روابط ترکیه و آذربایجان در بالاترین و کامل‌ترین سطح در تاریخ معاصر قرار دارد. پایه و اساس این روابط برادری ما، دو عضو یک ملت بودن ما، از قبیله تُرک-اوغوز، و صحبت کردن به یک زبان است.

سخنان رهبر ملی آذربایجان، آقای حیدر علی‌یئو «یک ملت، دو دولت» در واقع بیان یک حقیقت است. آتاتورک، رهبر بنیانگذار ما، نیز در دهه 1920 گفت که «آذربایجان برادر ماست، غم آن غم ماست، شادی آن شادی ماست»

کشور برادر ما در نهایت، در 35 سال گذشته که آذربایجان استقلال خود را به‌دست آورده، هر دو کشور همواره در کنار یکدیگر بوده‌اند و در تمام لحظات حساس به یکدیگر کمک کرده‌اند.
در جنگ دوم قره‌باغ، جایی که ارتش آذربایجان قهرمانی بزرگی از خود نشان داد، ترکیه هم از نظر سیاسی و هم از نظر اخلاقی در کنار آذربایجان بود و رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور کشورمان و ایلهام علی‌یئو، رئیس‌جمهور کشور برادرمان، در همبستگی با در کنار یکدیگر ایستادند. رهبران ما در تمام فرآیندهای بعدی هم باهم عمل خواهند کرد.
مردم ما به‌خوبی می‌دانند که برادران آذربایجانی ما، چه در سطح دولتی و چه در سطح ملی، به‌ویژه در جریان زلزله ویرانگر ترکیه در 6 فوریه 2023، در کنار ما بودند. در مراسم افتتاح «محله آذربایجان» در قهرمان‌ماراش با حضور رئیس‌جمهور ایلهام علی‌یئو، مردم ما پرچم‌های آذربایجان و ترکیه را در دست داشتند. همه شاهد بودند که مردم ما چقدر صمیمانه از رئیس‌جمهور آذربایجان در قهرمان‌ماراش استقبال کردند.

ترکیه و آذربایجان نیز جغرافیای یکسانی دارند. ترکیه 8 همسایه دارد که یکی‌از آنها آذربایجان است که با نخجوان هم‌مرز است. آذربایجان قابل اعتمادترین، باثبات‌ترین و تنها همسایه ماست که می‌توانیم در عرصه بین‌المللی با آن همکاری کنیم و هیچ مشکلی با آن نداریم.
گذشته از واقعیت تاریخی و فرهنگی، منافع ژئوپلیتیکی ما در منطقه ما را مجبور به همکاری می‌کند. همچنین در سیستم روابط بین‌الملل نوعی تغییر شکل و احیای مجدد وجود دارد. قدرت‌های بین‌المللی قبلی در روند جهانی شدن در حال تضعیف هستند. دیگر نمی‌توان از لندن یا واشنگتن به مسائل منطقه‌ای نگاه کرد و آنها را حل کرد، ما درک می‌کنیم که مشکلات منطقه‌ای باید توسط رهبران منطقه‌ای حل شود. به‌عنوان مثال، حل مسئله قره‌باغ نمونه‌ای از این امر است.
درحال حاضر، اگر کشورها با ترکیه در مورد افتتاح کریدور زنگه‌زور و حل مشکلات در سوریه همکاری کنند، می‌توانند به نتیجه برسند.
در آینده نزدیک، مهمترین هدف ما در روابط بین ترکیه و آذربایجان، تسریع روند ادغام در «سازمان دولت‌های تُرک»، گسترش روابط تجاری و اقتصادی، امضای توافقنامه صلح پایدار بین آذربایجان و ارمنستان و ایجاد ارتباطات منطقه‌ای است.
از سوی دیگر، سرمایه‌گذاری در ایجاد زیرساخت‌ها و فرودگاه‌ها در سرزمین‌های آزاد شده و انجام فعالیت‌های مربوط به روند بهبود و بازسازی که بازگشت ساکنان سابق به آن سرزمین‌ها را تضمین می‌کند، از اهداف اصلی استراتژیک هستند.

