اگر خودآگاهی مختل شود چه اتفاقی می‌افتد؟

اگر خودآگاهی پا به میدان نگذارد و ما به‌مدتی طولانی در حالت خودکار بمانیم، چه می‌شود؟

کن پارکس در سن ۲۳‌سالگی و در روز ۲۳ می‌۱۹۸۷، وقتی داشت در خانه‌اش تلویزیون نگاه می‌کرد به خواب فرو رفت. او در آن هنگام، با دختر ۵‌ماهه و همسرش زندگی می‌کرد و مشکلات مالی و خانوادگی زیادی داشت و به قماربازی معتاد بود. او قصد داشت روز بعد، مشکلاتش را با خویشاوندان همسرش در میان بگذارد. مادرزنش می‌گفت او یک «غول مهربان» است. کن با پدر و مادر همسرش روابط خوبی داشت اما در آن شب ناگهان از خواب برخاست و با خودرو ۲۳ کیلومتر رانندگی کرد تا به منزل آن‌ها رسید. پدرزنش را خفه و مادرزنش را با ضربه‌های چاقو تا سرحد مرگ زخمی کرد. سپس به نزدیک‌ترین پاسگاه پلیس مراجعه کرد و گفت: «فکر می‌کنم همین الان یکی رو کشتم.»

کن اصلاً به یاد نداشت چه اتفاقی افتاده، به‌نظر می‌رسید ذهن ناخودآگاهش حین وقوع آن حادثه‌ی دهشتناک فعال نبوده است. مغز کن دچار چه مشکلی شده بود؟ وکیل پارکس، مارلیس ادواردز، گروهی از کارشناسان را برای حل این معضل بسیج کرد. آن‌ها به این نتیجه رسیدند که شاید این واقعه با خواب کن مربوط باشد. وقتی کن در زندان بود وکیلش از یکی از متخصصان خواب به نام راجر برافتون کمک خواست و او سیگنال‌های حین خواب نوار مغز کن را بررسی کرد. این امواج نشان می‌داد که کن جزء افرادی است که در خواب راه می‌روند.

با تحقیق بیش‌تر توسط این گروه، معلوم شد که خوابگردی در خانواده‌ی کن شیوع دارد. باتوجه‌به این‌که کن هیچ انگیزه‌ای برای قتل نداشت و انکار خوابگردی و سابقه‌ی فامیلی آن به‌هیچ‌وجه امکان‌پذیر نبود، او را از اتهام قتل تبرئه کردند.


کن پارکس در حال خروج از دادگاهی، در حالی‌که از اتهام قتل عمد پدر و مادر والدین همسرش تبرئه شده، وکیلش خانم مارلیس ادواردز گفت: «داوری بی‌نظیری بود... کن را از دیدگاه اخلاقی از اتهام تبرئه کردند... و او را آزاد کردند.»


📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

پس چه کسی فرمانده است؟

ممکن است بپرسید پس ذهن ناخودآگاه در عمل چه نوع کنترلی دارد؟ شاید ما هم مانند عروسک‌های خیمه‌شب‌بازی در اختیار سامانه‌ای هستیم که بندهای ما را می‌کشد و وادارمان می‌کند کارهای خاصی را انجام دهیم؟ بسیاری گمان می‌کنند همین‌طور است و ذهن ما کنترلی بر اعمال خودآگاه ما ندارد.

بگذارید با ذکر مثالی این نکته را بیش‌تر روشن کنیم. وقتی حین رانندگی به یک دوراهی می‌رسید، می‌توانید مسیر راست یا چپ را انتخاب کنید. هیچ اجباری برای انتخاب مسیر راست یا چپ وجود ندارد اما امروز و در این لحظه شما تصمیم می‌گیرید مسیر راست را انتخاب کنید. اما چرا مسیر راست و چرا مسیر چپ نه؟ چون راست را بیش‌تر دوست داشتید؟ یا شاید چون نوعی مکانیسم ناشناخته‌ی مغزتان این تصمیم را گرفت؟ حالا به این موضوع از منظر دیگری توجه می‌کنیم: سیگنال‌های عصبی که بازوی شما را برای چرخاندن فرمان به‌سمت راست کنترل می‌کنند، از کرتکس حرکتی مغز می‌آیند اما منشأ این سیگنال‌ها قشر مغز نیستند. این سیگنال‌ها را نقاط دیگری در لوب پیشانی که به‌نوبه‌ی خود تحت نفوذ سایر بخش‌های مغز هستند ارسال می‌کنند. به‌همین ترتیب، همه‌ی شبکه‌های مغز به‌گونه‌ای درهم‌پیچیده و متقاطع با هم مربوط هستند. برای تصمیم‌گیری، هیچ نقطه یا زمان صفری وجود ندارد، چون هریک از نورون‌های مغز، تحت‌تاثیر نورون‌های دیگر قرار دارند. به‌نظر می‌رسد هیچ‌یک از بخش‌های این سامانه مستقل عمل نمی‌کنند. بله همگی به یک‌دیگر وابسته‌اند. تصمیم شما برای گردش به راست (یا چپ) تصمیمی است که در مسیر گذشته صورت پذیرفته است، گذشته در حد: ثانیه، دقیقه یا روز یا یک عمر. حتی وقتی به‌نظر می‌رسد که تصمیم‌ها خودبه‌خودی و ناگهانی گرفته شده‌اند، این تصمیم‌ها بدون واسطه و یک‌جانبه اتخاذ نشده‌اند.

پس وقتی شما به آن دوراهی می‌رسید و حامل تاریخ گذشته‌ی زندگی خود هستید، دقیقاً چه کسی دارد تصمیم می‌گیرد؟ این ملاحظات، ما را به آن‌جا می‌رساند که سوالی اساسی درباره‌ی اراده‌ی آزاد مطرح کنیم: آیا اگر تاریخ را صد بار تکرار کنیم همان نتیجه به‌دست می‌آید؟

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

احساس اراده‌ی آزاد

ما این‌طور تصور می‌کنیم که صاحب اراده‌ی آزاد هستیم و بنا به میل خود درباره‌ی مسائل زندگی تصمیم می‌گیریم اما گاهی می‌توان نشان داد که این حس اراده‌ی آزاد توهمی بیش نیست. پروفسور آلوارو پاسکوئال لئونه، در دانشگاه هاروارد، گروهی داوطلب را برای انجام آزمایشی دعوت کرد.

داوطلبان جلوی صفحه‌های نمایش کامپیوتر نشستند و دست‌های خود را به حالت کشیده و درازشده روی میز قرار دادند. وقتی صفحه به رنگ قرمز در می‌آمد، آن‌ها می‌بایست تصمیم می‌گرفتند کدام دست خود را حرکت دهند. البته نباید در عمل دست خود را حرکت می‌دادند. بعد صفحه به رنگ زرد درمی‌آمد و سرانجام وقتی سبز می‌شد داوطلب اجازه داشت تصمیم خود را برای به‌حرکت‌درآوردن دست راست یا چپش اجرا کند.

سپس، برگزار‌کنندگان، تحقیق چرخشی در آن ایجاد کردند، به این شکل که با استفاده از تحریک مغناطیسی از راه جمجمه یا TMS (Transcranial magnetic stimulation)، پالسی مغناطیسی برای تحریک ناحیه‌ی خاصی از مغز که در زیر الکترود قرار داشت می‌فرستادند و به‌این‌ترتیب، کرتکس حرکتی را تحریک می‌کردند تا فرد حرکت را در دست چپ یا راست آغاز کند. آن‌ها وقتی نور زرد ظاهر می‌شد، پالس / تکانه‌ای را وارد می‌کردند (البته در گروه کنترل به‌جای پالس فقط صدای آن شنیده می‌شد).

ارسال پالس TMS سبب می‌شد که داوطلبان تمایل بیش‌‌تری برای حرکت‌دادن یکی از دو دست خود داشته باشند، مثلاً تحریک کرتکس چپ باعث می‌شد که شرکت‌کنندگان به احتمال بیش‌‌تری دست راست خود را حرکت دهند. اما جنبه‌ی جالب قضیه این بود که داوطلبان می‌گفتند با اراده‌ی خودشان این یا آن دست را حرکت داده‌اند، حال آن‌که آغازگر پالس TMS بود. یعنی حتی اگر در هنگام مشاهده‌ی نور قرمز تصمیم داشتند دست چپ خود را حرکت دهند، وقتی نور زرد ظاهر شد و تصمیم خود را عوض می‌کردند تصورشان این بود که از همان ابتدا تمایل به حرکت‌دادن دست راست داشته‌اند. حال آن‌که عامل اصلی حرکت‌دادن دست راست آن‌ها ارسال پالس TMS بود. اما بسیاری از داوطلبان احساس می‌کردند که با اراده‌ی خود دست راستشان را حرکت داده‌اند. دکتر لئونه می‌گوید «بیش‌تر داوطلب‌ها می‌گفتند که در وسط کار تصمیم‌شان را تغییر داده‌اند.» به هر حال، فعالیت درون مغز داوطلبان هرچه بود، آن‌ها در این‌که تصمیم خود را با اراده‌ی آزاد اخذ کرده‌اند هیچ تردیدی نداشتند. ذهن خودآگاه انسان این مطلب را که تحت نفوذ و کنترل عوامل دیگری قرار دارد نمی‌پذیرد.

