زمانی که به کارآمدی اقتصادی (تولید ثروت بیشتر) فکر می‌کنیم نمی‌توانیم توزیع ثروت را نادیده بگیریم.

کاتالاکسی

خبرگزاری فارس در حساب ایکس خود تصاویری از حضور چهره‌ها در مراسم ترحیم بنیان‌گذار بانک آینده منتشر کرده (اینجا) این تصاویر چندان بی‌ربط با این متن از کتاب در مسیر ناآزادی اثر تیموتی اسنایدر نیست.

کاتالاکسی

نوشتن ده‌ها جلد کتاب در باب اقتصاد سیاسی ایران هم قادر نیست به این روشنی آنچه در اقتصاد ایران می‌گذرد را تشریح کند.

برای تغییر این وضعیت نیازمند یک زلزله هستیم تا تغییر فلان مسئول و بهمان مدیر.

کاتالاکسی

بریده کتاب: کیفیت زندگی مارتا نوسباوم، آمارتیا سن
در سال ۱۹۶۵، دولت سوئد کمیسیونی را با هدف توصیف شرایط و مشکلات افراد کم‌درآمد تشکیل داد. این کمیسیون وظیفه خود را در سه مرحله برنامه‌ریزی کرد: (۱) مطالعه توزیع درآمد عوامل تولید، (۲) مطالعه توزیع درآمد قابل تصرف، و (۳) مطالعه توزیع رفاه به صورت غیرپولی. مرحله سوم توسط گروهی از جامعه‌شناسان انجام شد که نتایج خود را در مجموعه‌ای از گزارش‌ها به کمیسیون ارائه کردند.

برای انجام مطالعه سوم، حدود ۶۰۰۰ نفر در محدوده سنی ۱۵ تا ۷۵ سال که در سوئد زندگی می‌کردند، در سال ۱۹۶۸ مصاحبه شدند. در سال‌های ۱۹۷۴ و ۱۹۸۱ نیز با افراد بازمانده زیر ۷۶ سال که هنوز در سوئد زندگی می‌کردند، مجدداً مصاحبه صورت گرفت. در هر دو مصاحبه بعدی، افراد جوان و مهاجران تازه وارد به نمونه اضافه شدند تا نماینده‌ای از جمعیت بزرگسال سوئد باشند. از مصاحبه‌شوندگان در مورد شرایط زندگی‌شان در ۹ حوزه یا مؤلفه مختلف سؤال شد. تعداد زیادی از شاخص‌ها برای اکثر مؤلفه‌ها استفاده گردید. (جدول فوق)

پی‌نوشت: در این یادداشت به تحول نقش دولت از دهه هفتاد پرداخته شد، آیا نقش دولت در ایران تأمین خیر عمومی است؟
کاتالاکسی

در باب برنامه رشد عدالت محور سید علی مدنی زاده

در این یادداشت به رویکرد هایک در قبال نااطمینانی پرداخته شد از نظر او نااطمینانی اقتصاد یا بازار امری طبیعی است آنچه غیرطبیعی است نااطمینانی سیاسی است از سویی، هایک نااطمینانی اقتصادی را به عنوان یک محافظ در برابر برنامه‌های سیاسی که ایجادکننده نااطمینانی هستند، قلمداد می‌کند؛ لذا نااطمینانی اقتصادی را می‌توان نه تنها طبیعی بلکه مطلوب تلقی کرد چرا که ناشی از فعل و انفعالات حاصل از دانش پراکنده آحاد اقتصادی بوده که برنامه سیاسی را عقیم می‌کند.

اما چطور می‌توان به طور کل مانع از نااطمینانی سیاسی شد؟ بدین منظور می‌باید سیاست را از هنجار تهی کرد چرا که برنامه سیاسی ناشی از پاسخ سیاستمدار به سوالات هنجاری در رابطه با عدالت است. در فلسفه لیبرال عدالت با رقابت رابطه‌ای تنگاتنگ دارد با این شرط که رقابت در یک شرایط نسبی از برابری اولیه آغاز شود نتیجه را می‌توان عادلانه دانست. بدین ترتیب عدالت رویه‌ای (Procedural Justice) جاری شده است. (البته این برابری اولیه را نباید با Fair Equality of Opportunity رالز اشتباه گرفت)

برای توصیف بیشتر فرض کنید زندگی از چند بازی مختلف تشکیل شده است: بازی ثروت (اقتصاد)، بازی قدرت (سیاست)، بازی دانش (علم و فرهنگ) و غیره. ایده اصلی لیبرالیسم این است که هر کدام از این بازی‌ها باید زمین و قوانین جداگانه‌ی خود را داشته باشند. یعنی کسی که در بازی ثروت برنده است، نباید به‌طور خودکار در بازی قدرت یا دانش هم برنده شود عدم رعایت این اصل به سلطه خواهد انجامید که رقابت را غیرمنصفانه می‌کند؛ لذا رسالت قانون این است که مانع از چنین سلطه‌ای شود در این بستر است که قوانینی مانند قانون ضدتراست شرمن ظهور می‌کند. چنین قوانینی ناشی از پاسخ به یک مسئله هنجاری است که در قالب یک برنامه سیاسی در جامعه به اجرا در می‌آید. این برنامه شرکت‌های مظنون به انحصار را به دادگاه می‌کشاند و نهایتا احکامی علیه آنان صادر می‌شود که این به معنای ایجاد نااطمینانی سیاسی است که نباید در اقتصاد حضور داشته باشد.

همچنین در باور کانتی هر انسان به خودی خود دارای کرامت (Dignity) است که ارزشی فراتر از هر قیمتی دارد و نباید ابزار دیگران شود. این باور نیز می‌تواند به برنامه سیاسی مانند برنامه رفاهی منتج شود.

در این قالب است که جنبش حقوق و اقتصاد شیکاگو شکل می‌گیرد. رسالت این جنبش تهی کردن سیاست از موضوعات هنجاری است لذا این شبهه مطرح می‌گردد: "شروع منصفانه مهم نیست، مهم این است که در نهایت، نتیجه‌ی کل سیستم کارآمد باشد" بدین ترتیب انصاف صوری قربانی کارایی فایده‌گرایانه می‌گردد و کارایی به جای عدالت می‌نشیند. مزیت این تغییر ماهیت این است که کارایی بر خلاف عدالت قابل اندازه گیری است لذا قانون را نیز می‌توان به قانون کارآمد و قانون ناکارآمد تقسیم کرده و به صورت کمی نشان داد چه قانونی ناکارآمد است. اگر تراست می‌تواند کارآمدتر باشد و کارایی بالاتری را به همراه آورد، قانون ضدتراست قانونی ناکارآمد است. بدین ترتیب نااطمینانی سیاسی را می‌توان مهار کرد و برنامه سیاسی را به نفع کارایی حذف نمود.

اما نتیجه چنین فلسفه‌ای خود را در بحران 2008 نشان می‌دهد مهار نااطمینانی سیاسی به بهانه کاراتر کردن بازار و میدان دادن به نااطمینانی اقتصادی به بحران می‌انجامد. اینجاست که جریان اصلی اقتصاد بار دیگر تغییر ماهیت داده و از مخالف مداخله دولتی به مدافع مداخله دولتی به نفع بانک‌ها تبدیل می‌شود. قدرت حاکمیتی پا به میدان گذارده و زیان ناشی از سودجویی خصوصی را در جامعه تقسیم می‌کند.

اما این شکست را نمی‌توان به اشتباهی که در تهی کردن سیاست از هنجار رخ داده است، مرتبط نمود چرا که فلسفه از هم فرومی‌پاشد. بنابراین بحران به وجود آمده را باید به مسئله دیگری مانند مسئله عقلانیت مرتبط کرد. اینجاست که مفاهیم اقتصاد رفتاری به کمک می‌آید.

در این بستر جدید، بحران ناشی از عدم عقلانیت و روح حیوانی آحاد اقتصادی است که باید با تلنگر(Nudge) به راه راست عقلانیت هدایت شوند. بنابراین این ساختار نیست که به بحران انجامیده بلکه انحراف جامعه از ساختار است. لذا پذیرفته می‌شود که فرض اولیه در مورد عقلانیت خالی از اشکال نیست. اما این اشکال را می‌توان با ابزار جدیدی که اقتصاد رفتاری در اختیار ما قرار داده اصلاح کنیم!!!!