احیای تمامیت ارضی آذربایجان، مهمترین دستاورد استراتژیک ماست

احیای تمامیت ارضی آذربایجان، استراتژیک‌ترین دستاورد ماست و این همان چیزی است که مارا بیش‌از همه خوشحال می‌کند. برای نسل ما، اشغال سرزمین‌های آذربایجان و آوارگی برادرانمان در طول 30 سال گذشته، از دوران دانشجویی ما، یک زخم بوده است.
اکنون همه ساکنان ترکیه از آزادسازی قره‌باغ خوشحال هستند و ما هر ساله آن را جشن می‌گیریم. ثانیاً، احیا، بازسازی و احیای آن سرزمین‌ها نیاز به تلاش‌های ویژه دارد. در هر بازدید از این سرزمین‌ها، مشاهده می‌کنیم که کارهای بزرگی برای احیای قره‌باغ تحت رهبری رئیس‌جمهور ایلهام علی‌یئو انجام می‌شود. هربار که به قره‌باغ می‌رویم، شاهد جاده‌ها، تونل‌ها، فرودگاه‌های جدید درحال ساخت و بهره‌برداری و پروژه‌های زیرساختی جدید هستیم.
فرودگاه بین‌المللی لاچین در 28 مه با حضور رهبران آذربایجان، ترکیه و پاکستان افتتاح شد که لحظه‌ای تاریخی بود. این فرودگاه معنای نمادین بزرگی دارد. زیرا توسعه و احیای آن سرزمین‌ها به اندازه تحت کنترل بودن آنها توسط آذربایجان مهم است. اجلاس سازمان همکاری اقتصادی که در خانکندی برگزار شد، یکی‌از این رویدادهای تاریخی بود.

وقتی 3-4 ماه پیش به خانکندی رفتم، ساختمان‌های قدیمی دیدم، اما در آخرین بازدیدم ساختمان‌ها و زیرساخت‌های جدیدی دیدم. جاده‌ها در خانکندی بازسازی شده‌اند، یک مرکز کنگره ساخته شده، یک دانشگاه تأسیس شده، مشاغلی ایجاد شده و خانکندی ظاهر یک شهر مدرن را به خود گرفته است.

مساجد تاریخی نیز در شوشا مرمت شده‌اند، شرکت‌های صنعتی در آغدام شروع به تأسیس کرده‌اند و پیشرفت‌های بزرگی در کشاورزی حاصل شده است. هربار که به آن سرزمین‌ها می‌روم، قره‌باغی را می‌بینم که فرهنگ و زندگی عادی در آن بازسازی شده است.
قره‌باغ با گردشگری، اقتصاد، کشاورزی و صنعت خود به یکی‌از مهمترین مراکز منطقه تبدیل خواهد شد.

مشارکت ما در بازسازی سرزمین‌های آزاد شده باعث افتخار من به‌عنوان یک دیپلمات است. اکثریت قریب به اتفاق شرکت‌هایی که درحال ساخت تونل‌های بزرگ، جاده‌ها و کمک به ساخت فرودگاه‌ها در قره‌باغ هستند، شرکت‌های ترکیه‌ای هستند. قره‌باغ با گردشگری، اقتصاد، کشاورزی و صنعت خود به یکی‌از مهمترین مراکز منطقه تبدیل خواهد شد. با نگاهی به کارهای انجام شده امروز، معتقدیم که این امر ظرف 10 سال به واقعیت تبدیل خواهد شد.

ما آماده‌ایم تا در صورت تمایل آذربایجان، در شوشا یا هر شهری در قره‌باغ کنسولگری افتتاح کنیم.