آزمایش‌هایی مانند این نشان می‌دهند که ما نمی‌توانیم به احساس خود درباره‌ی آزادی انتخاب اعتماد کنیم. در قلمرو علوم اعصاب، هنوز آزمایش‌های کاملی برای رد وجود اراده‌ی آزاد انجام نشده است. این امر موضوعی بس پیچیده است و شاید نتوانیم اکنون به آن پاسخ دقیقی بدهیم اما فرض کنیم چیزی به اسم اراده‌ی آزاد وجود ندارد. یعنی وقتی به آن دوراهی می‌رسیم، انتخاب ما از پیش انجام شده و حالت جبری دارد. اگر این‌طور باشد، قابل پیش‌بینی بودن زندگی سبب افت ارزش آن می‌شود... بیشتر بخوانید

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

چگونه تصمیم می‌گیریم؟

آیا بستنی بخورم یا نه؟ آیا الان به این ایمیل جواب بدهم یا بعد؟ ما هر روز هزاران تصمیم می‌گیریم: چه کنم؟ کدام راه را انتخاب کنم؟ چگونه پاسخ دهم؟ آیا مشارکت کنم یا نه؟ فرضیه‌های تصمیم‌گیری ابتدا بر این اساس بودند که انسان‌ها بازیگران معقولی هستند و برای اخذ تصمیم مطلوب، دلایلی را که به نفع یا به زیان فلان تصور هستند در نظر می‌گیرند. اما مشاهدات علمی نشان می‌دهند که تصمیم‌گیری انسان‌ها چنین اساسی ندارد. مغز از شبکه‌های متعددی که با هم در حال رقابت هستند تشکیل شده. هریک از این شبکه‌ها اهداف و نیات خود را دنبال می‌کنند. وقتی می‌خواهید بستنی بخورید، برخی از شبکه‌های مغزی از شیرینی خوششان می‌آید و برخی دیگر بنا به دلایلی بستنی را غذای بی‌فایده می‌دانند و مصرف آن را رد می‌کنند. همچنین شبکه‌هایی در مغز وجود دارند که می‌گویند شاید بتوانید بستنی بخورید، به این شرط که روز بعدش به ورزشگاه بروید. مغز مانند مجلسی است که اعضای آن را نورون‌ها تشکیل می‌دهند و در آن گروه‌های سیاسی گوناگونی به رقابت با هم مشغول‌اند و هریک از این گروه‌ها می‌توانند کشتی وجود ما را به این‌سو یا آن‌سو برانند. گاهی تصمیم‌های خودخواهانه یا سخاوتمندانه می‌گیریم و گاهی به چشم‌انداز درازمدت مسئله نظر می‌کنیم. ما موجودات پیچیده‌ای هستیم که در وجودمان رانه‌های بسیاری دست‌اندرکارند و لازم است به‌منظور حفظ تعادل، همه‌ی آن‌ها را تحت نظارت خود داشته باشیم.

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

ندای یک تصمیم

در اتاق عمل دارند مغز بیماری به نام جیم را عمل می‌کنند تا شاید بتوانند جلوی لرزش دست‌هایش را بگیرند. جراح مغز سیم‌های بلندی موسوم به الکترود را به مغز او وصل کرده است. وقتی یک جریان الکتریکی مختصر از راه سیم به مغز جیم ارسال می‌کنند، الگوی فعالیت نورونی مغز او به‌نحوی تغییر می‌کند که لرزش دست‌هایش کم‌تر می‌شود.

این الکترودها فرصت ویژه‌ای برای شنود فعالیت نورونی مغز فراهم می‌‌کنند. نورون‌ها با یک‌دیگر از راه امواج الکتریکی مشخصی که «پتانسیل عمل» (Action potential) نامیده می‌شوند ارتباط دارند. اما این امواج بسیار کوچک و غیرقابل رویت هستند، بنابراین، جراحان و محققان برای شنود، آن‌ها را به یک بلندگو انتقال می‌دهند. به‌این‌ترتیب، تغییر اندکی در ولتاژ، به‌اندازه‌ی یک‌دهم ولت که یک‌هزارم ثانیه طول می‌کشد، به صدایی قابل شنود تبدیل می‌شود.

با قرار‌دادن الکترود در نواحی مختلف مغز، الگوی فعالیت آن‌ها توسط گوشی‌های حرفه‌ای قابل شناسایی است. در برخی از نواحی، صدای پاپ!پاپ!پاپ! شنیده می‌شود. اما در نواحی دیگر، صدایی شبیه پاپ!... پاپ!... پاپ!... پاپ! به گوش می‌رسد. درست مثل این است که ناگهان به شنود صدای افرادی که در سراسر جهان در حال صحبت هستند بپردازیم. چون این افراد به فرهنگ‌های مختلفی تعلق دارند و مشاغل گوناگونی دارند، بنابراین، گفتگوهایی که بین آن‌ها جریان دارد از یک سنخ نیستند... بیشتر بخوانید

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

مغز ماشینی است که بر پایه‌ی تعارض ساخته شده است.

بیایید به آن‌چه در مغز اتفاق می‌افتد دقیق‌تر نگاه کنیم. فرض کنید در مغازه‌ی بستنی‌فروشی ایستاده‌‌اید و در حال اخذ تصمیمی ساده هستید. مثلاً می‌خواهید بین دو طعم بستنی نعنایی و لیمویی که هر دو را دوست دارید تصمیم بگیرید. وقتی از بیرون به قضیه نگاه می‌کنیم، به‌نظر نمی‌رسد که دارید کار سختی را انجام می‌دهید. شما فقط می‌ایستید و نگاه‌تان بین دو گزینه‌ی موجود نوسان می‌کند. اما درواقع، در درون مغزتان توفانی برپاست.

یک نورون به‌تنهایی تأثیر تعیین‌کننده‌ای ندارد اما هر نورون با هزاران نورون دیگر ارتباط دارد و هریک از این نورون‌ها نیز با هزاران نورون دیگر و این روند ادامه می‌یابد تا جایی‌که شبکه‌ای درهم‌تنیده به‌وجود می‌آید. هریک از این نورون‌ها به‌منظور تحریک یا سرکوب فعالیت یک‌دیگر موادی شیمیایی ترشح می‌کنند... بیشتر بخوانید

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

نیم‌کره‌های جدا از هم مغز: پرده‌برداشتن از معمای تعارض

در شرایط خاصی می‌توان مسئله‌ی وجود تعارض بین قسمت‌های مختلف مغز را با سهولت بیش‌‌تری بررسی کرد. یکی از راه‌های درمان صرع آن است به طریق جراحی، دو نیم‌کره‌ی مغز را از هم جدا کنند. دو نیم‌کره‌ی مغز توسط شاهراهی از نورون‌ها که جسم پینه‌ای (Corpus callosum) نام دارد با یک‌دیگر مربوط هستند و این امر اجازه می‌دهد دو نیمه‌ی بدن با یک‌دیگر هماهنگ باشند. مثلاً اگر احساس سرما کنید، یک دست‌تان بخش ثابت زیپ را نگه می‌دارد و دست دیگر گیره‌ی زیپ را بالا می‌کشد.

اما وقتی جسم پینه‌ای قطع شود، وضعیت بالینی آشفته‌ای به نام سندروم دست‌های بیگانه به‌وجود می‌آید. در این بیماری، دو دست مخالف هم به‌کار می‌افتند، مثلاً بیمار می‌خواهد زیپ ژاکتش را با یک دست بالا بکشد اما دست دیگرش ناگهان گیره‌ی زیپ را پایین می‌کشد یا بیمار ممکن است یک دستش را برای برداشتن بیسکوئیت دراز کند اما دست دیگر آن را پس می‌زند. در این حالت، تعارضی که در مغز وجود دارد به این دلیل که نیم‌کره‌های مغز مستقل از هم عمل می‌کنند آشکار می‌شود.

«سندروم دست‌های بیگانه» طی هفته‌ها پس از انجام این عمل جراحی، به‌تدریج از میان می‌رود و دو نیم‌کره‌ی مغز با استفاده از راه‌های ارتباطی باقی‌مانده هماهنگ می‌شوند. اما این سندروم نشان می‌دهد که حتی در مواردی که ما خود را بسیار مصمم می‌دانیم، اعمال ما حاصل نبردهای پردامنه‌ای هستند که در ظلمات جمجمه به‌طور مداوم روی می‌دهند.


