Konstitutsiyaviy nazorat: Germaniya Federativ Respublikasi

Bir oycha muqaddam Germaniya Federal Konstitutsiyaviy sudi o’zining 70-yillik yubileyini nishonladi. Sud 1951-yil 28-sentabr kunidan boshlab faoliyat ko’rsatib kelmoqda.

Federal Konstitutsiyaviy sud rasmiy sahifalarida ana shu sana munosabati bilan sudning faoliyati haqida hujjatli film taqdim etildi. Filmni ingliz va nemis tillarida ko’rishingiz mumkin.

GFRda Konstitutsiyaviy nazorat Federal Konstitutisyaviy sud tomonidan amalga oshiriladi. Federal konstitutsiyaviy sud bugungi kunga qadar bir qator muhim konstitutsiyaviy qarorlarni qabul qilgan.

Bunday muhim tarixiy qarorlardan biri sifatida Konstitutsiyaviy sudning 1961-yil 28-fevral kuni mamlakat kanslerining hukumat tomonidan televediniyani tashkil qilish to’g’risidagi qarorini konstitutsiyaga nomuvofiq deb topgan.

Sud qarorni Asosiy qonun (Basic Law), ya’ni konstitutsiyaning 73-moddasiga tayangan holda asoslab beradi. 73-moddaga ko’ra, federal hukumat kommunikatsiya tashkilotini tashkil etish bilan bog’liq sohada vakolatli qilib belgilanmagan. Shu sababli, hukumat qarori kuchga ega emas va haqiqiy emas (null and void) deb topiladi.

Qarorning mohiyati shundaki, radio-telekommunikatsiya uzatuvlari keng jamoatchilikka taalluqli bo’lganligi bois, bu sohadagi faoliyatni hukumat va hukumat agentliklari tomonidan amalga oshirilishi radio-telekommunikatsiya uzatuvlarining ommaviylik funksiyasini davlat funksiyasiga aylantirib qo’yadi.

Bundan tashqari, sud qarorni Germaniyadagi ommaviy kommunikatsiya bilan bog’liq salbiy tarixiy (1923-1945) davr misolida asoslaydi. Ommaviy kommunikatsiyalarning hukumat va hukumat idoralari qo’lida propoganda vositasiga aylanishi Germaniyada ana shunday tarixiy diskursiyaning shakllanishiga olib kelgan.

@CJandLP

Sudyalar: yoki aktivist yo uyquda

Yuqoridagi sarlavhadan kelib chiqqan holda, Birlashgan Qirollikdagi Gresham kolleji Professori, advokat (QC) Tomas Grant, o’zining ma’ruzalaridan birida sudyalarni keng ma’noda ikki katta guruhga –– intervensionist yoki non-intervensionist –– ajratish mumkinligi haqida gapiradi.

Buning yaqqol misoli sifatida 2-JU davridagi sudyalarni ikkiga bo’lgan qarordan dalil keltiriladi. Gap shundaki, 1941-yilda Ichki ishlar kotibi (Home Secretary)ning 1939-yil so’ngida qabul qilingan daxshatli Umumiy mudofaa qoidalarining 18B bandiga ko’ra Robert Liversidge nomli shaxs hibsga olinadi.

Ushbu qoidalarga ko’ra muayyan shaxslarning “g’arazli maqsadlarga” ega ekanligiga “asosli sabablar” bo’lgan taqdirda Ichki ishlar kotibiga bunday shaxslarni ushlab turish haqida vakolat berilgan.

Janob Liversidge yahudiy millatiga mansub bo’lgan hamda u oxir-oqibatda hibsga olinganidan so’ng Ichki ishlar kotibining ushlab turish haqidagi buyrug’iga qarshi sud tartibida da’vo kiritadi.

Lordlar palatasining mazkur ishni ko’rib chiqqan 4 nafar huquq lordlari (Law Lords) Ichki ishlar kotibining “asosli sabalari”dan chetga chiqmasdan uning buyrug’ini qonuniy deb topadi.

Ammo bir sudya o’zgacha nuqtai-nazar bildiradi. O’sha vaqtda 72 yoshli bo’lgan va radikal qarashlarga ega bo’lmagan Lord Atkin shunday deyishga jur’at etadi:

“Qo’rqamanki, shaxs erkinligini o’rtaga qo’ygan masala yuzasidan ishni ko’rib chiqqan sudyalarning munosabati ijro hokimiyati vakillariga qaraganda ijroiya-yo’naltirilgan. Ularning faoliyati so’zlarga urush davri bo’yoqdorligi o’rniga tabiiy ma’no yuklashdan iborat bo’lmog’i darkor…

Shaxsning erkinligi so’roq ostida bo’lgan ish yuzasidan qonunlarda ko’zda tutilgan tabiiy konstruksiyalardan chetga chiqa olmaymiz. Bu mamlakatda, qurollar to’qnashayotgan bir vaqtda, qonunlar jimlikka mahkum emas. Ular o’zgarishi mumkin, biroq ular urush vaqtida ham tinchlik davrida ham bir tilda gapiradi.