شوشا برای ما، به‌ویژه از نظر جهان تُرک، یک مرکز فرهنگی بسیارمُهِم است. در 31 مارس 2022، با تصمیم شورای دائمی وزرای فرهنگ کشورهای عضو TURKSOY در بورسای ترکیه، شهر «شوشا» به‌عنوان «پایتخت فرهنگی جهان تُرک» برای سال 2023 اعلام شد. شوشا به‌عنوان «پایتخت گردشگری» سازمان همکاری اقتصادی برای سال 2026 اعلام شد.
ما در سال 2021 درخواستی برای افتتاح کنسولگری ترکیه در شوشا داشتیم. اما هنوز هیچ کنسولگری از هیچ کشوری در شوشا وجود ندارد. این تصمیمی است که آذربایجان در چارچوب حقوق حاکمیتی خود خواهد گرفت. ما آماده‌ایم تا در صورت تصمیم آذربایجان، کنسولگری خود را در شوشا یا هر شهری در قره‌باغ افتتاح کنیم

.

بلافاصله پس‌از جنگ دوم قره‌باغ در 15 ژوئن 2021، اعلامیه شوشا امضا شد. من نیز در این بازدید حضور داشتم و یکی‌از شاهدان هستم که اعلامیه شوشا در چه فضای سیاسی و چگونه امضا شد. برای اولین‌بار، آذربایجان و ترکیه سندی را امضا کردند که امنیت یکدیگر را به‌طور متقابل تضمین می‌کرد و در این زمینه تعهد متقابلی صورت گرفت. پارلمان‌های هر دو کشور این اعلامیه را تصویب کردند.
هفته گذشته، در ادامه چارچوب اعلامیه شوشا، وزرای دفاع ترکیه و آذربایجان در چارچوب نمایشگاه IDEF-2025 در استانبول، «یادداشت تفاهم تقویت امنیت نظامی متقابل» را امضا کردند و همکاری در این زمینه را بیش از پیش تقویت کردند.

امضای «یادداشت تفاهم تقویت امنیت نظامی متقابل» یک رویداد تاریخی است. این سندی بسیار استراتژیک است که از استقلال و امنیت هر دو کشور، به‌ویژه در رابطه با اشخاص ثالث، محافظت می‌کند.

همکاری در زمینه سازماندهی رزمایش‌های مشترک و تقویت قابلیت‌های دفاعی به یک روال روزمره تبدیل شده است. رزمایش‌های مشترک به ویژه از نظر نوسازی نیروهای نظامی و هماهنگی همکاری در موقعیت‌های حساس اهمیت دارند.
اما مهمترین چیز در اینجا اراده سیاسی است. رهبری قوی و مصمم روسای‌جمهور هر دو کشور یعنی رجب طیب اردوغان و ایلهام علی‌یئو پایه و اساس همکاری ما را در همه زمینه‌ها ایجاد می‌کند. اگر تصمیم سیاسی وجود داشته باشد، فرصت‌ها و منابع نیز یافت می‌شوند.

کریدور زنگزور نه‌تنها باید از شرق و غرب، بلکه از دیدگاه‌های شمال و جنوب نیز مورد بررسی قرار گیرد.