اطلاعات نیمه‌ی چپ میدان بینایی به نیم‌کره‌ی راست می‌رود و برعکس. بنابراین، وقتی دو کلمه که بین آن‌ها حائلی وجود دارد به فردی که دو نیم‌کره‌ی مغزش از هم جدا شده عرضه می‌کنیم، او تنها نیمی از کلمه را می‌بیند.


📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

وضعیت‌های خاص جسمی می‌توانند در تصمیم‌گیری ما دخیل باشند

عواطف، علاوه‌بر غنی‌تر‌کردن زندگی ما، نقش‌های دیگری نیز دارند. عواطف، عناصر پشت صحنه‌ای هستند که جهت حرکت ما را برای انجام‌دادن امور، به‌شکل گام‌به‌گام مشخص می‌کنند. با مروری بر وضعیت خانم تامی مایرز، مهندسی که در سانحه‌ی رانندگی آسیب دید، این مسئله بهتر روشن می‌شود. به‌دنبال این تصادف، قسمت چشمی-پیشانی کرتکس مغز تامی، یعنی قسمتی که بالای حفره‌ی چشم‌ها قرار دارد آسیب دید. این ناحیه از مغز، برای یکپارچه‌سازی سیگنال‌هایی که از بدن می‌رسند اهمیت بسیار دارد. این سیگنال‌ها به سایر قسمت‌های بدن اعلام می‌کنند که بدن در چه شرایطی قرار دارد: مثلاً گرسنه، عصبی، بی‌قرار، آشفته، تشنه یا شاد و سرحال است.

ظاهر تامی شباهتی به کسی که دچار ضربه‌ی مغزی شده باشد ندارد اما کافی است ۵ دقیقه کنارش بنشینید تا پی ببرید که در اخذ تصمیم‌های روزمره‌ی زندگی مشکل دارد. تامی اگرچه قادر به بیان دلایلی که به سود یا زیان گزینه‌ی معینی که در برابرش قرار دارد نیست اما حتی در وضعیت‌های بسیار ساده نیز بلاتکلیف می‌ماند. از آن‌جا که او قادر به درک عواطف خود نیست، تصمیم‌گیری در هر زمینه‌ای که با آن روبه‌رو باشد برایش بسیار دشوار است. تامی باتوجه‌به عدم توانایی در اخذ تصمیم، کار چندانی انجام نمی‌دهد و خودش تمام روز را روی مبل لم می‌دهد.

آسیب مغزی تامی، نکته‌ی مهمی را درباره‌ی روند تصمیم‌گیری آشکار می‌کند. شاید بهتر باشد که تصور کنیم مغز همچون فرمانروایی است که از بالا به بدن فرمان می‌دهد اما درواقع، مغز به‌طور پیوسته اطلاعاتی را از بدن دریافت می‌کند. سیگنال‌های فیزیکی که از بدن به مغز می‌رسند، خلاصه‌ای از مسائل جاری و نیازها را ارائه می‌کنند. بنابراین، برای اخذ تصمیم، مغز و بدن باید با یک‌دیگر همکاری ‌تنگاتنگ داشته باشند.

مثالی می‌زنیم: فرض کنید می‌خواهید بسته‌ای را که اشتباهی به شما داده‌اند به همسایه‌ی بغلی خود بدهید اما وقتی به در حیاط آن‌ها نزدیک می‌شوید و سگشان پارس می‌کند و دندان‌هایش را نشان می‌دهد، آیا در حیاط را باز می‌کنید و به‌طرف در اصلی منزل می‌روید؟ در این‌جا اطلاعات آماری شما درباره‌ی سگ‌ها عامل تصمیم‌گیری نخواهد بود، بلکه حالت تهدیدآمیز سگ، واکنش‌های فیزیولوژیکی در بدن شما ایجاد کند. مثلاً تعداد ضربان قلب افزایش می‌یابد، احساس فشار در شکم به‌وجود می‌آید، عضلات بدن منقبض می‌شوند، مردمک‌ها گشاد می‌شوند و سطح هورمون‌های خون تغییر می‌کند، دهانه غدد عرق باز می‌شود و غیره. این پاسخ‌ها خودبه‌خودی و ناآگاهانه بروز می‌کنند... بیشتر بخوانید

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

سفر به آینده

برای گرفتن هر تصمیمی، تجربه‌های گذشته‌ی ما که در وجود ما ذخیره شده‌اند و نیز وضعیت کنونی‌مان (مثلاً این‌که از خود بپرسیم آیا می‌توانم به‌جای مورد الف، ب را بخرم یا می‌توانم ج را انتخاب کنم؟) دخالت دارند. اما در بحث چگونگی تصمیم‌گیری، موضوع دیگری نیز مطرح است: پیش‌بینی آینده.

در قلمرو زندگی جانوری، هر موجودی به‌دنبال کسب پاداش است. پاداش چیست؟ پاداش عبارت است از هر چیزی که جسم را به نقطه‌ی تنظیم آرمانی خود نزدیک‌تر کند. وقتی جسم دچار کمبود آب می‌شود، آب پاداش است. وقتی ذخیره‌ی انرژی در حال اتمام باشد، غذا پاداش است. آب و غذا پاداش‌های اولیه هستند و به‌طور مستقیم به نیازهای زیستی ما اشاره می‌کنند. اما به‌طور شایع‌تر رفتارهای انسانی ما تابع پاداش‌های ثانویه‌اند، چیزهایی که پاداش‌های اولیه به‌دنبال آن‌ها به‌وجود می‌آیند. مثلاً دیدن منظره‌ی یک آب‌سردکن برای مغز چندان اهمیتی ندارد اما چون ما را یاد فواره‌ی آب می‌اندازد، چنان‌چه تشنه باشیم، مشاهده‌ی آن برای ما ارزشمند خواهد بود. در مورد انسان‌ها حتی مفاهیم انتراعی نیز می‌توانند با پاداش همراه باشند، مثل این احساس که در جامعه برای ما ارزش قائل هستند. و ما برخلاف حیوانات، حتی قادریم این‌گونه پاداش‌ها را بر نیازهای زیستی خود مقدم بدانیم. بنابر گفته‌ی رید مونتگیو «کوسه‌ماهی‌ها هیچ‌وقت دست به اعتصاب غذا نمی‌زنند.» حیوانات فقط به‌دنبال ارضای نیازهای پایه‌ای خود هستند. حال آن‌که انسان‌ها از این محدوده پا فراتر می‌گذارند و به آرمان‌های انتزاعی خود بهای بیش‌‌تری می‌دهند. پس وقتی ما در برابر امکان‌های متنوعی قرار می‌گیریم، داده‌های درونی و بیرونی را با هم جمع می‌کنیم تا بتوانیم به حداکثر پاداشی که برای ما به‌عنوان فرد قابل تعریف است، دست پیدا کنیم.

چالشی که در مورد هر پاداش، اعم از پاداش انتزاعی یا پایه‌ای وجود دارد، این است که معمولاً نتایج انتخاب‌های ما فوری آشکار نمی‌شوند. ما تقریباً همیشه مجبوریم تصمیم‌هایی بگیریم که در آن‌ها به‌دنبال انجام‌دادن رشته‌ای از کارها در آینده پاداش‌هایی به بار می‌آیند. مثلاً سال‌ها به مدرسه می‌رویم تا در آینده به مدرک تحصیلی باارزشی دست یابیم. سال‌ها مثل برده کاری را که دوست نداریم انجام می‌دهیم به این امید که ارتقاء پیدا کنیم. تمرین‌های سخت را انجام می‌دهیم تا به سطح مناسبی از آمادگی جسمانی برسیم.

مقایسه‌ی گزینه‌های مختلف، بدان معنی است که برای هریک از آن‌ها در اوضاع جاری براساس پیش‌بینی ارزش خاصی در نظر می‌گیریم و سپس گزینه‌ای را که دارای بیش‌ترین ارزش است انتخاب می‌کنیم. به این داستان توجه کنید: فرض کنید کمی وقت آزاد دارم و می‌خواهم تصمیم بگیرم چه کنم. لازم است به بقالی بروم اما درعین‌حال دوست دارم به کافی شاپ بروم. از طرفی باید به آزمایشگاه بروم و تحقیق کنم، چون زمان تحویل کار نزدیک است. همین‌طور دلم می‌خواهد وقتم را با پسرم در پارک بگذرانم. چگونه باید از این فهرست یکی را انتخاب کنم؟

البته اگر بتوانم در عمل هریک از این کارها را انجام دهم و پاداش مربوط به آن‌ها را نیز دریافت کنم، بر اساس نتایج به‌دست‌آمده، انتخاب بین آن‌ها، کار ساده‌ای خواهد بود. اما متأسفانه سفر به آینده ممکن نیست.