برنامه وزیر پیشنهادی اقتصاد مملو از ابزارهایی است که برای ارتقای کارایی و هنجار زدایی از سیاست طراحی شده‌اند. در چارچوب این ابزار نمی‌توان به مسائلی مانند عدالت پرداخت. ادعای رشد عدالت محور با ابزارهای طراحی شده در جریان اصلی اقتصاد نه تنها قابل تحقق نیست بلکه دچار یک تضاد ذاتی است. تلاش در جهت ارتقای کارآمدی را می‌توان پذیرفت و چه بسا تحسین کرد اما ادعای عدالتی که در این قالب نمی‌گنجد را خیر.
کاتالاکسی

در باب وطن

وقتی طلا را در آتش می‌نهند و می‌گدازند تا خوبی و بدی و عیار آن مشخص گردد و ناخالصی‌هایش جدا شود، به آن فتنه گفته می‌شود. اتفاقات اخیر و حمله دشمن صهیونیستی به معنای واقعی کلمه فتنه‌ای بود که عیار بسیاری را مشخص کرد. از رضا پهلوی که زمانی در جنگ هشت ساله برای دفاع از کشور اعلام آمادگی کرده بود اما امروز با قرار گرفتن در سمت دشمن صهیونیستی آبروی خود را به تاراج گذاشت، تا آن برنده جایزه صلح نوبل که حتی از اسم بردن از متجاوز ابا دارد. از آن زن‌ محجبه آمریکا نشین که حتی یک کلام در محکومیت تجاوز به کشورش حاضر نیست موضع گیری کند تا آن دخترک بی‌حجابی که در میدان آزادی فریاد مرگ بر اسرائیل سر می‌دهد.

وطن دوستی دین و آیین و مرام نمی‌شناسد، می‌توان دید آن متشرع ظاهر الصلاحی که لق لقه زبانش اشغل الظالمين بالظالمين است و آن جوان خدا ناباوری که برای وطن جانش را نیز دریغ نمی‌کند. به راستی که حب وطن روشن‌ترین مرز بین حق و باطل است.

دفاع از وطن در مقابل بیگانه به زبان و قلم و مال و جان وظیفه‌ای است که بسیاری در این آزمون سربلند بیرون آمدند اما بدا به حال کسانی که دست و زبان و قلمشان در این دفاع لرزید. این افراد را نباید فراموش کرد به ویژه کسانی که وقتی در ساحل امن‌اند زبان‌شان در باب وطن دوستی دراز است اما در روز حادثه یا سکوت می‌کنند یا در سمت دشمن می‌ایستند. به نقل از حضرت امیر،

هنگامی که فتنه می‌آید از روبرو شناخته نمی‌شود بلکه وقتی که تمام می‌شود و می رود از پشت سر شناخته می‌شود.

با پایان موقت این جنگ تحمیلی 12 روزه، فرصتی است برای شناختن زمینه‌های ایجاد این فتنه و تغییرات بنیادین برای پیشگیری از تکرار آن. امید که این بار فرصت از دست نرود.
کاتالاکسی

تعطیلی بورس تهران در جنگ 12 روزه درست بود؟

برخی از فعالان بازارهای مالی در ایران معتقدند تعطیلی بورس در طی جنگ 12 روزه اشتباه بود، چرا که فعالان این بازار ریسک حضور در آن را پذیرفته و تعطیل شدن بازار اصولا آنچه بازارهای مالی برای آن شکل گرفته یعنی پوشش ریسک و نقدشوندگی را نادیده گرفته است.

در این باب ابتدا باید به این پرداخت که ریسک چیست؟ رویدادهای احتمالی را می‌توان به سه دسته کلی تقسیم نمود:

•رویدادهای یکسان، مشابه ومتواتر مانند بخت آزمایی
•رویدادهای به اندازه کافی رایج مانند آتش سوزی
•رویدادهای منحصر به فرد مانند جنگ

در این دسته‌بندی دو دسته اول رویدادها را می‌توان ریسک تلقی نمود اما دسته سوم رویدادها عدم قطعیت است، آنچه که در بازارهای مالی به عنوان قوی سیاه نیز شناخته می‌شود. این دسته از رویدادها می‌توانند به کولپس شدن بازار بیانجامد. به عنوان نمونه آنچه در 11 سپتامبر رخ داد را نمی‌تواند در بین ریسک‌های موجود دسته بندی کرد کما اینکه که در این رویداد بازار نیویورک تعطیل شد. لذا جنگ 12 روزه نیز را نمی‌توان به عنوان ریسکی که فعالان بازار آن را پذیرفته‌اند تلقی نمود. در واقع آنچه بازار می‌تواند پوشش دهد عدم قطعیت‌ها نیست در عدم قطعیت‌ها مداخله و حضور فعالانه ضروری است چرا که در چنین رویدادهایی آنچه مورد تهدید است موجودیت خود بازار است.

موضوع دیگر در خصوص پارادوکس نقدشوندگی است. هر فرد می‌تواند در هر لحظه تصمیم به فروش یک دارایی (مثل سهام) بگیرد، اما بازار به‌طور کلی نمی‌تواند از شر این دارایی‌ها خلاص شود. به بیان دیگر هر فرد می‌تواند بگوید: «من این سهام را نمی‌خواهم» و آن را بفروشد. اما وقتی همه این کار را کنند، چه می‌شود؟ کسی باید آن سهام را بخرد. بنابراین نقدشوندگی فردی فقط در صورتی ممکن است که جمعی از بازیگران بازار، به‌طور کلی، مایل به نگه‌داشتن آن دارایی باشند. بنابراین نقدشوندگی به معنای آن است که خریدار و فروشنده توأمان در بازار حضور داشته باشند در شرایطی که همه فروشنده‌اند نقدشوندگی بی‌معناست.
کاتالاکسی

نقدشوندگی ویژگی ذاتی هیچ بازاری نیست که بتوان این ویژگی را جرح و تعدیل کرد یا تقویت نمود، نقدشوندگی صرفا یک باور جمعی است که می‌تواند این باور به واسطه یک رخداد فروبپاشد در این صورت بازار نیز سقوط خواهد کرد.
کاتالاکسی

بازار و آزادی (1)

فضای اقتصاد ایران به ویژه فضای ژورنالیستی ( و حتی آکادمیک و دانشگاهی) طی سال‌های اخیر به شدت غبارآلود و غیرمنطقی پیش رفته است. فضایی که در آن بیش از آنکه به دنبال راهکاری برای برون رفت از مشکلات باشیم، جدال بر سر حقانیت جهت‌گیری‌های سیاسی است. از سویی این جدال نه بر اساس برداشتی عمیق از نظریات سیاسی-اقتصادی بلکه برداشتی سطحی و کاریکاتورگونه است که نمونه آن را در بازخوردها به یک سریال به نام تاسیان دیدیم. برداشتی‌هایی از این دست که علت العلل مشکلات اقتصادی ایران رویکردهای معطوف به چپ سیاسی-اقتصادی است و تنها راه حل مشکلات ایران اقدامات رادیکال و جهت گیری‌ معکوس بوده و بازار تنها ابزار برای رهایی از وضعیت موجود است و درگیری بین این دو نوع تفکر، فضای غالب اقتصاد ایران بوده است، فضایی که نیازمند بازنگری و تأمل بیشتر در باب این مفاهیم است.

در این یادداشت با استفاده از دیدگاه‌های معتبر در ارتباط با بازار آزاد و یا آزادی و بازار به این موضوع خواهم پرداخت که این مفاهیم به چه معناست؟ بازار آزاد تا چه اندازه عینی است؟ نتایج و رهاورد آن چیست؟ و نهایتا رسیدن به دریافتی عمیق‌تر از این مفاهیم هدفی است که در این یادداشت نسبتا طولانی دنبال خواهد شد. امیدوارم علاقه‌مندان و دنبال کنندگان این کانال تا پایان بحث صبورانه همراه باشند. این یادداشت تلاشی است برای ارائه تصویری واقع بینانه از آزادی و بازار با استفاده از نظریه‌های معتبر اقتصاددان و فلاسفه‌ای که به این موضوع پرداخته‌اند.