من احتمال زیادی می‌دهم که کریدور زنگه‌زور به موقع افتتاح شود. زیرا کریدور زنگه‌زور نه‌تنها در خدمت منافع ملی ترکیه و آذربایجان است. اگر روند ادغام در سطوح بین‌المللی و منطقه‌ای تسریع شود، عبور سریع‌تر و کوتاه‌تر جاده‌های زمینی و خطوط راه‌آهن، خطوط لوله مهم نفت و گاز، که از چین شروع می‌شود و در کریدور میانی تا لندن امتداد می‌یابد، تنها با افتتاح کریدور زنگه‌زور امکان‌پذیر خواهد بود.
کریدور زنگه‌زور را باید نه‌تنها از منظر شرق و غرب، بلکه از منظر شمال و جنوب نیز بررسی کرد. پس‌از جنگ دوم قره‌باغ، قالب 3+3 همیشه در جلسات رئیس‌جمهور ایلهام علی‌یئو و رجب طیب اردوغان مورد بحث قرار می‌گرفت. یعنی نه‌تنها آذربایجان، ارمنستان و گرجستان در منطقه، بلکه ترکیه، ایران و روسیه نیز در این قالب گنجانده شدند تا راه‌حلی به‌نفع همه پیدا شود. اگرچه درحال‌حاضر هر از گاهی بحث‌هایی مطرح می‌شود، من معتقدم که کریدور زنگه‌زور ظرف 1-2 سال آینده، به‌ویژه با تحقق امضای توافق‌نامه صلح دائمی احتمالی بین آذربایجان و ارمنستان، افتتاح خواهد شد.
من معتقدم که این امر، به‌ویژه از نظر تضمین اثربخشی کریدور میانه و افزایش حجم تجارت در جهت شرق-غرب، امکان‌پذیر خواهد بود. اما به عنوان یک دیپلمات، برای من غیرممکن است که تاریخ افتتاح کریدور زنگه‌زور را بگویم. زیرا هیچ‌کس اینرا نمی‌داند، این یک بازی چندجانبه است. ابتدا، آذربایجان و ارمنستان، به عنوان دو کشور مستقل، باید در این مورد تصمیم بگیرند. همانطور که آذربایجان، برنده جنگ، صریحاً در توافق‌نامه 2020 اعلام و بیان کرد، این کریدور باید افتتاح شود.
اما زمان و شرایط این امر به توافق هر دو طرف به‌عنوان کشورهای مستقل بستگی دارد. به‌عنوان ترکیه، ما از افتتاح این کریدور و امضای توافق‌نامه صلح دائمی از نظر صلح و ثبات در منطقه حمایت می‌کنیم. با عادی‌سازی روابط بین آذربایجان و ارمنستان، تنشی که بیش‌از 30 سال در منطقه وجود داشته است، پایان خواهد یافت و افتتاح کریدوری که از جهان تُرک عبور خواهد کرد، آسان‌تر خواهد شد. این با منافع ملی ما و در عین‌حال به نفع همه است. به همین دلیل است که ما از آن حمایت می‌کنیم.

در واقع، این روند باید به عنوان یک کل در نظر گرفته شود، دو روند عادی‌سازی به موازات هم درحال انجام است. در سال 2022 نمایندگان ویژه‌ای در رابطه با روند عادی‌سازی روابط ترکیه و ارمنستان منصوب شدند. مشخص است که مرز ترکیه با ارمنستان از سال 1993 به دلیل اشغال سرزمین‌های آذربایجان بسته شده است. ارمنستان کشوری محصور در خشکی است و مردم ارمنستان بیشترین رنج را از این وضعیت متحمل می‌شوند. ارمنستان از شرق و غرب با آذربایجان و ترکیه هم‌مرز است و این مرزها بسته هستند. همه از این صلح سود خواهند برد، اما ارمنستان بیشترین سود را خواهد برد. ما می‌خواهیم روند عادی‌سازی روابط تسریع شود.
اگر یک توافق صلح پایدار امضا یا امضا شود و شرایط مربوط به کریدور زنگه‌زور محقق شود، مرز ترکیه و ارمنستان نیز ممکن است در زمان مناسب در نتیجه رایزنی‌های بین آنکارا و باکو باز شود. این امر به چگونگی پیشرفت روند عادی‌سازی بستگی دارد.