یا شاید هم باشد؟... بیشتر بخوانید

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

قدرت زمان حال

پس دیدیم که مغز چگونه به گزینه‌های مختلف امتیاز می‌دهد. اما در زمینه‌ی تصمیم‌گیری مناسب مشکلی نیز وجود دارد. معمولاً مغز به گزینه‌هایی که با آن‌ها تماس مستقیم داریم بیش از گزینه‌های شبیه‌سازی‌شده بها می‌‌دهد. چیزی که سبب تصمیم‌گیری مناسب برای آینده می‌شود، اکنون است.
اقتصاد آمریکا در سال ۲۰۰۸ دچار رکود شدید شد. مشکل اصلی این واقعیت ساده بود که بسیاری از مالکانِ خانه‌ها، بیش از حد توان خود وام گرفته بودند. آن‌ها طی چند سالی که موسسات مالی با بهره‌های بسیار پایین وام می‌دادند، وام‌های سنگینی گرفته بودند. مشکل زمانی پیش آمد که در پایان این دوره، نرخ بهره‌ی وام بالا رفت و برای بسیاری از افرادی که وام گرفته بودند بازپرداخت دیون دشوار شد. نزدیک یک میلیون خانه مصادره شد و این موج هولناک سراسر کره‌ی زمین را درنوردید.

اما این مصیبت چه بر سر شبکه‌های عصبی رقیب درون مغز آورد؟ وام‌های ارزان مردم را صاحب خانه‌های نو کرد و بهره‌های سنگین مدتی بعد از راه رسیدند. به‌این‌ترتیب، پیشنهاد وام ارزان برای شبکه‌های عصبی که مایل به ارضاء آنی بودند جذابیت داشت. چون این شبکه‌ها می‌خواستند در زمان حال مالک چیزی شوند. اغوای ارضاء آنی به‌اندازه‌ای در تصمیم‌گیری‌های ما مؤثر است که می‌توان حباب خانه‌دار‌شدن را به‌جای نوعی پدیده‌ی اقتصادی، به شبکه‌های عصبی مربوط دانست.

البته کشش زمان حال فقط مربوط به وام‌گیرندگان نبود، بلکه برای وام‌دهندگانی که داشتند با ارائه‌ی وام‌هایی که امکان بازپرداخت آن‌ها نبود در زمان حال ثروتمند می‌شدند نیز مطرح بود. آن‌ها وام‌ها را یک‌کاسه کردند و به حراج گذاشتند. چنین کارهایی غیراخلاقی هستند اما وسوسه‌ی انجام آن‌ها برای هزاران نفر چنان نیرومند بود که سرانجام آن را عملی کردند.

این نبرد حال در برابر آینده، فقط مربوط به حباب خانه‌دار‌شدن نیست. همه‌ی جنبه‌های زندگی ما تابع آن هستند. به‌همین دلیل است که دلال‌های خودرو از ما می‌خواهند برویم و خودروی آن‌ها را تست کنیم. فروشندگان لباس از ما می‌خواهند لباس مورد نظرشان را امتحانی بپوشیم و تاجران از ما می‌خواهند کالای پیشنهادی آن‌ها را لمس کنیم. شبیه‌سازی ذهنی در نبرد با چیزی که حی و حاضر در برابرتان است به‌راحتی رنگ می‌بازد.

برای مغز، آینده فقط شبح رنگ‌پریده‌ای از حال است. قدرت زمان حال برای ما آشکار می‌کند که چرا افراد تصمیم‌هایی می‌گیرند که برایشان یک آن لذت و یک عمر افسوس به بار می‌آورد. افرادی که مشروبات الکلی می‌خورند یا مواد مخدر مصرف می‌کنند، خوب می‌دانند که پرهیز و خودداری به سود آن‌هاست؛ ورزشکارانی که استروئیدهای آنابولیک مصرف می‌کنند، می‌دانند که مصرف این داروها می‌تواند چندین سال از عمرشان بکاهد؛ همسرانی که تن به روابط نامشروع می‌دهند نیز از عواقب این امر آگاهند.

آیا می‌توانیم به نوعی با وسوسه‌ی زمان حال مقابله کنیم؟ بله. به لطف سامانه‌های رقیب درون مغز می‌توانیم. مثلاً همه دانیم انجام برخی کارها مثل ورزش مرتب و منظم دشوار است. ما دوست داریم بدن زیبایی داشته باشیم اما وقتی پای عمل می‌رسد با گزینه‌های لذت‌بخش دیگری مواجه می‌شویم. کاری که اکنون می‌توانیم انجام دهیم، برای ما بیش‌تر جاذبه دارد تا تصور انتزاعی تناسب جسمی در آینده. پس راه‌حل این است: برای این‌که از رفتن به ورزشگاه اطمینان حاصل کنید، از انسانی که ۳٬۰۰۰ سال پیش زندگی می‌کرد الهام بگیرید.

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

غلبه بر وسوسه‌ی زمان حال: پیمان اولیس

این مرد مشکلی حادتر از سناریوی ورزش داشت. او می‌خواست کاری را انجام دهد اما می‌دانست اگر وسوسه‌ای بر سر راهش قرار گیرد تاب ایستادگی ندارد. مسئله‌ی او دست‌یابی به وضعیت بهتر جسمی نبود، بلکه می‌خواست زندگی‌اش را از دست گروهی از دوشیزگان افسونگر نجات دهد.

اولیس، قهرمان افسانه‌ای، پس از پیروزی در جنگ تروا داشت به سرزمین خود بازمی‌گشت. لازم بود در قسمتی از مسیر بازگشت با کشتی از کنار نزدیک جزیره‌ای که سیرن‌های افسونگر در آن زندگی می‌کردند عبور کند. سیرن‌ها با خواندن ترانه‌های آهنگین، دریانوردان را شیدا می‌کردند و آن‌ها بی‌تاب و بی‌قرار به‌سوی جزیره‌ای که این زنان ساکن آن بودند می‌رفتند و کشتی آن‌ها در برخورد با صخره‌های ساحل درهم می‌شکست و غرق می‌شد.

اولیس از یک طرف دلش می‌خواست این ترانه‌های افسانه‌ای و مشهور را بشنود و از طرف دیگر دلش نمی‌خواست جان خودش و خدمه‌ی کشتی را به خطر بیندازد. بنابراین، نقشه‌ای کشید. او می‌دانست که اگر صدای نغمه‌ها به گوشش برسد، بی‌اختیار به‌سمت صخره‌های جزیره کشیده می‌شود. مشکل او، اولیس فعلی صاحب عقل و منطق نبود، بلکه اولیس غیرمنطقی آینده بود که با شنیدن صدای سیرن‌ها از خود بیخود می‌شد. بنابراین، اولیس به خدمه‌ی کشتی دستور داد او را با طناب به‌شکل محکمی به دکل اصلی کشتی ببندند. ملوان‌ها نیز گوش‌های خود را با موم پر کردند تا نتوانند صدای سیرن‌ها را بشنوند. به‌دستور اولیس، ملوان‌ها می‌بایست بدون آن‌که به ناله‌ها و التماس‌های او توجهی کنند، در مسیر مستقیم به‌پیش می‌راندند.

اولیس می‌دانست که در شرایط آینده نمی‌تواند تصمیم درستی بگیرد. بنابراین، به حکم عقل سلیم، طوری برنامه چید که در آینده نتواند دست از پا خطا کند. این نوع پیمان که بین خود زمان حال ما با خود زمان آینده‌ی ما بسته می‌شود، به پیمان اولیس معروف است.

در مورد ورزش، پیمان اولیس به زبان ساده یعنی این‌که باید با یکی از دوستانم برای رفتن به ورزشگاه قرار بگذارم. فشار وفاداری به انجام پیمانی اجتماعی مانند آن است که مرا به دکل کشتی بسته باشند. اگر به اطراف خود توجه کنید، مثال‌های فراوانی از پیمان اولیس پیدا می‌کنید. مثلاً دانشجویان در فصل امتحان پسوردهای فیس‌بوک همدیگر را تغییر می‌دهند تا نتوانند وارد صفحه‌ی خود شوند و این برنامه تا پایان فصل امتحان ادامه می‌یابد. اولین گام در توان‌بخشی معتادان به مصرف الکل آن است که آن‌ها را مجبور کنند تا خانه و محل کار خود را از وجود الکل پاکسازی کنند تا به هنگام ضعف اراده، بهانه‌ای برای غفلت و وسوسه نداشته باشند. افرادی که دچار مشکل چاقی هستتند، گاهی تن به عمل جراحی کاهش حجم معده می‌دهند تا نتوانند پرخوری کنند. مثالی دیگر از پیمان اولیس این است که بعضی ترتیب کار را طوری می‌دهند که اگر در معامله‌ای عهد و پیمان خود را زیر پا بگذارند، مجبور شوند به گروهی که مخالف عقیده و ایمان آن‌هاست کمک مالی کنند. مثلاً زنی که یک عمر برای برقراری تساوی حقوق سیاهان و سفیدپوستان مبارزه کرده بود، برای متعهد‌شدن به ترک سیگار، چکی را با مبلغ بالا در وجه کوکلاکس‌کلان‌ها امضا کرد و نزد دوستی به امانت گذاشت، با این شرط که اگر یک نخ هم سیگار بکشد دوستش چک را به نشانی کوکلاس‌کلان‌ها پست کند.