به منظور شروع بحث ابتدا باید به یک دسته‌بندی اولیه برای درک مهمترین رویکردها نسبت به بازار آزاد پرداخت. بر این اساس در بررسی آزادی و بازار ابتدا باید دو رویکرد و دو سوال مهم به بحث گذاشته شود. رویکرد اول که عمدتا توسط اقتصاددانان دنبال می‌شود و معیارش برای سنجش عملکرد بازار، رفاه‌گرایی (Welfarism) است. در این نگاه، ما موفقیت بازار را با مفاهیمی مانند مطلوبیت (Utility) و کارایی پارتویی (Pareto Optimality) اندازه می‌گیریم. سوال اصلی در این رویکرد این است که آیا بازار توانسته است مجموع رفاه و رضایت افراد را به حداکثر برساند؟

رویکرد دیگری که بیشتر توسط فلاسفه اقتصادی به پیگیری می‌شود ناظر بر این است که معیار سنجش عملکرد بازار میزان تحقق آزادی فردی (Individual Freedom) است و سوال اصلی این است که آیا بازار توانسته آزادی‌های واقعی افراد را ارتقا دهد و از آن‌ها محافظت کند؟

البته رویکرد سومی را نیز می‌توان شناسایی کرد که بازار آزاد نه تنها آزادی فردی را تضمین می‌کند بلکه نتیجه آن رفاه حداکثری نیز خواهد بود. به منظور پاسخ به سوالات فوق در ادامه نگاه جزئی‌تری به این برداشت‌ها از بازار آزاد خواهیم داشت.

از جنبه‌ای دیگر موضوع را بررسی کنیم، چهره‌ای عمومی و تبلیغاتی از بازار توسط طرفداران سرسختی همچون فریدمن رواج داشته است. شعار این طیف این است که بازار به مردم آزادی انتخاب (Free to Choose) می‌دهد. این چهره‌ای است که در سیاست و رسانه‌ها به نمایش گذاشته می‌شود.

اما چهره آکادمیک و فنی، بازار را از منظر دیگری بررسی می‌کند، وقتی به سراغ کتاب‌های درسی و نظریه‌های پیچیده اقتصادی می‌رویم، توجیه اصلی برای بازار، آزادی نیست! توجیه اصلی، همانطور که گفته شد، کارایی رفاهی است. قضیه‌های بنیادین اقتصاد رفاه ثابت می‌کنند که بازار به کارایی پارتویی منجر می‌شود، که یک مفهوم کاملاً مبتنی بر مطلوبیت است و ربط مستقیمی به آزادی ندارد. به عبارتی دو رویکردی که در ابتدای بحث به آن اشاره شد را می‌توان به دو طیف عمومی و آکادمیک هم نسبت داد.

اما هیکس معتقد بود که اقتصاددانان کلاسیک مانند آدام اسمیت، در درجه اول به خاطر اصول فلسفی و سیاسی آزادی و عدم دخالت دولت از بازار دفاع می‌کردند. با اینکه بازار از نظر اقتصادی هم کارآمد است، اما کارآمدی برای آن‌ها یک دلیل فرعی و پشتیبان بود. اما اقتصاددانان مدرن، اصل داستان (آزادی) را کاملاً فراموش کرده و فقط به پاورقی (کارایی) چسبیده‌اند.

در ادامه به این موضوع خواهیم پرداخت که آزادی چیست؟ جنبه‌های مختلفی که اقتصاددانان و فلاسفه از آزادی ارائه می‌دهند به چه میزان از طریق بازار تحقق می‌باید؟ آیا بازار می‌تواند توأمان هم رفاه را محقق سازد و هم آزادی را؟
کاتالاکسی

بازار و آزادی (2)

آزادی چیست؟

برای اینکه بحث از حالت کلی و مبهم خارج شود باید به مفهوم آزادی بپردازیم. بدیهی است تا زمانی که درک درستی از آزادی به دست نیاید نمی‌توان قضاوت کرد که آیا بازار این آزادی را تأمین می‌کند یا نه. عمدتا دو جنبه مهم از آزادی در ادبیات نظری این حوزه مطرح است، آزادی به مثابه فرصت و آزادی به مثابه فرایند. ابتدا به این دو نوع آزادی خواهیم پرداخت در ادامه نشان خواهیم داد این دو جنبه دارای چه پیچیدگی‌هایی است و هر کدام چه نکاتی را که توسط متفکران مطرح گردیده است را نادیده می‌گیرد و اصولا آزادی مفهومی بسیط‌تر از این دو جنبه است.

آزادی به مثابه فرصت (The Opportunity Aspect): این نگاه به فرصت‌های واقعی و ماهوی شما می‌پردازد. سوال کلیدی این رویکرد این است که شما در عمل، واقعاً قادر به انجام چه کارها و قادر به بودن در چه حالت‌هایی هستید؟ چه درهایی به روی شما باز است؟ اینکه شما قانوناً آزاد هستید که در هر رستورانی غذا بخورید، کافی نیست. آیا شما فرصت واقعی (یعنی پول لازم) برای این کار را دارید؟ این جنبه از آزادی به مجموعه انتخاب‌های واقعی شما نگاه می‌کند.

در نگاه سنتی به فرصت، عدم قطعیت مطرح نیست بدین ترتیب ارزش کل نقشه راه‌ها، فقط به ارزش بهترین مقصد بستگی دارد. اگر بهترین مقصد شما رسیدن به شهر ثروت است، دیگر مهم نیست که چند راه دیگر به مقصدهای دیگر وجود داشته است. ارزش آزادی شما، مساوی با ارزش همان بهترین نتیجه‌ای است که به دست می‌آورید. اما با لحاظ نمودن عدم قطعیت شاید شما امروز شهر ثروت را بخواهید، اما مطمئن نیستید که در آینده سلیقه‌تان عوض نشود و شهر آرامش را نخواهید. رهیافت کوپمنز-کرپس به وجه نااطمینانی، اهمیتی بالا قائل است زیرا عدم اطمینان نسبت به آینده یکی از دلایل نیرومند برای تلاش در جهت افزایش آزادی انتخاب است. بنابراین، داشتن تنوع و انعطاف‌پذیری در مسیرها، ذاتاً ارزشمند است. هر چه گزینه‌های بیشتری داشته باشید، آزادی فرصت شما بیشتر است.

آزادی به مثابه فرآیند (The Process Aspect): این نگاه به چگونگی انجام انتخاب‌ها می‌پردازد. سوال کلیدی این است که آیا شما خودتان تصمیم‌گیرنده هستید؟ آیا کسی شما را مجبور می‌کند؟ آیا دیگران به حریم شخصی شما تجاوز می‌کنند؟

در کتاب بنیاد آزادی هایک، آزادی فرایندی تا حد افراطی مورد تأکید است. هایک می‌گوید اهمیت آزاد بودن ما در انجام دادن یک کار خاص هیچ ارتباطی با این موضوع ندارد که آیا ما یا اکثریت افراد هرگز از این امکان استفاده می‌کنیم یا نه، حتی می‌توان گفت که هرچه فرصت استفاده از آزادی برای انجام دادن کاری احتمال کمتری داشته باشد، ارزش آن برای کل جامعه بیشتر خواهد بود. هر چه میزان استفاده از چنین فرصتی کمتر باشد، اهمیت از دست دادن آن وقتی که زمینه استفاده از آن پیش آید بیشتر می‌شود، زیرا تجربه‌ای که چنین فرصتی ارائه می‌دهد تقریبا یگانه است.

شاید این گفته هایک تا حدی متناقض به نظر برسد که هرچه احتمال استفاده از فرصتی کمتر باشد ارزش آن بیشتر است اما استدلال هایک بی‌تردید درست است که آزاد بودن برای انجام دادن اموری خاص برای ما مهم است حتی وقتی احتمال استفاده ما از این آزادی اندک باشد.