Qonunlar har doim erkinlikning ustunlaridan biri bo’lib kelgan, biz hozirda so’nggi vakolatlar doirasida bahslashayotgan erkinlik prinsipi va unda sudyalar shaxsni hurmat qiluvchilar emas, balki fuqarolar va ularning erkinligiga rahna soluvchi har qanday harakat o’rtasida turishi, har qanday kuch ishlatishning huquqiy asosi borligini aniqlashga shay bo’lishi lozim.”

Garchi, so’nggi vaqtlarda Birlashgan Qirollikda sudyalarning keng vakolatlarini qisqartirish tarafdorlari paydo bo’lgan bo’lsada, ularning uzoq muddatli faoliyati sud faolligiga xarakteriga ega. Mamlakatdagi ‘common law’ sudyalar tomonidan hech qachon tugamaydigan bir-necha avlodlararo muloqotlar natijasida yaratilgan va rivojlantirilgan.

Quyida Birlashgan Qirollikdagi sud huquq ijodkorligining eng asosiy uchta misoli:

(i) 1770-yillarda Lord Mansfield qullik konsepsiya sifatida Britaniyada tan olinmasligini e’lon qilgan.

(ii) 1932-yilda delikt huquqi sudlar tomonidan yaratilgan.

(iii) 1991-yilda Lordlar palatasi sudyalari nikohdagi zo’rlikni jinoyat deb e’lon qiladi.

Xullas, 1932-yilda yuqorida nomi tilga olingan Lord Atkin Parlament tomonidan delikt huquqi bo’yicha akt qabul qilinishini kutib o’tirmasdan case law orqali bunday institutni yaratgan. Asrlar davomida Angliyada erkaklar turmush o’rtog’ini roziligisiz unga nisbatan jinsiy aktlar sodir etsa zo’rlik jinoyat sifatida e’tirof etilmasligi lozim degan qarashlarga ega bo’lgan. Sud aktivizmi esa qonun chiqaruvchi hokimiyatning harakatini kutmasdan bu masalalarni sud huquq ijodkorligi orqali yechgan.

@CJandLP

Hoshimov iqtisodiyoti podkasti muallifi Qo’shma Shtatlardagi Uiskonsin universiteti (Wisconsin University) Biznes maktabi doktoranti Behzod Hoshimov o’zining telegram kanalida okeanorti mamlakatiga ko’ra immigratsiya qilgan mintaqa vakillari ma’lumoti haqidagi statistikani o’z obunachilari bilan bo’lishibdi.

Albatta, statistika ortida turgan mohiyatni ochib berish fan va tadqiqot uchun muhim. Shu nuqtai-nazardan o’rtaga tashlanishi va ochib berilishi lozim bo’lgan savol nima uchun bizning mintaqadan Shtatlarga immigratsiya qilish darajasi doim yuqori? Qaysi toifadagi mutaxassislar mintaqani ko’p tark etmoqda? va eng muhimi boshqaruv nuqtai-nazaridan qanday qilib bunday yo’qotishlarni kamaytirish mumkin?

Bu savollarga javobni aniqlash uchun tahliliy doira sifatida Albert Hirschman tomonidan o’tgan asrning 70-yillarida nashr etilgan ‘Exit, Voice and Loyalty: Responses to the Decline in Firms, Organisations and States’ nomli ishi juda ham foydali bo’ladi.

Dunyoning top davlat boshqaruvi maktablarida aynan iqtisodchi Hirschmanning ishi talabalarga o’qish uchun vazifa qilib beriladigan fundamental adabiyotlardan biridir.

Unda olim korxona, tashkilot va davlatlarda inqiroz boshlanganida odatda uch xil reaksiya beradi deb argument keltiradi. Ya’ni iste’molchi, xodim va fuqaro bunday inqirozlar davrida tark etish (exit), norozilik bildirish (voice) yoki neytral qolish (loyalty) kabi munosabat bildirishi mumkin.