از دیدگاه ژئوپلیتیکی، جایی‌که روابط کشورهای تُرک قطع می‌شود، کریدور زنگه‌زور است. ما فقط می‌توانیم از طریق گرجستان و ایران با آذربایجان روابط برقرار کنیم. اگر کریدور زنگه‌زور افتتاح شود، رویای مردم ماست که ظرف 1-2 سال از طریق زمینی و ریلی از آنکارا و استانبول به باکو و از آنجا از طریق دریایی به کشورهای آسیای میانه سفر کنند.
البته ایران نیز کشور دوست و برادر ماست و گرجستان نیز کشور دوست ماست. هردو کشور روابط خوبی با آذربایجان و ترکیه دارند. اما چرا ما از ارتباطات مستقیم زمینی و ریلی از سرزمین‌های خود استفاده نمی‌کنیم؟! این امر به‌ویژه از نظر افزایش گردش مالی تجارت، گسترش قابلیت‌های کریدور میانه و افزایش اهمیت سازمان کشورهای تُرک در مقیاس جهانی اهمیت دارد.
جهان تُرک به کریدوری نیاز دارد که از طریق آن بتواند ارتباطات مستقیم برقرار کند و تنها کریدور زنگه‌زور است که میتواند این نقش را بازی کند. برای اولین‌بار از سال 1937، ترکیه مستقیماً به آذربایجان و جهان تُرک متصل خواهد شد.

آذربایجان همواره یکی‌از مهمترین حلقه‌های ارتباطی در جهان تُرک بوده است. مردم آذربایجان یکی‌از مردمی بودند که حتی در دوران شوروی، چشم‌انداز خود را برای آینده‌ای مشترک و رویای روزی‌که جهان تُرک با هم عمل کند، از دست ندادند. حتی در دهه‌های 1960 و 1970، این رویا همیشه توسط روشنفکران، شاعران، متفکران و نویسندگان آذربایجانی زنده نگه داشته می‌شد و مطرح کردن این موضوع در آذربایجان منجر به شکل‌گیری این تفکر در ترکیه و کشورهای آسیای مرکزی پس‌از سال 1990، یعنی در دوره استقلال، شد.
به‌ویژه از سال 2020، یعنی پس‌از آزادسازی قره‌باغ، سخنان رئیس‌جمهور ایلهام علی‌یئو مبنی‌بر اینکه «خانواده ما جهان تُرک است»، منعکس‌کننده آرمان‌های مشترکی است که این رویا را به پروژه‌های ملموس تبدیل کرده است. در ژوئن 2021، اعلامیه شوشا امضا شد و در 12 نوامبر همان سال، در اجلاس استانبول، نام شورای همکاری کشورهاب ترک‌زبان به «سازمان دولت‌های تُرک‌زبان» تغییر یافت و ایده شورای همکاری دولت‌های تُرک‌زبان از قبل وارد مرحله اجرا شده است. اگر بپرسید چرا نه زودتر، بلکه دقیقاً در آن تاریخ، فکر می‌کنم نتیجه پیروزی قره‌باغ بود. از این نظر، پیروزی آذربایجان به وحدت و ادغام در جهان تُرک نیز شجاعت بخشید. من به‌خوبی می‌دانم که عزم رئیس‌جمهور رجب طیب اردوغان و رئیس‌جمهور ایلهام علی‌یئو در این مورد نقش مهمی در متقاعد کردن دیگران داشته است.