آزادی به مثابه فرایند از دو منظر قابل تفکیک و بررسی است، خودمختاری در تصمیم (Decisional Autonomy) به این معنا که آیا فرمان زندگی در دستان خودتان است؟ و مصونیت از تجاوز (Immunity from Encroachments) به این معنا که آیا حصارهای حریم شخصی شما از مداخله دیگران محافظت می‌شود یا خیر؟

از نظر آیزایا برلین آزادی فرایندی دو جنبه دارد، جنبه سلبی و جنبه ایجابی، برلین معتقد است آزادی ایجابی (Positive Freedom) یا همان خودمختاری در تصمیم، مربوط به «غلبه بر موانعی است که از درون خود فرد» می‌آیند، نه از بیرون. از سویی، آزادی سلبی فقط به معنای «مصونیت از دخالت» نیست، بلکه به نقش‌های مختلفی که دیگران در ناتوان کردن یک فرد ایفا می‌کنند نیز توجه می‌کند. برای مثال، از دیدگاه برلین، «فقر و گرسنگی ناشی از تقاضای ناکافی در بازار کار» می‌تواند نقض آزادی سلبی محسوب شود، زیرا این وضعیت توسط نیروهای اجتماعی ایجاد شده است.( در ادامه نشان خواهیم داد که این نکته برلین چگونه به آزادی به مثابه فرصت گره خورده است)

متفکرین مختلف در رابطه با این جنبه‌های آزادی نظریات متفاوتی دارند به عنوان مثال ارسطو، آدام اسمیت، کارل مارکس، مهاتما گاندی، جرالد کوهن و آمارتیا سن بیشتر نگران محتوای آزادی و فرصت‌های واقعی پیش روی افراد هستند و نه صرفا رویه‌ها و فرایندها از جنبه دیگر کسانی مانند فریدمن، میزس، نوزیک, هایک و سایر لیبرین‌ها بیشتر نگران جنبه مصونیت از مداخله‌اند از سویی این مداخله معطوف به مداخله دولتی است. کسانی مانند رالز نیز به هر دو جنبه آزادی اهمیت بالایی قائلند.
کاتالاکسی

بازار و آزادی (3)

آزادی چیست؟

همانطور که گفته شد فلسفه لیبرترین بر «خودمختاری» و «مصونیت»، تمرکز دارد و توجه کمتری به فرصت‌های واقعی افراد برای دستیابی به اهدافشان نشان می‌دهد. از دیدگاه لیبرترین‌ها، حق مبادله و معامله آزاد، یک حق بنیادین و از پیش موجود است. بنابراین، بازار فقط به این دلیل که به مردم اجازه می‌دهد آزادانه مبادله کنند، موجه و قابل دفاع است. در این نگاه، بازار به دلیل «حقوقِ مقدم» (antecedent rights) توجیه می‌شود، نه به دلیل «پیامدهای ناشی از آن» (consequent outcomes) مانند کارایی یا رفاه.

از نظر لیبرترین‌ها هر فرد حصار یا مرزی در اطراف خود دارد که این حصار یا مرز قلمرو پادشاهی اوست و فرد حاکم مطلق است و باید اجازه داد که هر کس در قلمرو پادشاهی خودش، هر کاری که دوست دارد انجام دهد. من تصمیم می‌گیرم چه کتابی بخوانم، شما تصمیم می‌گیرید چه پیراهنی بپوشید و ... بعد از اینکه همه از حقوق خود استفاده کردند، اگر هنوز چیزی برای تصمیم‌گیری جمعی باقی مانده بود، آنگاه نهادهای اجتماعی (مثل رأی‌گیری) می‌توانند در مورد آن باقیمانده تصمیم بگیرند. اما آن‌ها حق ندارند به چیزی که درون حصارهای ما گذشته است، دست بزنند.

این ایده، الهام‌بخش اصلی رویکرد فرم بازی (Game Form) شد. در این نگاه، حقوق فردی فقط قواعد بازی و حرکات مجاز برای هر بازیکن را تعریف می‌کنند. این تعریف عمداً به دو چیز بی‌توجه است، اول ترجیحات بازیکنان یعنی قوانین بازی به اینکه شما چه چیزی را دوست دارید، کاری ندارد و دوم نتایج بازی یعنی قوانین فقط می‌گویند چه حرکاتی مجاز است، نه اینکه آن حرکات به چه نتیجه‌ای منجر می‌شود. به بیان دیگر به کسی ربطی ندارد من چه چیزی دوست دارم یا چه چیزی دوست ندارم و همچنین به کسی مربوط نیست نتیجه انتخاب من چه خواهد بود.

مهمترین نقد وارده به این دیدگاه این است که محدوده مرز یا حصاری که لیبرترین‌ها اشاره می‌کنند کجاست؟ جان استوارت میل که آرا و نظرات او به ویژه در کتاب On Liberty بن‌مایه افکار لیبرترین‌های معاصر است این سوال را مطرح کرده است که آیا فردی می‌تواند به صورت داوطلبانه وارد یک قرارداد بردگی دائمی شود؟ میل پاسخ می‌دهد که این امر نمی‌تواند به طور منطقی مجاز باشد، حتی اگر نتیجه یک انتخاب داوطلبانه باشد. این امر یک تناقض درونی ظریف اما عمیق را در دفاع بی‌قید و شرط از آزادی انتخاب یا حقوق مقدم مطلق نشان می‌دهد. این بدان معناست که برخی حقوق (مانند حق قرارداد) نمی‌توانند مطلق باشند، اگر اعمال آن‌ها منجر به از دست دادن دائمی یک حق بنیادی‌تر شود.

این موضوع مستقیماً مفهوم فرم بازی را به چالش می‌کشد که تنها قواعد و حرکات مجاز اهمیت دارند، صرف نظر از نتایج. در این مورد خاص، یک نتیجه خاص (از دست دادن آزادی) باید جلوگیری شود، حتی اگر "حرکت" (قرارداد) در ابتدا توسط قواعد "مجاز" بوده باشد، که نشان می‌دهد نتایج می‌توانند بر رعایت رویه‌ها برتری یابند.

در مثالی دیگر، در صورتی فرد ترجیح دهد دائم الخمر باشد این ترجیح به قلمرو پادشاهی او مربوط می‌شود یا آنکه باید جامعه در مورد او تصمیم بگیرد تا خشونت یک دائم الخمر دامنگیر دیگران نشود؟ آیا عادتی مانند نوشیدن الکل مربوط به خود است یا دیگران؟

لیبرترین‌ها معتقدند تا زمانی که "قواعد بازی" (حقوق مالکیت و مبادله آزاد) رعایت شوند، هر نتیجه‌ای که حاصل شود، عادلانه است. سن (1981) معتقد است این استدلال در تئوری زیباست، اما در عمل می‌تواند به "فجایع اخلاقی هولناک" منجر شود. او از مثال قحطی استفاده می‌کند و نشان می‌دهد که یک قحطی بزرگ می‌تواند رخ دهد و میلیون‌ها نفر از گرسنگی بمیرند، بدون اینکه حتی یک مورد از حقوق افراد نقض شده باشد.

چگونه؟ در یک قحطی، مردم به این دلیل نمی‌میرند که کسی جلوی خرید غذایشان را گرفته است (نقض مصونیت). آن‌ها می‌میرند چون توانایی مالی خرید غذا را از دست داده‌اند. تمام معاملات در بازار (فروش نان به قیمت گزاف به ثروتمندان) می‌تواند کاملاً داوطلبانه و بر اساس "قواعد بازی" باشد.

این نقد باعث شد که نوزیک (1989) موضع خود را تعدیل کرده و این قید را اضافه نماید که نظام فرایندگرایانه حقوق، در صورتی که نتایج نامطلوب اخلاقی به بار آورد کاملا غیرقابل قبول است.

کاتالاکسی

بازار و آزادی (4)

آزادی چیست؟

همانطور که در بخش قبل گفته شد نقد فجایع اخلاقی هولناک بر نظریه لیبرترین‌ها در باب آزادی نقدی بُرنده بود. اما نقد دیگر بر این نظریه اتمیسم حاکم بر آن است. ایده فرم بازی بر این فرض استوار است که هر بازیکن می‌تواند حرکات مجاز خود را به طور مستقل انجام دهد.

سن این فرض را نیز به چالش می‌کشد و می‌گوید بسیاری از مهم‌ترین حقوق ما، ذاتاً وابسته به دیگران و نتیجه-محور هستند. استدلال لیبرترین‌ها این است که حق من برای پوشیدن پیراهن آبی، یک حرکت مستقل در قلمرو پادشاهی من است. سن می‌گوید اما حق من برای مورد آزار قرار نگرفتن توسط دود سیگار همسایه‌ام چطور؟ این حق، یک حق در مورد عمل من نیست، بلکه حقی در مورد محافظت از من در برابر نتیجه عمل دیگری است. این‌ها همان اقدامات تجاوزکارانه (Invasive Actions) هستند. سن ادامه می‌دهد برای محافظت از این حقوق اساسی، قواعد بازی نمی‌توانند نسبت به نتایج بی‌تفاوت باشند. در واقع، خودِ این قواعد (مثلاً ممنوعیت سیگار کشیدن در مکان‌های عمومی) دقیقاً به این دلیل وضع می‌شوند که از نتایج بد جلوگیری کنند. بنابراین، ادعای بی‌توجهی به نتایج، یک ادعای توخالی است؛ زیرا خودِ قواعد بازی به طور پنهانی بر اساس تحلیل نتایج طراحی شده‌اند.