Kitob sarlavhasini tashkil etgan bu uch xil munosabat har bir korxona, tashkilot va davlat menejmentiga ogohlik qo’ng’irog’i vazifasini bajarib berishi mumkin. O’z vaqtida bunday inqirozlarga munosabat bildirgan menejment bu orqali boshlangan inqirozning oldini olishi mumkin.

@CJandLP

Dr. Mukarrum Ahmed (Lancaster University) Breksit va Ingliz sudlarida xalqaro xususiy huquqning kelajagi mavzusida kitobini chop etish uchun tayyorlabdi.

Mazkur kitob mazkur mavzuga oid ingliz tilida yozilgan dastlabki kitob hisoblanadi. Kitob Oxford University Press tomonidan 2022-yil bahoriga borib chop etilishi rejalashtirilgan.

Kitobda muallif Angliya va Uels yurisdiksiyasining YI’dan chiqib ketishi munosabati bilan fan tarmog‘ining kelgusi diskursiyasi haqida hamda YI huquqiy rejimi yakunlanishi oqibatlari haqida fikr yuritgan.

Odatda yirik biznes subyektlar õrtasida nizo kelib chiqqanda aksariyat holda tomonlar nizo arbitral kõrinishda London xalqaro arbitraj sudida (London Court of International Arbitration) kõrib chiqishiga kelishib oladi.

Albatta, buning õziga xos sabablari bor. Eng asosiy sabab, shubhasiz, Ingliz sudlarining mustaqil qaror qabul qila olish darajasi yuqori bõlganidadir.

Kitob xususiy huquq sohasida õzini ko‘ruchilar kitob javoniga yangi repertuar bõlishi mumkin.

@CJandLP

Bugungi kun zamonaviy jazo falsafasida, jazo va jamiyat sohasida tadqiq qiluvchi olimlar ozodlikdan mahrum qilish tarzidagi jazoni ijro etish muassasalari inqirozi haqida ko‘plab fikr va mulohazalar yuritadi.

Post-sovet hududidagi sovet davridan mohiyatan deyarli o‘zgarmagan jazo doktorinalari qaryib hech qaysi maqsadi samarali emasligi shunchaki aksiyomaga aylangan.

Mazkur poemik ijod na’munasida muallif jazo falsafasidagi dikatomiya (ziddiyat, qarama-qarshilik)ni ochib berishga harakat qilgan.

@CJandLP

“You can’t do much carpentry with your bare hands, and you can’t do much thinking with your bare brain.”

Daniel C. Dennett

@CJandLP

Asaxiy Books nashriyoti asoschisi Firuz Allaev o’zining Facebook sahifasida yaxshi yangilik bilan o’rtoqlashibdi. Aytishicha, firma vakillari Peter Hopkirk’ning bestseller kitoblaridan biri ‘The Great Game: The Struggle for Empire in Central Asia’ nomli kitobini nashr etish uchun mualliflik huquqini qo’lga kiritibdi.

Albatta, bu kitobni u Aprel oyida nashrdan chiqqanida sotib olib o’qishni tavsiya qilaman. Kitobda 18-19-asrlarda dunyoning ikki qudratli imperial kuchlari––Viktoria Britaniyasi hamda Chor Rossiyasi––o’rtasidagi Markaziy Osiyo uchun bo’lgan kurash ochib berishga harakat qilingan.

P.S.: Bugungi kunda tarixchilari Katta o’yin metafrasini tanqid ostiga olishgan va Markaziy Osiyoga Rus bosqinini amalga oshishi yuzasidan o’z interpretatsiyalarini bildirgan.

#tavsiya #kattaõyin #peterhopkirk

@CJandLP

Suratda Dr. Alexander Morrison

Morrison o’z tadqiqot qiziqishlarini (research interest) imperiya va kolonial urushlarga qaratgan. Muxtasar qilib aytganda, uning mazkur qiziqishlari Chor Rossiyasining Markaziy Osiyoga kirib kelishi bilan bog’liq davr va geografik hududni qamrab olgan.

Hozirda u Oksford universitetida Zamonaviy urushlar tarixi doirasida maruzalar qiladi. Bundan ilgari Dr Morrison Ostona shahridagi Nazarboyev universitetida Tarix professori (2014-17) hamda Liverpul universitetida Imerial tarix maruzachisi sifatida faoliyat yuritgan.

Uning eng yangi ishlaridan biri Cambridge University Press tomonidan nashr etilgan ‘The Russian Conquest of Central Asia: A Study in Imperial Expansion, 1814–1914’ kitobidir.

Quyidagi havolalar orqali uning bosqin haqidagi nazariyalarini qisqa va keng tahlilini tomosha qilishingiz mumkin.