جهانی شدن درحال گذر از یک دوره گذار است، نظام‌های ایجادشده از سال 1945 تاکنون موجودیت خود را زیر سوال برده‌اند. در 10 سال آینده، چشم‌انداز جهانی جدیدی پدیدار خواهد شد. دانشمندان، کارشناسان و سیاستمداران می‌گویند که ما از یک جهان تک قطبی به یک جهان چند قطبی یا یک جهان چند مرکزی گذار خواهیم کرد.
من هم یک کارشناس هستم و سال‌هاست که در مورد این مسائل بحث می‌کنیم. اما هیچ‌کس نمی‌داند به کجا خواهیم رفت. در یک موقعیت تاریخی که آینده نامشخص است و نمی‌توانیم به گذشته تکیه کنیم، تنها کاری که می‌توانیم برای افزایش استقلال مردم، آینده و توسعه کشورهایمان و رفاه خود انجام دهیم، اقدام در همبستگی با نزدیکترین دوستانمان است.
تنها با انجام اینکار، می‌توانیم کمترین تأثیر را از هرج‌ومرج بزرگی که نظام بین‌المللی فعلی تجربه می‌کند، بپذیریم و تنها از این طریق می‌توانیم ثبات اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و استراتژیک کشورها و مردم خود را افزایش دهیم. هیچ کشوری نمی‌تواند اینکار را بهتر از ترکیه و آذربایجان، به عنوان دو همسایه و دو ملت برادر، انجام دهد. بنابراین، روابط نزدیک بین رهبران ما و حمایت مردم ما از پروژه‌های مشترک بسیارمهم است.
اگر به این هدف دست یابیم، مطمئن باشید که سهم بیشتری در ثبات، صلح، توسعه و رفاه در مناطق خود خواهیم داشت. مهمترین چیز برای ما تقویت این دوستی و برادری بین ترکیه و آذربایجان به هر معنا است. اگر ما قوی‌تر شویم، این به برادران دیگر ما در آسیای مرکزی الهام می‌بخشد و منبع امید خواهد بود.
از سوی دیگر، شاهد تأثیر روابط ترکیه و آذربایجان در امتداد خط سوریه تا عراق، حتی در خاورمیانه خواهیم بود. به‌عنوان مثال، این هفته، انتقال گاز طبیعی آذربایجان به سوریه از طریق ترکیه آغاز خواهد شد. چنین همکاری ملموسی قدرت کشورهای ما را در عرصه بین‌المللی افزایش خواهد داد.

ترکیه و آذربایجان از هرنظر از یکدیگر حمایت می‌کنند. این موضوع هم در دوران خوب و هم در دوران سخت صادق است. دولت جدیدی در سوریه تشکیل شده است. بسیارمهم است که این دولت دائمی و پایدار باشد و سوریه را از دخالت‌های خارجی محافظت کند. ترکیه این وضعیت را از نزدیک با کشورهای غربی، به‌ویژه ایالات‌متحده آمریکا، دنبال می‌کند. با اینحال، ما از همکاری یک کشور برادر مانند آذربایجان با سایر کشورهای همسایه در مورد برخی مسائل مهم بسیار قدردانی می‌کنیم.
در جلسات برگزار شده در آذربایجان، برخی مباحث استراتژیک حیاتی مطرح شد. این باید به‌عنوان یک گام سیاسی بسیار سازنده و همکاری سیاسی تلقی شود. به این معنا، ما شاهدیم که آینده آذربایجان و ترکیه، از جمله امنیت در خاورمیانه و منطقه قفقاز جنوبی، یکپارچه و جدایی‌ناپذیر است.

تاریخ نهایی هنوز مشخص نشده است، قرار است جلسه بعدی شورای همکاری استراتژیک سطح بالا در ماه‌های پایانی سال جاری، به احتمال زیاد در ماه دسامبر، در باکو برگزار شود. با اینحال، این کار روسای کشورهای ما و نهادهای مربوطه است که این روند را مدیریت می‌کنند.

حجم مبادلات تجاری بین آذربایجان و ترکیه 6.5 تا 7 میلیارد دلار است. اگرچه این خوب است، اما کافی نیست. روسای‌جمهور ما توافق کرده‌اند که حجم مبادلات تجاری را به 15 میلیارد دلار افزایش دهند. با اینحال، گام‌هایی برای برداشتن و کارهایی برای اینکار وجود دارد، ما باید بر برخی مشکلات غلبه کنیم. افتتاح کریدور میانی می‌تواند این امر را حتی بیشتر تسریع کند، زیرا هزینه‌های حمل‌ونقل کاهش می‌یابد. این امر در میان مدت برای ما بسیارمهم است. اما اگر از منظر وسیع‌تری به آن نگاه کنیم، آذربایجان با کشورهای مستقل مشترک‌المنافع، از جمله روسیه، توافق‌نامه‌های گمرکی دارد و ترکیه با اتحادیه اروپا توافق‌نامه‌های همکاری گمرکی دارد.