سن با وام گرفتن از میل مثال دیگری را نیز مطرح می‌کند، شما به عنوان یک فرد مسلمان، حق دارید که غذای حلال را انتخاب کنید و بخورید. این یک عمل از سوی شماست. فرض کنید به یک رستوران می‌روید و از روی منو، غذایی را که برچسب حلال دارد، انتخاب می‌کنید. اما آشپز یا صاحب رستوران، اهمال‌کاری کرده و غذای غیرحلال به شما داده است. شما عملِ انتخاب آزادانه را به درستی انجام داده‌اید (یعنی از حق فعال خود استفاده کرده‌اید). اما آیا آزادی شما محقق شده است؟ خیر! چون نتیجه فاجعه‌بار بوده و دقیقاً برخلاف چیزی است که حق شما باید تضمین می‌کرده است. در واقع رعایت حق آزادی شما در قلمرو پادشاهیتان به این وابسته است که آشپز یا صاحب رستوران چه میزان به این حق احترام بگذارد به عبارتی، حتی در مورد بسیاری از حقوق فعال هم نمی‌توانیم به سادگی از نتیجه چشم‌پوشی کنیم. تحقق آزادی شما در این مثال، نه تنها به انتخاب شما، بلکه به اعمال دیگران (صداقت آشپز) و نتیجه نهایی هم بستگی دارد.

ممکن است این نقد مطرح گردد که در حرکت‌های مجاز که برای آشپز یا صاحب رستوران تعریف می‌شود، یک قاعده این است که شما باید محصول خود را به درستی معرفی کنید. بنابراین، سرو کردن غذای غیرحلال با برچسب حلال به یک حرکت غیرمجاز در این بازی تبدیل می‌شود به نظر می‌رسد که دیگر وابستگی مستقیمی بین حق فرد مسلمان و انتخاب آشپز وجود ندارد. فرد مسلمان می‌تواند با فرض اینکه دیگران از قوانین بازی تبعیت می‌کنند، حق خود را به طور مستقل اعمال کند. اما پرسشی که مطرح می‌شود این است که ما بر چه اساسی تصمیم می‌گیریم که چنین قاعده‌ای را برای آشپز در فرم بازی بگنجانیم؟ پاسخ این است که ما این قانون را وضع می‌کنیم، دقیقاً به این دلیل که به نتیجه و پیامد عمل آشپز برای فرد مسلمان اهمیت می‌دهیم. ما می‌خواهیم از یک نتیجه نامطلوب (یعنی خورده شدن غذای غیرحلال توسط فرد مسلمان) جلوگیری کنیم. وابستگی حذف نمی‌شود، بلکه در قوانین سیستم گنجانده می‌شود وابستگی متقابل بین عمل آشپز و تحقق آزادی فرد مسلمان از بین نرفته است؛ بلکه این وابستگی به قدری برای ما مهم بوده که ما آن را شناسایی کرده و برای مدیریت آن، یک قانون در سطح کلان (در سطح طراحی سیستم) وضع کرده‌ایم. خودِ قانون بازی، حاصل شناخت همین وابستگی است.

در واقع این استدلال توسط لیبرترین‌ها که بازار، بر پایه حقوقی است که افراد از پیش دارند (حقوق مقدم) و نه به خاطر نتایج و پیامدهای رفاه‌بخش آن (نتایج غایی) یا به عبارتی خودِ فرآیند مبادله آزاد به دلیل اینکه یک حق بنیادین است، موجه است، فارغ از اینکه به چه نتیجه‌ای (مثلاً کارایی پارتویی یا رفاه عمومی) منجر شود، ایرادات اساسی دارد و پیامد نه تنها مهم است بلکه به صورت ناخودآگاه این پیامدها در فرم‌های بازی دیده می‌شود.

کاتالاکسی

بازار و آزادی (5)

آزادی چیست؟

همانطور که گفته شد فرایندگرایان بر مصونیت از تجاوز و خودمختاری در تصمیم تأکید دارند. فرم بازی نسبت به اینکه ترجیحات شما چیست و چه چیزی را دوست دارید بی‌تفاوت است آنچه مهم است تضمین حفظ خودمختاری و عدم مداخله است. از این دیدگاه، فردی که بین دو گزینه بدون هیچ اجبار و دخالتی انتخاب می‌کند، آزادتر از فردی است که صد گزینه در مقابل خود دارد اما مجبور است یکی از آن‌ها را انتخاب کند. بنابراین، برای یک لیبرترین، کیفیت فرآیند انتخاب (داوطلبانه بودن آن) بسیار مهم‌تر از خود گزینه‌ها است.

در نقد این دیدگاه یک مثال حدی می‌توان مطرح کرد. دو منو شامل سه گزینه داریم. منوی الف: شامل سه گزینه {بد، وحشتناک، فاجعه‌بار}. و منوی ب شامل سه گزینه {خوب، عالی، فوق العاده}. در هر دو منو افراد کاملا در تصمیم‌گیری مختارند آیا می‌توان گفت هر دو به یک میزان آزادند؟ آیا هر دو منو به یک میزان آزادی تأمین می‌کنند؟

دستاورد خودمختاری در انتخاب از منوی الف چیست؟ اگر کسی ادعا کند هر دو فرد از یک میزان آزادی برخوردار هستند او باید به یک سوال بنیادین پاسخ دهد. این سوال این است که اگر هر دو فرد به یک میزان آزادند تو دوست داری جای کدام یک از این افراد باشی؟
جدا کردن مفهوم آزادی از مفهوم ترجیحات، به نتایج غیرشهودی و غیرقابل دفاعی منجر می‌شود. ارزیابی آزادی چه از منظر اختیار چه از منظر فرصت، ذاتاً به ارزش‌گذاری گزینه‌ها وابسته است.

نقد دیگری که بر برداشت لیبرترین‌ها از آزادی وارد شده بازدارندگی در انتخاب (Choice Inhibition) است. گاهی قواعد بازی به صورت رسمی به شما یک حق را می‌دهند، اما فشارهای اجتماعی و ترس، مانع از این می‌شود که شما جرأت استفاده از آن حق را داشته باشید. در یک جامعه سنتی، قانون ممکن است به یک زن حق رسمی انتخاب پوشش آزادانه را بدهد. قواعد بازی این حرکت را مجاز می‌داند. اما ترس از قضاوت، طرد شدن یا خشونت، باعث می‌شود که او در عمل هرگز از این حق استفاده نکند. در اینجا، ساختار رسمی حق، بدون توجه به تحقق عینی آن در زندگی واقعی، بی‌معناست. این مثال نشان می‌دهد در فرم بازی حتی در استفاده از قواعد تصریح شده یکسان، افراد با سطوح قدرت متفاوت یکسان نیستند.

بدین ترتیب می‌توان نقدهای وارده به رویکرد فرایند گرا و فرم بازی را به این شرح جمع‌بندی کرد:

1-بالا بردن "فرآیند" به سطح یک اصل مقدس و مطلق، می‌تواند به فجایع انسانی منجر شود. بنابراین، ما نمی‌توانیم کاملاً نسبت به نتایج بی‌تفاوت باشیم.

2-همه انواع حقوق را نمی‌توان به طور کامل با فرم بازی بیان کرد. این چارچوب برای برخی حقوق مناسب است، اما برای همه آن‌ها نه برخی حقوق کاملا به پیامد آن بستگی دارد و صرف قواعد کافی نیست.

3-"قواعد بازی مستقل"، یک مدل بیش از حد ساده‌انگارانه است که نمی‌تواند از پس پیچیدگی‌های دنیای واقعی (مانند اقدامات تجاوزکارانه و وابستگی متقابل حقوق) برآید. حتی اگر بتوانیم یک حق را در قالب فرم بازی تعریف کنیم، برای انتخاب بین فرم‌های بازی مختلف (مثلاً در مورد محدودیت‌ها یا قوانین)، به تحلیل پیامدگرا نیاز داریم. برای مثال، برای تصمیم‌گیری در مورد اینکه کدام قوانین و محدودیت‌ها برای آزادی بیان مناسب‌تر است، باید به پیامدهای هر قانون فکر کنیم.

4-آزادی، یک مفهوم مکانیکی و کمی ( مختار بودن برای انتخاب از گزینه‌ها) نیست، بلکه یک مفهوم کیفی و عمیقاً انسانی است که با ارزش‌ها و ترجیحات ما گره خورده است. نمی‌توان به صرف اینکه هر فرد در انتخاب مختار است نتیجه گیری کرد که سطح بهره‌مندی از آزادی افراد یکسان است.