@CJandLP

Britaniyada huquq amaliyoti bilan shug‘illanuvchi kasb egalari erishishi mumkin bo‘lgan eng yuqori martaba bu monarxning maslahatchisi. Amalda monarx qirolicha bo‘lganligi uchun bu unvon Queen’s Counsel (Qirolicha Maslahatchisi) deb nomlanadi.

Bunday unvonga ega bo‘lgan huquqshunoslar sudning ichki zalida o‘tirish, maxsus shoyidan tayyorlangan sud libosida bo‘lish kabi privligiyalarga ega.

Muayyan Britaniya hamdo‘stligi mamlakatlari imperial konnotatsiyadan voz kechib ‘Katta Maslahatchi’, ‘Katta Advokat’ kabi konsepsiyalarni qabul qilgan. Britaniyada ham tizim ancha-muncha tanqidlarga uchragan. Tanqidlarning eng asosiylaridan biri tayinlovni Lord kansler (LK) amalga oshirishi atorofida aylangan.

2000-yillar ikkinchi yarimidan tayinlovlar hukumat vakili tomonidan emas, balki 9 kishilik—raislik qiluvchi, 2 ta barrister, 2 ta solicitor, 1 nafar iste’fodagi sudya va 3 nafar no-huquqshunoslar—komissiya tomonidan amalga oshirilgan.

Sur’atda LK tomonidan 21-martda o‘tkaziladigan rasmiy jarayon.

@CJandLP

Ijtimoiy ish va ijtimoiy siyosat

Shaxslar, oilalar, mahallalar yoki keng ma’noda jamiyatning umumiy ijtimoiy ehtiyojlarini hamda farovonligini o‘rganuvchi va uni yaxshilash uchun harakat qiluvchi soha vakillari ijtimoiy ishchilar (social workers) deb nomlanadi.

O‘zbekistondagi post-sovet rivojlanish tendensiyasi davrida bu soha alohida mustaqil soha sifatida ajralib chiqa olmadi. Bir qator oliy ta’lim muassasalari ana shunday mutaxassis tayyorlashga ixtisoslashgan bo‘lsada, amalda ularning bitiruvchilari ijtimoiy ish bilan band emas. Odatda huquq maktablari (yuridik fakultetlar va institut/universitetga bir necha yil o‘qishga kira olmaganlar o‘zlarining xohish-istaglaridan kelib chiqqan holda emas, balki huquqshunoslikka yaqinroq soha sifatida bu mutaxassislikka o‘qishga kirib kelgan.

U yoki bu mamlakatning rivojlanishida bu sohaning rivojlanishi juda muhim. Bizning kontekstda ijtimoiy ish funksiyasi qonun hujjatlari bilan Ichki ishlar vazirligi strukturasiga topshirilgan. Militarizatsiyalashgan xususiyat, funksional yuklamalarning oshib ketishi faoliyatning samarasiz bo‘lib qolishiga olib keladi.

Fransuz sotsiologi Pyer Borjeu (Pierre Bourdieu) ta’biri bilan aytganda davlatning ikki qo‘li turli funksiyalarga ixtisoslashgan. O‘ng qo‘l fiskal moliya siyosatiga javob bersa, chap qo‘l farovonlik siyosati uchun javob beradi. Qo‘l metaforasi olim tomonidan oilaga qiyoslanadi. O‘ng qo‘l oilaning erkak kishi tarafi, chap qo‘l ayol kishi tarafi.

Albatta, yechilishi lozim bo‘lgan ijtimoiy muamolarga boshqa linza ostidan qarash vaqti allaqachon yetib kelgan. Ehtimol, muayyan ishni bajarayotgan qo‘lni o‘zgartirib yanada farovon jamiyat qurish sari diskursiya qilishimiz mumkin.

@CJandLP

Kuni kecha Korrupsiyaga qarshi kurash agentligi huzuridagi Jamoatchilik markazi tarqatib yuborilganligi haqida xabarlar tarqaldi.

Korrupsiyaga kurash haqida gap ketganida ko’plar SIngapur yoki Gruziya tajribasiga ishora qiladi. Fanda korrupsiyani nazorat qilish bilan bog’liq bir necha qarashlar mavjud hamda ushbu qarashlarning samaradorligi haqida uzil-kesil xulosaga kelinmagan.

Umuman olgan olimlar va mutaxassislar korrupsiyaga qarshi kurashib bo’ladi ammo, u yoki bu mamlakat oldida buni qanday amalga oshirish mumkin degan savol turishi haqida fikr yuritadi.