در همه‌ی این موارد، افراد شرایط کنونی را طوری تنظیم می‌کنند که نتوانند در آینده مرتکب خطا شوند. اگر خودمان را به دکل کشتی ببندیم، می‌توانیم از وسوسه‌هایی که در زمان حال گریبان ما را می‌گیرند پرهیز کنیم. با این ترفند می‌توانیم به شخصیت آرمانی و مطلوب خود نزدیک شویم. کلید پایبندی به پیمان اولیس این است که بدانیم ما در شرایط مختلف آدم‌های مختلفی هستیم. برای آن‌که بتوانیم تصمیم‌های بهتری بگیریم، باید با همه‌ی جنبه‌های وجود خود آشنا باشیم.

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

سازوکار پنهان تصمیم‌گیری

شناخت خود تنها بخشی از این مبارزه است. علاوه‌بر آن باید بدانید که سرانجام مبارزه‌ی شما همیشه یکسان نیست. حتی اگر پیمان اولیسی در کار نباشد، گاهی احساس می‌کنید که دارای شور و شوق کافی برای رفتن به ورزشگاه هستید و گاهی نیز حس و حال این کار را در خود نمی‌بینید. گاهی قدرت تصمیم‌گیری بیش‌‌تری دارید و گاهی مجلس شورای سامانه‌ی عصبی شما تصمیمی می‌گیرد که بعد از آن پشیمان می‌شوید. چرا؟ چون سرانجام این کار به متغیرهای بسیاری مانند حالت جسمی شما که هر لحظه تغییر می‌کند وابسته است. مثلاً دو مرد محکوم به زندان قرار است طبق برنامه در برابر هیئت داوری برای کسب عفو پیش از موعد حضور یابند. یکی ساعت یازده و بیست‌وهفت دقیقه‌ی صبح می‌آید. جرم او کلاهبرداری و مدت محکومیتش سی ماه است. دیگری ساعت یک و پانزده دقیقه محاکمه می‌شود. او نیز مرتکب همان جرم شده و مدت محکومیتش نیز همان سی ماه است. هیئت داوری با عفو پیش از موعد زندانی اول موافقت می‌کنند اما درخواست عفو محکوم دوم را رد می‌کنند. چه دلیلی دارد؟ نژاد؟ ظاهر؟ سن؟

در مطالعه‌ای که سال ۲۰۱۱ انجام شد، ۱۰۰۰ حکم که از جانب قاضی‌های مختلف صادر شده بود مورد بررسی قرار گرفت و دیدند هیچ‌یک از عوامل مذکور در صدور حکم دخالت نداشته‌اند. عامل اصلی دخیل در صدور حکم، گرسنگی بود. کافی بود اعضای هیئت داوری غذای مختصری میل کنند تا شانس دریافت عفو متهم به بالاترین میزان، یعنی ۶۵٪‏ برسد. اما اگر زندانی در حوالی پایان جلسه وارد دادگاه می‌شد، از کم‌ترین شانس برای دریافت عفو، یعنی حدود ۲۰٪‏ برخوردار می‌شد.

به عبارتی، تصمیم‌گیری‌های ما، وقتی نیازهای دیگری در اولویت باشند، تحت‌تاثیر آن‌ها قرار می‌گیرند. ارزش‌گذاری‌ها با تغییر شرایط عوض می‌شوند. سرنوشت یک زندانی با وضعیت شبکه‌های عصبی قاضی که بر اساس نیازهای زیستی عمل می‌کنند گره خورده است.

برخی از روان‌شناسان این اثر را با عنوان «تخلیه‌ی اگو» (Ego depletion) توصیف می‌کنند. یعنی نواحی دارای توان شناختی بالا که درگیر کارهای اجرایی و قابلیت برنامه‌ریزی هستند، مانند کرتکس جلوی پیشانی دچار خستگی شده‌اند. اراده‌ی انسان ظرفیت محدودی دارد. با گذشت زمان، این ظرفیت مثل تانکر سوخت ته می‌کشد. در مورد قضات، هر اندازه مواردی که مجبور به تصمیم‌گیری درباره‌ی آن‌ها بودند، بیش‌تر می‌شد (معمولاً در هر نشست باید سی‌وپنج پرونده را بررسی می‌کردند) ذخایر انرژی مغز آن‌ها رو به پایان می‌رفت. اما اگر یک ساندویچ یا میوه می‌خوردند، ذخیره‌ی انرژی آن‌ها دوباره تأمین می‌شد و اراده‌ی لازم برای تغییر جهت تصمیم‌گیری در آن‌ها به‌وجود می‌آمد.

ما معمولاً این‌طور تصور می‌کنیم که انسان‌ها براساس منطق تصمیم می‌گیرند: اطلاعات کسب کرده و آن‌ها را پردازش می‌کنند و به جواب یا راه‌حل مطلوبی می‌رسند. اما در عمل این‌طور نیست و حتی قضات که همواره می‌کوشند از پیش‌داوری دور بمانند، اسیر محدودیت‌های زیستی خود هستند.

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

اراده، منبعی پایان‌پذیر

ما برای وادار‌کردن خود به اخذ تصمیم‌های لازم انرژی بسیاری صرف می‌کنیم و برای آن‌که در راه راست گام برداریم، اغلب دست به دامان قدرت اراده می‌شویم. اراده همان نیرویی است که به ما امکان می‌دهد از خوردن شیرینی صرف‌نظر کنیم یا حداقل بیش‌تر از یک شیرینی نخوریم یا به‌جای رفتن به گردش در یک روز آفتابی که دلخواه ماست سعی کنیم در اندک فرصت باقیمانده تعهدی را که داریم به‌جای آوریم. همه‌ی ما لحظاتی را که قدرت اراده‌ی ما به سستی گراییده از سر گذرانده‌ایم. مثلاً بیش‌تر افراد، پس از یک روز کاری سخت افراد دچار ضعف در قوه‌ی تصمیم‌گیری می‌شوند و به‌دنبال آن بیش از حد غذا می‌خورند یا به‌جای انجام‌دادن تکالیف خود تلویزیون تماشا می‌کنند.

روان‌شناسی به نام روی بانومایستر (Roy Baumeister) و همکارانش، این مسئله را با دقت بیش‌‌تری بررسی کردند. آن‌ها از داوطلبان خواستند فیلم‌های غمناکی ببینند. به نیمی از داوطلبان گفتند تا واکنش طبیعی خود را بروز دهند و به نیمی دیگر گفتند عواطف خود را سرکوب کنند. بعد از پایان نمایش فیلم، به هریک از آن‌ها یک وسیله‌ی ورزشی برای تقویت عضلات دست دادند و از آن‌ها خواستند تا هر زمانی که برایشان ممکن است آن را فشار دهند. کسانی که عواطف خود را سرکوب کرده بودند، زودتر وسیله‌ی ورزشی را رها می‌کردند. چرا؟ چون کنترل نفس نیاز به انرژی دارد و این خود سبب کاهش ذخیره‌ی انرژی بدن می‌شود. به‌همین دلیل است که مقاومت در برابر وسوسه، اخذ تصمیمی دشوار و شروع کاری جدید، همه نیاز به مصرف انرژی دارند. بنابراین، قدرت اراده، ماده‌ی مصرفی پایان‌ناپذیری نیست، بلکه چیزی است که آن را با مصرف تدریجی به صفر می‌رسانیم.


ناحیه خلفی جانبی کرتکس جلوی پیشانی وقتی فعال می‌شود که متخصصان تغذیه گزینه‌های سالم‌تر غذایی را پیش ما قرار می‌دهند یا وقتی که ترجیح می‌دهیم به امید دریافت سود بیش‌تر در آینده، از پاداشی که سهل‌الوصول است چشم‌پوشی کنیم.