5-حتی اگر بتوان حقوق را به درستی در قالب فرم بازی پیاده کرد افراد به صورت یکسان امکان استفاده از این حقوق را نخواهند داشت. بازدارندگی در انتخاب و قدرت افراد منجر به عدم بهره‌مندی یکسان افراد از آزادی خواهد شد.

در واقع ماحصل بررسی جزئیات مترتب بر نگاه فرایندگرا رسیدن به یک نگاه جامع‌تر و انسانی‌تر به آزادی است؛ نگاهی که هم به قداست فرآیند انتخاب آزادانه (خودمختاری و مصونیت) احترام بگذارد و هم نسبت به کیفیت نتایج و فرصت‌های واقعی که این فرآیند برای زندگی انسان‌ها فراهم می‌کند، مسئول و پاسخگو باشد. به عبارتی به جای یک انتخاب "یا این یا آن"، به دنبال یکپارچه‌سازی هوشمندانه این دو وجه حیاتی از آزادی است. در یادداشت آتی وجه دیگر آزادی یعنی آزادی به مثابه فرصت مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
کاتالاکسی

بازار و آزادی (6)

آزادی چیست؟

گفتیم که آزادی دو جنبه دارد، اول فرایندی که طی آن دست یابی تحقق می‌یابد که به این جنبه پرداخته شد، دوم جنبه دستیابی به فرصت این جنبه از آزادی عمدتا به توانایی دستیابی ما معطوف است. البته به این نکته باید توجه کرد که پذیرش تفاوت بین این دو جنبه نافی وجود همپوشانی بین آن ها نیست.

منظور از فرصت چیست؟ اگر یک سفر جاده‌ای را تصور کنیم این جنبه از آزادی، مانند نقشه سفر شماست. این نقشه چقدر غنی است؟ آیا فقط یک جاده خاکی به یک روستای کوچک را نشان می‌دهد، یا یک شبکه گسترده از آزادراه‌ها به شهرهای بزرگ، دریا، جنگل و کوهستان؟ یک نقشه غنی با مقصدهای متنوع، به شما "آزادی فرصت" بالایی می‌دهد. تمام تمرکز این وجه بر روی فرصت‌های واقعی و قابلیت‌های شما برای دستیابی است. اما وجه دوم تجربه سفر یا جنبه فرایند، کاری به مقصد ندارد. تمام توجه آن به خودِ عمل سفر کردن و انتخاب مسیر است. این جنبه به این می‌پردازد که آیا شما خودتان پشت فرمان نشسته‌اید و آزادانه مسیر را انتخاب می‌کنید (خودمختاری)؟ یا شخص دیگری شما را در صندلی عقب نشانده و به اجبار رانندگی می‌کند؟ آیا جاده امن است یا رانندگان دیگر دائماً سعی می‌کنند شما را از مسیر منحرف کنند (مصونیت از تجاوز)؟ شما ممکن است در حال رفتن به بهترین مقصد دنیا باشید، اما اگر دست و پا بسته در صندوق عقب ماشین باشید، "آزادی فرآیندی" شما صفر است.

برای انجام سفر فرض کنید به موارد زیر نیاز دارید:

1.یک ماشین سالم و بنزین کافی (توانایی‌های درونی شما).
2.وجود یک جاده که واقعاً به آن شهر می‌رسد (فرصت خارجی).
3.اینکه کسی جاده را نبسته باشد یا شما را از مسیر منحرف نکند (آزادی منفی).

همانطور که می‌بینید، نقض آزادی منفی (بسته بودن جاده) به طور خودکار آزادی مثبت شما (توانایی رسیدن به مقصد) را هم نقض می‌کند. اما ممکن است شما آزادی منفی داشته باشید (جاده باز است)، ولی به دلیل نداشتن بنزین (یک محدودیت درونی)، آزادی مثبت نداشته باشید. بدین ترتیب وابستگی محکمی بین آزادی منفی و مثبت برقرار است. نقض آزادی منفی (وجود موانع خارجی) به طور خودکار به نقض آزادی مثبت (کاهش توانایی) منجر می‌شود. با این حال، عکس این موضوع درست نیست؛ یعنی ممکن است آزادی مثبت شما (توانایی انجام یک کار) نقض شده باشد (مثلاً به دلیل نداشتن منابع)، در حالی که آزادی منفی شما (عدم وجود موانع خارجی) همچنان برقرار باشد.

در تعاریف سنتی دسترسی به فرصت به معنای امکان انتخاب از بین گزینه‌ها است از این منظر تمام موقعیت‌هایی که در آن‌ها هیچ انتخابی وجود ندارد (یعنی فقط یک گزینه در دسترس است)، دقیقاً به یک اندازه آزادی (یعنی صفر) به فرد می‌دهند. بدین ترتیب آزادی بیشتر به منزله قدرت انتخاب بیشتر و قدرت انتخاب بیشتر در گرو گزینه‌های بیشتر خواهد بود.

از نظر آمارتیا سن، آزادی فرصت-محور به عنوان توانایی فرد در انجام دادن کارهایی که مدنظر دارد با وجود تمام قیود از جمله محدودیت‌های خارجی و درونی است. این تعریف از آزادی توسط توماس هیل گرین فیلسوف انگلیسی نیز بیان شده است از نظر گرین هنگامی که ما از آزادی به عنوان مقوله‌ای سخن می‌گوییم که ارزش بسیار زیادی برای آن قائل هستیم، منظورمان ظرفیت یا قدرت مثبتی برای انجام دادن یا بهره‌مند شدن از چیزی است که ارزش داشته باشد، منظور ما صرفا آزادی از قید یا اجبار نیست.

این تعریف در باب آزادی به این نکته معطوف است که آزادی به منزله قدرت انتخاب، تعریف کاملی نیست به عبارتی سوال درست "چه تعداد؟" نیست بلکه سوال درست "چه چیز؟" است. اما پاسخ سوال "چه چیز؟" را چگونه باید داد؟ این موضوعی است که در ادامه به آن خواهیم پرداخت.
کاتالاکسی

بازار و آزادی (7-1)

آزادی چیست؟

قبل از پرداختن به سوالاتی که در پایان یادداشت قبل مطرح شد، لازم است به مقوله‌‌ای به نام ترجیح بپردازیم. عمدتا در اقتصاد و فلسفه برداشت‌های یکسانی نسبت به ترجیحات یا اصولا رجحان‌های فردی وجود ندارد. در نگاه رایج در اقتصاد ترجیح به مثابه منفعت شخصی است به عبارتی فرض می‌شود که ترجیح شما فقط و فقط چیزی است که منفعت و رفاه شخصی شما را حداکثر کند.

نگاه دیگری نیز در اقتصاد رواج دارد که در آن ترجیح به مثابه انتخاب است به عبارتی ترجیح شما صرفاً همان چیزی است که انتخاب می‌کنید، فارغ از دلیل آن (ترجیح آشکار شده).

اما باور سوم ترکیبی از این دو است، در این باور انسان‌ها همیشه و فقط چیزی را انتخاب می‌کنند که منفعت شخصی‌شان را حداکثر کند. در این باور، انسان را به یک کاریکاتور مضحک به نام «احمق عقلایی» (Rational Fool) تبدیل می‌شود؛ موجودی که نمی‌تواند بین «خواسته‌هایش»، «ارزش‌هایش» و «منافعش» هیچ تمایزی قائل شود و فقط مانند یک ربات به دنبال منفعت شخصی است.

اما باور چهارمی که بیشتر در بین برخی فلاسفه رایج است ترجیح فقط یک "حس خوب داشتن"، یک هوس یا یک میل آنی است.

ارو در کتاب کلاسیک خود «انتخاب اجتماعی و ارزش‌های فردی»، به وضوح می‌گوید که "ترجیح" نه به معنای سلیقه، بلکه به معنای نظام ارزشی کامل یک فرد است. این نظام ارزشی شامل همه چیز می‌شود:

حس انصاف و عدالت‌خواهی او.
تعهدات اخلاقی او.
تمایلات اجتماعی او (اینکه دوست دارد عضو خوبی برای جامعه‌اش باشد)و ...

سن این تعریف را یک قدم جلوتر می‌برد. او می‌گوید "ترجیحی" که برای ارزیابی مفهوم مهمی مانند آزادی به کار می‌رود، صرفاً هر ارزشی نیست، بلکه ارزشی است که بتواند از آزمون «بررسی خردمندانه» (Reasoned Scrutiny) سربلند بیرون بیاید. ترجیحی که برای سن اهمیت دارد، یک میل لحظه‌ای نیست، بلکه حکم نهایی یک «قاضی خردمند» در ذهن ماست. این قاضی به تمام شواهد (امیال خام ما، اصول اخلاقی‌مان، حقایق دنیا و...) گوش می‌دهد و سپس یک رأی مستدل در مورد اینکه چه چیزی واقعاً ارزشمند است، صادر می‌کند.

