ترجمه

در چنین مواقعی‌ست که می‌فهمید: اولا زبان فارسی «بی‌صاحب» است. یعنی ما به طور رسمی برای دامنۀ معنایی کلمات و عبارات حد و مرز تعیین نکرده‌ایم و هر چیزی را به جای هر چیز دیگری، کاملا بی‌حساب و کتاب و سلیقه‌ای، به کار می‌بندیم؛ یعنی اگر از دانشجویان و اساتید علوم انسانی ایرانی بپرسید تفاوت «آفریدن» با «ساختن» و «کارکردن» چیست؟ هر کس جوابی دارد که ممکن است زیبا باشد یا نباشد اما هیچ جواب قطعی وجود ندارد. یک نفر استدلال خود را از دیوان حافظ می‌آورد، آن دیگری می‌گوید در لهجۀ خاص لَکی ما فلان‌طور است پس فلان می‌شود، این‌دیگری ریشۀ کلمات را به زبان پهلوی یا آرامی یا دَری برمی‌گرداند و الی آخر؛ در حالی‌که در انگلیسی «Making» و «Doing» و «Creating» به قدری از یکدیگر گسست معنایی دارند که حتی با نظرافکندن به شکل کلمات می‎‌توان به تفاوت‌ها پی برد. همین قضیه برای Verrichtung و Machen و Tun در کنار Arbeit و Schöpfung در زبان آلمانی صدق می‌کند.

ثانیا در می‌یابیم که خواندن متون سطح بالا با استفاده از ترجمه [چه ترجمه آلمانی باشد چه فارسی یا عربی] گمراه‌کننده است و باید تا آنجا که ممکن است و از لحاظ مالی و زمانی می‌صرفد، آثار را به زبان اصلی مطالعه کرد.

Da die Götter menschlicher noch waren,
Waren Menschen göttlicher.

- Friedrich Schiller: Die Götter Griechenlandes

So mußt du sein, dir kannst du nicht entfliehen,
So sagten schon Sibyllen, so Propheten;
Und keine Zeit und keine Macht zerstückelt
Geprägt Form, die lebend sich entwickelt.

چنین بایدت ماند، از «خود» گریزی نیست،
این حکم پیشگویان و کلام پیغمبری‌ست؛
و نه گذر روزگار و نه هیچ نیرویی نابود نتوان ساخت،
آن نقش را که پیوسته به آیین خود می‌روید.

#آلمانی #شعر

- J.W Goethe: Urworte.Orphisch, Dämon

سال‌ها پیش کتاب «در باب حکمت زندگی» از شوپنهاور را مطالعه می‌کردم و در سرتاسر این اثر، شوپنهاور برای ادعاهای خود مَثَل‌ها و گفتارهای بسیاری را از گوته نقل کرده است و رویکرد مترجم در قبال اشعار، بازگردانی (و بازنویسی!) به نثر بوده که به نظر ما کار اشتباهی نیست و در حقیقت می‌توان گفت در برابر شاعری چون گوته، چاره‌ای جز بازگردانی به نثر نیست مگر آن‌که بخواهیم اشعار را «فارسیزه» کنیم و پاره‌ای از ابعاد معنایی را نادیده بگیریم.

#ترجمه

طبیعت تا ابد فُرم‌های نو پدید می‌آورد؛ آنچه اکنون هست، هرگز وجود نداشته؛ آنچه قبلا بود، هرگز دوباره نمی‌آید. همه چیز نو و در عین حال، همواره کهنه است.

گویی همه‌چیزش بر مبنای فَردیت بنیاد گرفته و [در عین حال] افراد (فَردها) را به هیچ می‌انگارد. همواره می‌سازد و همواره نابود می‌کند و راهی به کارگاه‌های آن نیست.

طبیعت یک زیستار ابدی‌ست، شُدَن و جنبش در ذات آن است؛ با این‌حال، از این حد فراتر نمی‌رود. همواره خود را دگرگون می‌سازد و لحظه‌ای آرام نمی‌گیرد. استوار است، قدم‌هایش حساب شده است، قوانین‌‌اش سازش‌ناپذیر.

همه‌چیز همواره در اوست، گذشته و آینده را نمی‌شناسد. حال، ابدیتِ آن است.

- بخشی از رسالۀ «طبیعت» از گئورگ کریستوف توبلر

پی‌نوشت: تا مدت‌ها، این رساله را به اشتباه به گوته نسبت می‌دادند.

و البته نباید فراموش کرد که گوته، به ویژه گوتۀ متاخر، در باب علوم طبیعی و پیرامون «طبیعت/Die Natur» بسیار نوشت و بسیار آموزاند. شوربختانه پیشکسوتان ادبیات آلمانی در ایران مشغول دوره‌گردی و برگزاری کارگاه‌های «انجیر و زیتون» بوده و هستند و به همین سبب، اهل ادبیات در ایران گوته را با چُس‌ناله‌های وِرتر می‌شناسند و سایر ابعاد این شخصیت ربانی به طور کامل از دید آنان پنهان و مغفول مانده.
البته در این اثر که چهرزاد به فارسی برگردانده، می‌توان بخش کوچکی از آن «گوتۀ طبیعی‌دان» را مطالعه کرد...

این سند نمونه‌ای‌ست از پروسۀ «سامان‌دهی زبان» که در شرایط کنونی به‌شدت به آن محتاجیم.
البته کلمات ذکرشده کاربرد چندانی در فلسفه یا ادبیات ندارند اما به طور قطع در ترجمۀ یک اثر جِدی و دقیق کمک‌حال خواهند بود و مترجم در انتخاب معادل برای Die Straße و Die Gasse سردرگم نخواهد شد.

#ترجمه #فارسی

فریدریش هلدرلین در پیشگفتار «هیپریون» خطاب به مخاطبین آلمانی خود، چنین انذار می‌دهد:

Wer bloß an meiner Pflanze riecht, der kennt sie nicht, und wer sie pflückt, bloß, um daran zu lernen, kennt sie auch nicht.

آن کس که تنها گیاهِ مرا می‌بوید، نمی‌تواند آن را بشناسد؛ و آن کس که گیاه مرا می‌چیند، تنها بدین جهت که چیزی از آن بیاموزد، او نیز گیاه را نمی‌شناسد.

مترجمین و مفسرین هلدرلین باید همواره به ظرافت‌های بیانی این شاعر وفادار بمانند و به مانند جناب بیژن الهی از خود «ابتکار» به خرج ندهند.
فراموش نکنید که هایدگر دربارهٔ هلدرلین چه می‌گفت!

ادبیات آلمانی در ایران یتیم است.
مثلا شما به ترجمهٔ ایشان از جملهٔ هلدرلین عنایت داشته باشید؛ ضمیر ملکی را به طور کامل حذف کرده‌اند و تفاوتی بین Kennen و Lernen قائل نشده‌اند.
برای خودشان مشغول «روغن‌مالی» و برگزاری کارگاه‌های انجیر و خربزه‌اند و فاوستِ دو میلیونی روانۀ بازار می‌کنند.

#ترجمه #آلمانی