حتی در برابر کسانی که مورد علاقه‌ی ما هستند نیز تصمیم‌گیری ما تحت‌تاثیر چنین مسائلی قرار می‌گیرد. مثلاً رسم تک‌همسری یعنی پیوند و زندگی مشترک با یک نفر را در نظر بگیرید. این روش زندگی، در ظاهر با فرهنگ ارزش‌ها و اصول اخلاقی فرد مربوط است. البته همه‌ی این عوامل مهم هستند اما نیروی عمیق‌‌تری هم در اخذ این تصمیم مطرح است: هورمون‌های بدن. به‌ویژه یکی از هورمون‌های بدن ما به نام اُکسی‌توسین در پیدایش این پیوند جادویی نقش اساسی ایفا می‌کند. یکی از مطالعه‌هایی که به‌تازگی انجام شده، به مردانی که عاشق همسر خود بودند مقداری اُکسی‌توسین تجویز کردند. بعد از آن‌ها در مورد جاذبه‌ی یک زن غریبه سوال پرسیدند. طبق این تحقیق، برای مردانی که اُکسی‌توسین دریافت کرده بودند، جاذبه‌ی جنسی همسر خودشان بیش‌تر از جاذبه‌ی زنان غریبه بود. درواقع، این مردان حتی از زنان جذابی که در این مطالعه شرکت داشتند از نظر فیزیکی فاصله می‌گرفتند. یعنی اُکسی‌توسین منجر به افزایش پیوند آن‌ها با همسرشان شده بود.

چرا موادی شیمیایی مانند اُکسی‌توسین می‌توانند منجر به افزایش قدرت پیوند انسان‌ها شوند؟ از دیدگاه تکاملی، ما این‌طور انتظار داریم که جنس نر به‌منظور هرچه بیش‌تر پراکندن ژن‌های خود از تک‌همسری دوری کند. اما اگر بقای فرزندان را مقصود بدانیم، وجود یک زوج بهتر از یک والد است. این واقعیت ساده، به‌اندازه‌ای اهمیت دارد که مغز ما راه‌های مخفیانه و مرموزی برای تأثیرگذاشتن بر تصمیم ما در این زمینه ابداع کرده است.

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

تصمیم‌گیری و جامعه

درک بهتر مکانیسم تصمیم‌گیری می‌تواند در اداره‌ی بهتر جامعه مؤثر باشد. هریک از ما به‌گونه‌ای درگیر کنترل انگیزه‌های درونی خود هستیم. یک گزینه آن است که مانند برده‌ای تابع هوس یا انگیزه‌های آنی خود قرار گیریم. با بررسی این موضوع می‌توانیم فهم دقیق‌‌تری درباره‌ی برخی از تلاش‌های اجتماعی مثلاً مبارزه با اعتیاد کسب کنیم.

اعتیاد یکی از مشکلات قدیمی جوامع بشری است که منجر به کاهش بهره‌وری، بیماری روانی و انتقال بیماری می‌شود و اخیراً موجب رشد فرآینده‌ی تعداد زندانیان نیز شده است. تقریباً هفت نفر از هر ده نفر زندانی دچار وابستگی یا سوء مصرف مواد هستند. در یک مطالعه معلوم شد که 6/35٪‏ مجرمانی که محکوم شده بودند، در زمان ارتکاب جرم تحت‌تاثیر مواد قرار داشتند. سوء مصرف مواد منجر به تحمیل میلیاردها دلار به اقتصاد جوامع (عمدتاً از راه بروز جنایت‌های مربوط با مصرف آن‌ها می‌شود.

بیش‌تر کشورها برای مبارزه با اعتیاد، مواد مخدر را غیرقانونی اعلام کرده‌اند. تا همین چند دهه‌ی پیش، ۳۸,۰۰۰ آمریکایی به‌دلیل جرایم مربوط به مواد مخدر در زندان به‌سر می‌بردند. امروزه این تعداد به نیم میلیون نفر رسیده است. شاید این تعداد نوعی توفیق در مبارزه با مواد مخدر را نشان دهد - اما این تعداد زندانی‌کردن افراد نتوانسته است رشد تجارت مواد را کند سازد. چون بیش‌تر افرادی که پشت میله‌های زندان هستند اربابان تجارت مواد یا غول‌های مافیا یا فروشندگان عمده نیستند - به‌جای آن بیش‌تر این زندانی‌ها کسانی هستند که به‌دلیل حمل اندکی ماده مخدر (معمولاً کم‌تر از ۲ گرم) دستگیر شده‌اند. بیش‌تر آن‌ها خودشان مصرف‌کننده و معتاد هستند و زندانی‌شدن، نه‌تنها باری از روی دوششان برنمی‌دارد، بلکه مشکلشان را تشدید هم می‌کند... بیشتر بخوانید

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

دیگران نیمی از وجود ما هستند

امروزه میلیاردها مغز در این کره‌ی خاکی در حال حرکت و جولان هستند. ما اگرچه خود را مستقل می‌دانیم اما مغز ما در میان انبوه مغزهایی که در حال برهم‌کنش هستند عمل می‌کند. به‌نحوی‌که می‌توانیم پیشرفت‌های گونه‌ی انسان را مانند اعمال یک ابرارگانیسم پویا و در حال تحول در نظر بگیریم.

معمولاً در آزمایشگاه‌ها مغز را به‌طور انفرادی مورد بررسی قرار می‌دهند، اما این نکته که حجم زیادی از فعالیت‌های مغز با سایر مغزها اشتراک دارد در این رویکرد نادیده گرفته می‌شود. ما در ذات خود موجودی اجتماعی هستیم. خانواده، دوستان، همکاران و شرکای تجاری و جوامعی که در آن‌ها به‌سر می‌بریم، لایه‌های گوناگونی از این برهم‌کنش اجتماعی پیچیده را نشان می‌دهند. در اطراف خود تشکیل و فروپاشی رابطه‌ها را می‌بینیم. برخوردار از حس تعلق خانوادگی گرایش‌های وسوسه‌انگیز برای حضور در شبکه‌های اجتماعی و اجبار به برقراری پیوند هستیم.

کل این ملات چسبنده‌ی اجتماعی، توسط مدارهای اختصاصی مغز به‌وجود می‌آید. انبوه وسیعی از نورون‌ها به پایش افراد دیگر مشغول هستند و با آنان مراوده دارند و درد آن‌ها را حس می‌کنند و درباره‌ی نیات آن‌ها داوری می‌کنند و عواطف آن‌ها را درک می‌کنند. مهارت‌های اجتماعی ما از بستر مدارهای نورونی سرچشمه می‌گیرند و فهم این مدارها اساس علم جدیدی است به نام علوم اعصاب اجتماعی.

کمی به تفاوت موارد زیر فکر کنید: خرگوش‌ها، قطارها، هیولاها، هواپیماها و اسباب‌بازی‌های کودکان. این‌ها با وجودی که متفاوت‌اند اما همه می‌توانند در فیلم‌های پویانمایی مشهور کودکان نقش‌های اصلی را بر عهده گیرند و ما به‌راحتی می‌توانیم نیات و مقاصد خاصی را به آن‌ها نسبت دهیم. مغز بیننده با اشارات معدودی می‌تواند تصور کند که این کاراکترها شبیه ما هستند و به‌همین دلیل می‌توانیم به حوادثی که برایشان پیش می‌آید بخندیم یا بگرییم... بیشتر بخوانید

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

سیگنال‌های ریز و ظریفی که در اطراف ما وجود دارند

به‌مرور زمان که رشد می‌کنیم، چالش‌های اجتماعی پنهانی‌تر و پیچیده‌تر می‌شوند. ما باید علاوه‌بر کنش‌ها و کلماتی که با آن‌ها روبه‌رو می‌شویم، به لحن صدا و حرکات چهره و زبان بدن افراد نیز توجه کنیم. وقتی آگاهانه بر موضوع بحثی تمرکز می‌کنیم، سازوکار مغز ما درگیر اطلاعاتی پیچیده می‌شود. این اعمال به‌گونه‌ای غریزی و غیرقابل رویت انجام می‌شوند.

غالباً یکی از بهترین راه‌های بررسی یک چیز آن است که ببینیم در نبود آن‌چه بر سر دنیا می‌آید. جان رابیسون یکی از کسانی است که طی مراحل رشد، فعالیت نرمال مغز اجتماعی در او پدید نیامده است. برایش مهم نبود بچه‌های دیگر برایش قلدری کنند یا به او کم‌توجهی کنند. او فقط به ماشین خیلی علاقه داشت. خودش می‌گوید «ساعت‌ها با تراکتور بازی می‌کردم و از این کار اصلاً خسته نمی‌شدم. فکر می‌کنم قبل از دوست‌شدن با آدم‌ها، دوست‌شدن با ماشین‌ها را یاد گرفتم.»