ذهن یک فرد، یک پادشاهی با یک حاکم واحد نیست. بلکه بیشتر شبیه یک پارلمان است که در آن، "نمایندگان" مختلف با صداها و ارزش‌های متفاوت در حال بحث و جدل هستند.

نماینده "منفعت شخصی"
نماینده "تعهدات اخلاقی"
نماینده "امیال هنری و زیبایی شناسانه"
نماینده "وفاداری به خانواده"

در واقع ترجیح نتیجه محاجه و مجادله تمامی این نمایندگان است که نهایتا با یک رتبه‌بندی کامل و در اغلب موارد یک رتبه بندی ناقص به نتیجه‌ای می‌انجامد که از نظر ما خردمندانه است.

کاتالاکسی

بازار و آزادی (7-2)

آزادی چیست؟


بدین ترتیب "ترجیح"، وقتی به درستی به معنای "ارزش‌های مبتنی بر خرد" درک شود، قوی‌ترین ابزاری است که ما برای فهمیدن اینکه چه چیزی به فرصت‌های ما ارزش می‌بخشد، در اختیار داریم.

در این نگاه آزادی فقط داشتن گزینه‌های متعدد نیست؛ آزادی یعنی داشتن گزینه‌هایی که ما دلیل موجهی برای ارزش قائل شدن برای آن‌ها داریم.

این نقد ممکن است مطرح شود که برای اینکه یک تعریف عینی از آزادی داشته باشیم، باید ترجیحات ذهنی افراد را کنار بگذاریم چرا که ما یک اصل محکم و بی‌طرفانه نیاز داریم و ترجیحات می‌تواند این بی‌طرفی را نقض کند از سویی ما باید به "اصل نبود انتخاب" هم پایبند باشیم چرا که در فقدان گزینه‌ای برای انتخاب، آزادی محقق شده صفر خواهد بود.

در پاسخ می‌توان مثالی حدی مطرح کرد، در صورت پایبندی به اصل نبود انتخاب، موقعیت {مجبور شدن به خوردن بستنی مورد علاقه‌تان} از نظر "آزادی"، هیچ فرقی با موقعیت {مجبور شدن به پریدن در فاضلاب} ندارد. چون در هر دو حالت، شما انتخابی نداشته‌اید. اما هر عقل سلیمی می‌داند این دو موقعیت از نظر آزادی متفاوت است. چه چیزی این تفاوت را آشکار می‌کند؟ ترجیح.

از سوی دیگر اگر تنها اصل ما "اصل نبود انتخاب" باشد به این نتیجه منطقی خواهیم رسید که تنها راه اندازه‌گیری آزادی، شمردن تعداد گزینه‌هاست. بدین ترتیب فرد گرسنه‌های که 10 گزینه برای انتخاب دارد که در این 10 گزینه هیچ غذایی وجود ندارد آزادتر از فرد سیری خواهد بود که 5 گزینه برای انتخاب دارد. این موضوعی است که جرالد کوهن در مقاله کلاسیک خود با نام "برابری در چه چیز؟" به آن می‌پردازد.

از نظر کوهن آزادی مربوط می‌شود به آنچه فرد می‌تواند انجام دهد بنابراین "فرصت داشتن" به معنای رسیدن به چیزی است که برای فرد ارزش داشته باشد در نگاه کوهن آنچه کالا برای انسان فراهم می‌کند (Midfare) اهمیت دارد و نه خود کالا. بدین ترتیب ارائه لیستی از گزینه‌ها به فردی معلول که شامل کفش، دوچرخه، توپ فوتبال و ... باشد بدون آنکه در آن لیست گزینه ویلچر وجود داشته باشد آزادی فرصت برای فرد معلول فراهم نخواهد کرد. این همان موضوعی است که در ابتدای این یادداشت به نقل از برلین در مورد فقر و گرسنگی نیز مطرح شد.

نکته دیگری که سن در مورد آزادی به مثابه فرصت مورد توجه قرار می‌دهد خود "آزادی از انتخاب" است. سن دو دلیل برای ارزش انتخاب ذکر می‌کند:

1-ارزش خودِ عمل انتخاب (Choice Act Valuation): این به شأن و منزلت حاصل از انتخاب‌گر بودن برمی‌گردد. لذت و احترامی که در «سفارش دادن غذا توسط خودمان» وجود دارد، کاملاً متفاوت از این است که شخص دیگری برای شما غذا سفارش دهد، حتی اگر دقیقاً همان غذای مورد علاقه شما را سفارش دهد. این ارزش، به خودمختاری و در دست داشتن کنترل مربوط است.

2-ارزش گزینه‌های پیش رو (Option Appreciation): این به لذت حاصل از دیدن و دانستن گستره گزینه‌های ممکن برمی‌گردد. لذتی که از دیدن یک منوی بلندبالا و متنوع می‌برید، حتی اگر در نهایت فقط یک غذا را انتخاب کنید، بخشی از تجربه آزادی شماست. این حس، به امکانات بالقوه و غنای دنیای شما مربوط است.

اما گاهی اوقات، داشتن انتخاب نه تنها خوب نیست، بلکه می‌تواند یک بار روانی و اجتماعی باشد. به عنوان مثال وقتی مهمان دوستمان شده‌ایم که نمی‌خواهیم هزینه غذای گران را به او تحمیل کنیم دوست داریم خود او برای غذا انتخاب کند.

گاهی اضطراب و بار انتخاب از میان انبوه گزینه‌ها نه تنها آزادی بیشتری برای ما فراهم نمی‌کند بلکه "آزادی تصمیم‌گیری" ما را نیز سلب می‌کند در این موارد دوست داریم بجای انبوهی از گزینه‌ها، با چند گزینه محدود مواجه باشیم یا آنکه بار مسئولیت انتخاب را به دوش فرد دیگری می‌اندازیم تا خود را از زیر بار فشار روانی حاصل از انتخاب غلط برهانیم.

بدین ترتیب یک نظریه پخته در مورد آزادی، نمی‌تواند به سادگی بگوید "انتخاب بیشتر، همیشه بهتر است". بلکه باید به پیچیدگی‌های روانشناختی و اجتماعی انتخاب توجه کند. این نظریه باید به آنچه انتخاب برای فرد فراهم می‌کند بی‌تفاوت نباشد. به عبارتی واقعی بودن آزادی به مثابه فرصت در گرو توانایی استفاده از گزینه‌ها به صورتی معنادار است.

کاتالاکسی

بازار و آزادی (8)

اقتصاددانان به بازار چگونه نگاه می‌کنند؟

قبل از پرداختن به این موضوع که بازار چه میزان از آزادی را فراهم می‌کند، ضروری است نگاهی به برداشت فنی و آکادمیک اقتصاددانان نسبت به بازار داشته باشیم.

سنگ بنای اصلی و نظری دفاع از بازار در علم اقتصاد مدرن، یک قضیه بسیار معروف به نام "قضیه بنیادین اقتصاد رفاه" است. با این وجود این قضیه فقط در شرایط ایده‌آل و آزمایشگاهی کار می‌کند بازارهایی که در آن رقابت کامل وجود دارد، همه چیز در تعادل است و هیچ اثرات خارجی (مثل آلودگی هوا که در قیمت‌ها لحاظ نمی‌شود) وجود ندارد. این قضیه سکه‌ای است که دو رو دارد.

روی اول این قضیه می‌گوید "بازار هیچ چیزی را هدر نمی‌دهد" به عبارت فنی‌تر، هر تعادل در یک بازار رقابتی، به یک نتیجه کارآمد پارتویی (Pareto Efficient) منجر می‌شود. کارآمد پارتویی یعنی وضعیتی که در آن، دیگر امکان ندارد حال یک نفر را بهتر کنیم، بدون اینکه حال حداقل یک نفر دیگر بدتر شود. به زبان ساده، تمام فرصت‌های بهبود که برای همه بُرد-بُرد بوده، استفاده شده و هیچ اسراف یا اتلاف رفاهی وجود ندارد.

تصور کنید در یک مهمانی، چند نوع پیتزا وجود دارد و هر کس چند برش دارد. افراد شروع به معامله و بده‌بستان برش‌های پیتزا با هم می‌کنند تا به ترکیب مورد علاقه خود برسند. قضیه مستقیم می‌گوید وقتی بده‌بستان‌ها تمام شود و به یک تعادل برسیم، دیگر هیچ دو نفری پیدا نمی‌شوند که بتوانند با یک معامله جدید، هر دو سود کنند. تمام معاملات بُرد-بُرد انجام شده است.