سرانجام علاقه‌ی جان به فناوری او را به‌جایی رساند که در تصورش هم نمی‌گنجید. او در بیست‌ویک‌سالگی برای یکی از گروه‌های موسیقی کار می‌کرد. البته حتی موقعی که در دنیای افسانه‌ای راک اند رول غرق شده بود، نسبت به دیگران حس و حالی متفاوت داشت. وقتی نظرش را درباره‌ی موسیقی‌دان‌های مختلف می‌پرسیدند، می‌گفت «فلانی با هفت دستگاه آمپلی‌فایر که به‌طور زنجیره‌ای به‌هم وصل کرده، آهنگ می‌زند یا سیستم باس ۲۲۰۰ وات توان دارد و می‌تواند قدرت آمپلی‌فایرها و فرکانس‌های آن‌ها را چند برابر کند.» اما چیزی راجع‌به خود موسیقی‌دان‌ها و آوازه‌خوان‌ها نمی‌گفت. جان در دنیای فناوری و تجهیزات زندگی می‌کرد. وقتی چهل سالش شد، تازه فهمید که به سندروم آسپرگر که نوعی از اوتیسم است مبتلاست... بیشتر بخوانید

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

درخودماندگی (اوتیسم)

اوتیسم نوعی اختلال رشد سامانه‌ی عصبی است که یک درصد جمعیت به آن مبتلا می‌شوند. ثابت شده که این معضل دارای علل ژنتیکی و محیطی است و تعداد مبتلایان به این بیماری در سال‌های اخیر رو به افزایش گذاشته است، اگرچه دانشمندان هیچ علتی برای توجیه این افزایش نیافته‌اند. در کسانی که به اوتیسم مبتلا نیستند، بسیاری از نواحی مغز درگیر یافتن سرنخ‌هایی برای پی‌بردن به احساسات و افکار دیگران هستند. اما در مبتلایان به اوتیسم این کنش مغزی چندان نیرومند نیست و فرد مبتلا به‌طور هم‌زمان دچار کاهش سطح مهارت‌های اجتماعی است.

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

شادی‌ها و غم‌های نهفته در هم‌دلی (empathy)

آدم‌ها به سینما می‌روند تا به جهان عشق و دل شکستگی و هراس و حادثه پناه ببرند. ما قهرمانان و نابکاران را فقط به‌طور دوبعدی روی پرده‌ی سینما می‌بینیم - پس چرا در مورد سرنوشت این تصاویر گریزنده تا این حد حساس هستیم؟ چرا با دیدن فیلم‌های سینما به گریه یا خنده می‌افتیم یا تعجب می‌کنیم؟

برای درک این نکته که چرا ما نسبت به سرنوشت بازیگران حساس هستیم، ابتدا به بررسی درک درد توسط مغز می‌پردازیم. فرض کنید کسی سرنگی را به‌دست شما فرو کند. در چنین موردی، فقط یک نقطه از مغز مسئول پردازش پیام درد نیست، بلکه چنین واقعه‌ای نواحی گوناگونی از مغز را به‌گونه‌ای هماهنگ به فعالیت وادار می‌کند. این شبکه را به‌طور خلاصه «ماتریکس درد» می‌نامند.

نکته‌ی شگفت‌انگیز قضیه اینجاست: ماتریکس درد در روابط ما با دیگر انسان‌ها اهمیتی اساسی دارد. اگر شاهد فرورفتن سوزن در دست کسی باشیم، ماتریکس درد ما فعال می‌شود. در این حال، قسمت‌هایی از مغز که به ما می‌گویند از نظر جسمی مورد تهاجم قرار گرفته‌ایم، خاموش‌اند اما بخش‌هایی که درگیر تجربه‌ی عاطفی درد هستند فعال می‌شوند. یعنی مشاهده‌ی کسی که گرفتار درد و رنج است، همان سازوکار عصبی درد را در وجود ما بیدار می‌کند و این اساس ایجاد هم‌دلی است... بیشتر بخوانید

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

فراتر از بقای اصلح

وقتی بحث از تکامل انسان پیش می‌آید، همه با مفهوم بقای اصلح آشنایی دارند. تصویر فردی قوی و بااراده به ذهن ما می‌آید که می‌تواند بهتر از دیگران بجنگد و بدود و با سایر اعضای گونه جفت‌گیری کند. به عبارت دیگر، فرد برای آن‌که بتواند زنده بماند و کامیاب شود، باید بتواند رقیب توانایی نیز باشد. این مدل شاید نتواند در روشن‌ساختن مسئله خیلی مفید باشد اما می‌تواند برخی از جنبه‌های رفتار ما، مثلاً رفتار دگردوستی (altruism) انسان را توضیح دهد. در بقای اصلح، چه لزومی دارد افراد به‌هم کمک کنند؟ به‌نظر می‌رسد گزینش قوی‌ترین فرد ربطی به این موضوع ندارد. بنابراین، فرضیه‌پردازان، مسئله‌ی «انتخاب خویشاوندی» (Kin selection) را مطرح کرده‌اند. این ایده می‌گوید من فقط در پی حراست و مراقبت از خود نیستم، بلکه حراست از کسانی که با من خزانه‌ی ژنی مشترکی دارند، مثلاً برادران و خویشاوندان نیز اهمیت دارد.. جی. اس. هالدن. یکی از زیست‌شناسان تکاملی، به زبان طنز می‌گوید: «من با کمال میل حاضرم برای نجات دو تن از برادرانم یا هشت تن از قوم و خویش‌هایم به داخل رودخانه بپرم.»

با این‌همه، فرضیه‌ی انتخاب خویشاوندی قادر به توضیح همه‌ی جنبه‌های رفتار آدمی نیست، چون افراد چه‌بسا بدون وجود رابطه‌ی خویشاوندی گروه تشکیل می‌دهند و همکاری می‌کنند. این مشاهده، ما را به ایده‌ی «انتخاب گروهی» (Group selection) می‌رساند. یعنی اگر گروهی به‌طور کامل از افرادی که اهل همکاری هستند تشکیل شده باشد، همه ترجیح می‌دهند در راستای آن حرکت کنند. به هر حال، در چنین گروهی وضع افراد بهتر از گروهی است که اعضای آن با یک‌دیگر همکاری ندارند. مشارکت اعضای گروه شانس بقا را افزایش می‌دهد. به‌این‌ترتیب، اعضای گروه ایمن‌تر و بارورتر خواهند بود و بهتر می‌توانند از پس چالش‌های زندگی برآیند. انگیزه‌ی پیوستن به دیگران «همکاری مطلوب اجتماعی» (eusociality) است. این نوع همکاری است که حتی بدون وجود رابطه‌ی خویشاوندی امکان ایجاد قبیله‌ها، گروه‌ها و ملت‌ها را فراهم می‌کند. موضوع این نیست که انتخاب فردی وجود ندارد، بلکه می‌خواهیم بگوییم انتخاب فردی همه‌ی داستان نیست. اگرچه انسان‌ها در بیش‌تر مواقع فردگرا و اهل رقابت هستند اما این نکته که ما بخشی از زندگی خود را به تأمین منافع گروه اختصاص می‌دهیم نیز صحت دارد. همین نکته است که به جمعیت‌های انسانی امکان داده تا در سراسر زمین پراکنده شوند و جوامع و تمدن‌هایی ایجاد کنند. افراد هر اندازه هم که شایسته باشند، اگر از انزوا خارج نشوند نمی‌توانند به چنین توفیق‌هایی برسند. پیشرفت واقعی در گرو همراهی با گروه‌هایی است که اجتماع‌های بزرگ و هم‌پیمان تشکیل می‌دهند و همکاری مطلوب اجتماعی یکی از عوامل مهم به‌وجودآورنده‌ی غنا و پیچیدگی در دنیای مدرن است.

بنابراین، تمایل انسان‌ها به تشکیل گروه، به سود افزایش شانس بقاست، اما یک جنبه‌ی منفی نیز دارد. به ازای هر عضو درون گروه، یک عضو بیرون از گروه نیز داریم.

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

برون‌گروه‌ها

برای درک تاریخ باید درون‌گروه‌ها و برون‌گروه‌ها (Outgroups) را درک کنیم. بارها طی تاریخ دیده‌ایم که در سراسر کره‌ی زمین گروه‌هایی از انسان‌ها به خشونت علیه گروه‌های دیگر، حتی گروه‌های بی‌دفاعی که تهدیدی متوجه دیگران نمی‌کنند دست زده‌اند. در سال ۱۹۱۵، ترک‌های عثمانی، به‌طور سازمان‌یافته بیش از یک‌ونیم میلیون نفر ارمنی را کشتند. ژاپنی‌ها در کشتار همگانی نانجینگ در سال ۱۹۳۷، به چین هجوم بردند و صدها تبعه‌ی غیرنظامی را کشتند. در سال ۱۹۹۴، ظرف مدتی قریب ۱۰۰ روز، افراد قبیله‌ی هوتو در رواندا هشتصد هزار نفر افراد قبیله‌ی توتسی را عمدتاً با قمه کشتند.