با این وجود این دستاورد چندان هم شگفت‌انگیز نیست مهمترین نقد به این قضیه این است که کارآمد بودن به معنای عادلانه بودن نیست. در همان مهمانی پیتزا، ممکن است در نتیجه نهایی، یک نفر به خاطر قدرت چانه‌زنی بالا، تقریباً تمام پیتزاها را به دست آورده باشد و بقیه فقط یک برش کوچک داشته باشند. این وضعیت هم کارآمد پارتویی است (چون دیگر نمی‌توان حال کسی را بهتر کرد مگر با گرفتن پیتزا از آن فرد قدرتمند) که نتیجه‌اش بدتر شدن حال آن فرد است.

اما روی دیگر سکه این قضیه می‌گوید، بازار به مثابه ابزاری جهانی برای رسیدن به آرمان‌شهر است این بخش بسیار جاه‌طلبانه‌تر است و معمولاً بخش مهم‌تر قضیه تلقی می‌شود. این قضیه که به قضیه دوم یا قضیه معکوس رفاه معروف است می‌گوید هر وضعیت کارآمد پارتویی که شما تصور کنید، می‌تواند خروجی یک بازار رقابتی باشد، به شرط آنکه توزیع اولیه ثروت و منابع در جامعه به شکل درستی انجام شده باشد.

این قضیه مانند یک دستگاه GPS پیشرفته است. شما مقصد آرمانی خود را (یک جامعه کاملاً عادلانه و در عین حال کارآمد) در آن وارد می‌کنید. GPS به شما می‌گوید: عالی است! من می‌توانم شما را با استفاده از مکانیزم بازار به این مقصد برسانم. فقط یک شرط کوچک وجود دارد: شما اول باید تمام مردم را به این مختصات‌های اولیه دقیقی که من می‌گویم، با این مقدار مشخص از منابع و ثروت، به این جامعه آرمانی تله‌پورت کنید.

قضیه معکوس، با وجود ظاهر فریبنده‌اش، در عمل تقریباً بی‌فایده است. آن شرط کوچک یعنی بازتوزیع اولیه منابع، در دنیای واقعی یک شرط غول‌پیکر و تقریباً محال است. این کار نیازمند یک بازآرایی کامل و رادیکال در ساختار مالکیت جامعه است. به تعبیر سن قضیه معکوس، یک راهنمای سیاست‌گذاری برای یک دولت عادی نیست. بلکه یک کتابچه راهنمای انقلابیون (a revolutionary’s handbook) است. این کتابچه فقط به درد یک حکومت انقلابی می‌خورد که قدرت مطلق دارد، تمام ثروت‌ها و املاک را مصادره کرده و می‌خواهد از نقطه صفر، یک جامعه جدید بر اساس یک الگوی از پیش تعیین‌شده بسازد. بنابراین طرفداران پر و پا قرص بازار، معمولاً آخرین کسانی هستند که از چنین بازتوزیع‌های رادیکال و انقلابی حمایت می‌کنند.

بدین ترتیب قضیه دوم یک وعده زیبا در مورد یک دنیای فرضی است که ما هرگز نمی‌توانیم به نقطه شروع آن برسیم. اما قضیه اول رفاه یک تضمین حداقلی اما بسیار محکم و کاربردی به ما می‌دهد و می‌گوید: جامعه شما از هر نقطه‌ای که همین الان هست (با تمام نابرابری‌های موجود)، اگر اجازه دهد بازار رقابتی کار کند، حداقل به نقطه‌ای می‌رسد که در آن هیچ اتلاف و اسراف آشکاری وجود ندارد. بنابراین، این قضیه مستقیم یا اول است که دستاورد واقعی و عملی بازار در چارچوب رفاه‌گرایانه را نشان می‌دهد، هرچند این دستاورد، محدود، مشروط و از نظر عدالت، ناکافی است.

کاتالاکسی

بازار و آزادی (9-1)

کارنامه بازار در تأمین آزادی

در یادداشت‌های گذشته به برداشت‌های غالب از مفهوم آزادی پرداخته شد و برخی از جنبه‌های مغفول آن نیز مورد بررسی قرار گرفت. حال به این سوال خواهیم پرداخت که آیا بازار در تأمین آنچه به عنوان جنبه‌های مختلف آزادی مطرح شد موفق است؟

آیا بازار، خودمختاری در تصمیم را تضمین می‌کند؟

بازار رقابتی، "خودمختاری در تصمیم" را تقویت می‌کند. چرا؟ چون در یک بازار ایده‌آل، این خود شما هستید که "اهرم‌های کنترل" را در دست دارید. هیچ‌کس شما را مجبور به خرید یک کالا یا خدمت نمی‌کند. شما به عنوان مصرف‌کننده، حاکم و تصمیم‌گیرنده نهایی هستید. این "خودمختاری صوری" (Formal Autonomy) است؛ یعنی از نظر قانونی و رسمی، عمل انتخاب متعلق به شماست.

اما نگاه واقع‌بینانه به بازار متضمن در نظر گرفتن سه عنصری است که خودمختاری ما را تحت الشعاع قرار می‌دهند:

1-تبلیغات و برندینگ: تبلیغات و برندینگ فقط اطلاعات ارائه نمی‌دهند، بلکه فعالانه در حال ساختن و مهندسی کردن امیال ما هستند. آن‌ها کالاها را به احساسات، هویت‌ها و آرزوهای ما گره می‌زنند تا فرآیند انتخاب عقلانی ما را دور بزنند.
2-نظریه مصرف متظاهرانه وبلن: از نظر وبلن ما کالاها را فقط برای کارکردشان نمی‌خریم، بلکه برای "مصرف تظاهری" (Conspicuous Consumption) و به عنوان نمادی از جایگاه اجتماعی‌مان می‌خریم. میل من برای خرید یک ساعت لوکس، یک میل درونی و خودمختار نیست؛ بلکه یک میل اجتماعی برای نشان دادن تعلقم به یک طبقه خاص است.
3-نظریه تقلید (Mimetic Theory): این نظریه (که رنه ژیرار معرف اصلی آن است) پا را فراتر می‌گذارد و می‌گوید تقریباً تمام امیال ما تقلیدی است. ما چیزی را نمی‌خواهیم مگر اینکه ببینیم دیگری آن را می‌خواهد. امیال ما از خودمان سرچشمه نمی‌گیرند، بلکه از دیگران به ما سرایت می‌کنند.

بازار، "خودمختاری صوری" را تضمین می‌کند. هیچ فروشنده‌ای اسلحه روی شقیقه شما نمی‌گذارد که حتماً آخرین مدل آیفون را بخرید. "عمل" نهایی انتخاب با شماست. اما بازار می‌تواند "خودمختاری ماهوی" (Substantive Autonomy) را تضعیف کند خودمختاری واقعی و عمیق، فقط انتخاب کردن نیست، بلکه توانایی اندیشیدن و تأمل انتقادی در مورد خودِ ترجیحاتمان است در واقع این موضوعی است که سن آن را به عنوان ترجیح سطح بالا (Metapreferences) یا خردمندانه یاد می‌کند.

ترجیح سطح اول (میل): "من میل دارم آن کفش برند را بخرم چون در تبلیغات دیده‌ام و حس خوبی به من می‌دهد." (این میل می‌تواند محصول تبلیغات و تقلید باشد).
ترجیح سطح بالا (ارزش): "من ترجیح می‌دهم آدمی نباشم که اینقدر تحت تأثیر تبلیغات و فشار اجتماعی برای مصرف‌گرایی قرار می‌گیرد."

بازار آزاد به خودی خود، فقط به "امیال سطح اول" ما پاسخ می‌دهد و حتی آن‌ها را تشدید می‌کند. تضمین خودمختاری ماهوی نیازمند چیزهایی فراتر از بازار است: آموزش انتقادی، فلسفه، هنر، رسانه‌های مستقل و فضاهای عمومی برای گفتگو که به ما کمک کنند تا در مورد امیال خودمان تأمل کنیم و "بزرگسال خردمند" درونمان را تقویت کنیم. بنابراین، خودمختاری در بازار، اگرچه نمره قبولی می‌گیرد اما تفاوت بین خودمختاری ماهوی و صوری را باید در نظر گرفت.

کاتالاکسی