من این وقایع را با دید یک مورخ بی‌طرف بررسی نمی‌کنم. اگر به شجره‌ی خانوادگی من توجه کنید، می‌بینید که بیش‌تر شاخه‌های این شجره در حوالی دهه‌ی ۴۰ قرن بیستم ناگهان قطع شده‌اند. آن‌ها به‌دلیل یهودی‌بودن، گرفتار قتل‌عام نازی‌ها شده و به‌ی نوان برون‌گروه قربانی گشتند.

اروپا پس از هولوکاست متعهد شد که دیگر هیچ‌گاه دست به کشتار همگانی نزند اما ۴۰ سال بعد نسل‌کشی دیگری، این بار ۶۰۰ مایل آن‌سوتر در یوگوسلاوی اتفاق افتاد. در فاصله‌ی سال‌های ۱۹۹۲ تا ۱۹۹۵ در جنگ یوگوسلاوی، قریب صدهزار نفر مسلمان، توسط صرب‌ها، طی اعمال تهاجمی گسترده‌ای که پاکسازی نژادی نام گرفت، سلاخی شدند. یکی از بدترین رویدادهای جنگ، مربوط به سربرنیتسا بود در این مکان ظرف مدتی قریب ده روز هشت هزار نفر از مسلمانان بوسنیایی را تیرباران کردند. این افراد، بعد از محاصره‌ی سربرنیتسا به اردوگاه سازمان ملل پناه برده بودند اما در ۱۱ جولای سال ۱۹۹۵ فرماندهان سازمان ملل همه‌ی پناهندگان را از اردوگاه بیرون کردند و آن‌ها را به‌دست دشمنانی که بیرون دروازه‌های اردوگاه منتظرشان بودند سپردند. صرب‌ها به زن‌ها تجاوز کردند، مردان را اعدام کردند و حتی به کودکان نیز رحم نکردند.


در این تصویر، نیروهای آلمانی را می‌بینیم که دارند در اردوگاه سازمان ملل که هزاران مسلمان بوسنیایی به آن پناه آورده بودند، نگهبانی می‌دهند. حسن نوهانوویچ خانواده‌ی خود را در قتل‌عامی که بعد از اخراج پناهندگان و سپردن آنان به‌دست نیروهای صرب به‌دستور فرماندهان آلمانی روی داد از دست داد.


من برای درک بهتر این رویداد، به سارایوو رفتم و در آن‌جا با مردی قدبلند و میانسال به نام حسن نوهانوویچ آشنا شدم. حسن که یک مسلمان بوسنیایی بود، در اردوگاه به‌ی نوان مترجم سازمان ملل کار می‌کرد. خانواده‌اش نیز در آن‌جا در میان پناهندگان بودند اما آن‌ها را به بیرون اردوگاه فرستادند تا کشته شوند و فقط به او به این دلیل که به مترجم نیاز داشتند اجازه دادند داخل اردوگاه بماند. مادر، پدر و برادرش همان روز کشته شدند. مسئله‌ای که بیش از هر چیز او را آزار می‌داد این بود که به گفته‌ی خودش «عامل این کشتارها و شکنجه‌ها، همان همسایه‌ها و افرادی بودند که ما ده‌ها سال با آن‌ها زندگی کرده بودیم. همین‌ها بودند که مثل آب خوردن دوستان خانه و مدرسه‌ی خود را کشتند.»

حسن به‌منظور روشن ساختن ابعاد این زیر پا گذاشتن اخلاق اجتماعی، داستان دستگیری یک دندان‌پزشک بوسنیایی را برایم تعریف کرد. صرب‌ها او را از بازوان به تیر برق آویزان کردند و سپس با یک میله‌ی فلزی به حدی کتکش زدند که ستون فقراتش خُرد شد. بعد تا سه روز او را در حالی‌که کودکان صرب هر روز از کنارش عبور می‌کردند تا به مدرسه بروند آویزان به حال خود رها کردند.

به گفته‌ی حسن: «ما تعدادی شعارهای ارزشمند جهانی داریم که بسیار بنیادی هستند: هم‌نوع خود را نکش.» اما در آوریل ۱۹۹۲، این اصل ناگهان رنگ باخت و به اصل «تا می‌توانی هم‌نوع خود را بکش» تبدیل شد.


خانواده‌ی حسن را در این گورستان به خاک سپرده‌اند. هر سال اجساد قربانیان دیگری را کشف و شناسایی می‌کنند و برای تدفین به این گورستان می‌آورند.


چه چیزی سبب بروز چنین تغییر هولناکی در روابط اجتماعی انسان‌ها می‌شود؟ چگونه بروز چنین مسائلی در گونه‌ای که از نظر اجتماعی به توانایی‌های مفید و مطلوبی دست یافته قابل توجیه است؟ چرا هنوز در نقاط مختلف روی زمین با پدیده‌ی نسل‌کشی روبه‌رو هستیم؟ ما معمولاً جنگ و کشتار را در زمینه‌ی تاریخ و اقتصاد و سیاست بررسی می‌کنیم. اما چنان‌چه در پی رسیدن به نمایی کامل‌تر باشیم، باید جنگ و کشتار را پدیده‌ای عصبی بدانیم. در شرایط معمول، این‌که همسایه‌ی خود را بکشیم عملی دور از وجدان است. پس چه عاملی سبب می‌شود ناگهان صدها یا هزاران تن دست به چنین کار زشتی بزنند؟ چه ویژگی در برخی از موقعیت‌های معین وجود دارد که کارکرد اجتماعی نرمال مغز را دور می‌زند؟

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha

سندورم E

چه چیزی سبب کاهش واکنش عاطفی ما به رنج و آزار دیدن سایر انسان‌ها می‌شود؟ ایتژاک فراید (Itzhak Fried) یکی از جراحان مغز و اعصاب می‌گوید وقتی به وقایع خشونت‌بار سراسر جهان توجه کنیم، رفتار مشابهی را در همه‌جا ملاحظه می‌کنیم. گویا کارکرد مغز افراد در این حالت مختل می‌شود و افراد وادار می‌شوند به‌شکل خاصی عمل کنند. او درست همان‌گونه که یک پزشک تب و سرفه را در بیمار دچار ذات‌الریه مورد توجه قرار می‌دهد، می‌گوید می‌توان به جستجوی رفتارهای خاصی که تداوم وضعیت‌های خشونت‌بار می‌شوند پرداخت. او مجموعه‌ی این رفتارها را سندروم E می‌نامد. به‌نظر فراید وجه مشخصه‌ی سندروم E عبارت است از کاهش واکنش عاطفی که به اعمال خشونت‌آمیز اجازه‌ی تکرار می‌دهد. این سندروم همچنین همراه است با برانگیختگی مفرط یا به قول آلمانی‌ها شور و شعفی (Rausch) که به‌دنبال اعمال خشونت‌آمیز ایجاد می‌شود. این حالت بسیار مسری است، همه‌ی حاضران درگیر و گرفتارش می‌شوند و به آسانی انتشار می‌یابد. درعین‌حال، سبب جداسازی می‌شود، یعنی فرد در حین حراست از خانواده‌ی خود به اعمال خشونت علیه خانواده‌ی دیگران می‌پردازد.


در این تصویر که مربوط به هولوکاست است، سربازی را می‌بینیم که دارد به زنی که فرزندش را در آغوش گرفته است تیراندازی می‌کند.


نکته‌ی مهم از دید یک متخصص علوم اعصاب این است که در این سندروم سایر کارکردهای مغز مانند زبان حافظه و توانایی حل مسئله مشکل پیدا نمی‌کنند و بنابراین، می‌توان گفت مشکل تغییر هویت همه‌ی نواحی مغز نیست و فقط نواحی خاص تنظیم عواطف و ایجاد هم‌دلی آسیب می‌بینند. مثل این است که این قسمت از نواحی مغز اتصالی پیدا می‌کنند و از مدار کلی مغز خارج می‌شوند و در امر تصمیم‌گیری دخالت نمی‌کنند. درعوض، این حالت عامل تداوم‌بخش کنش مغز این افراد، فعالیت بخش‌هایی از مغز است که دست‌اندکار منطق و حافظه و استدلال‌ورزی و غیره هستند اما شبکه‌های مربوط به درک و فهم دیگران و عواطف آن‌ها از مدار خارج‌اند. به‌نظر فراید این امر منجر به رهایی از قید و بند اخلاق می‌شود و در این حالت، افراد سامانه‌های عاطفی خود را که در شرایط طبیعی در تصمیم‌گیری نقش بنیادی دارد به‌کار نمی‌گیرند.

📓 مغز: داستان شما
✍ دیوید ایگلمن
®️ محمداسماعیل فلزی

🆔 @Chekide_ha