Korrupsiya va anti-korrupsiya bilan bog’liq birinchi qarash bu demokratizatsiya bilan bog’liq ya’ni mamlakatlar qanchalik demokratlashsa korrupsiya shunchalik kamaydi degan nuqtai-nazar bu qarashlarning asosi sanaladi. Uzoq muddat demokratiya bo‘lgan mamlakatlarda bu qarash ilmiy jihatdan o‘z tasdig‘ini topgan. Biroq yangi demokratiyalar va qisman-demokratik mamlakatlar misolida ilmiy jihatdan bunday uzil-kesil xulosaga kelib bo‘lmaydi.

Ikkinchi qarash Chikago iqtisodiyot maktabi vakili Gary Becker tomonidan yozilgan maqola bilan bo’liq. Olim o’zining To Root out Corruption, Boot out Big Government nomli maqolasida korrupsiyani oldini olish uchun hukumatni ixchamlashtirish kerak degan nuqtai-nazarni ilgari surgan. Mazkur nuqtai-nazar tarafdorlarining firkriga ko’ra davlatning qanchalik ko’p funksiyalarni bajarishi korrupsiya uchun retsept vazifasini bajarishi ehtimolini oshiradi. Ammo, so’nggi tadqiqotlarda Becker gipotezasi qo’llab-quvvatlanmagan.

Korrupsiyaga qarshi kurashish uchun qisqa muddatda minimal ravishda quyidagilar amalga oshirlishi maqsadga muvofiq deb qaraladi:

🔘 samarali jinoiy huquqiy ijro (yetarli emas ammo zarur vosita)

🔘 maxsus korrupsiyaga qarshi kurashuvchi organ, qaysidir holatlarda kerak bo’lishi mumkin. Ammo, uning faoliyati korrupsiyaga qarshi samarali kurashda na zaruriy na yetarli mexanizm;

🔘 qonunlar. Antikorrupsiya qonunlari faqatgina poraxo’rlik yoki rastrata (embazzelement) bilan bog’liq jinoyatlarni emas, balki pul yuvish, korporativ ochiqlik korrupsiyaga yondosh sohalar;

🔘 korrupsiya haqida xabar berganlarni himoyasi (whistleblower protection);

🔘 korrupsion yo’l bilan qo’lga kiritilgan mablag’larni izidan topish (assest tracking);

🔘 ochiq OAV va hisobdorlik.

Biroq, bunday vositalarning o’zi yetarli emas. Chunki, korrupsiya birinchi navbatda siyosiy muammo. Harvard universiteti Professori Matthew Stephenson jarayonni xazilomuz tasvirlaganidek “Shukronalik kuni uchun ovoz berishga qanday qilib kurkani olib borasiz? (How do you get turkeys to vote for Thanksgiving?)” Boshqacha qilib ayganda, bunday tizimdan foyda olayotgan shaxslarni bu tizimni bekor qilishga qanday rozi qilasiz?

P.S.: Professor Matthew Stephenson ma’ruzasiga havola.

Huquq maktablarining (fakultetlar, universitet) birinchi bosqichida talabalarga Davlat va huquq nazariyasi fani o’qitiladi. Ayrim soha mutaxassisliklari siyosiy-huquqiy ta’limotlar fanini o’rganadi.

Ana shu ikki fan doirasida birdek muhim mutafakkirlardan biri bu shubhasiz Thomas Hobbes’dir. Mutaffakirning ayniqsa bir iqtibosi bugungi sotsiologiya, siyosatshunoslik va boshqa ijtimoiy fanlarda debatlarning davom etishiga sabab bo’lgan.

‘Insonlarning tabiiy holati’—deydi Hobbes—‘ular jamiyatga birlashishidan ilgari shunchaki urush bo’lib qolmasdan, barchaning barchaga qarshi urushi bo’lgan’.

Mutafakkirning argumenti shundaki, suverensiz, ijtimoiy tartib, boshqaruv vositalarisiz hamda fuqarolik jamiyatisiz insoniyat bir zumda parokandalik va urush holatiga o’tib qoladi.

Sur’at manbasi: The Atlantic

@CJandLP

Xalqaro jinoyat sudi genezisi

Tarixda birinchi bor qayd etilgan xalqaro jinoyat ishlari bo’yicha sud Sir Peter von Hagenbach’ga nisbatan 1474-yilda amalga oshirilgan.

Ad hock shaklida o’tkazilgan sud jarayonida Muqaddas Rim imperiyasi hududidan 28 nafar sudya ishtirok etgan.

Olimlar tomonidan mazkur sud jarayoniga nisbatan turli qarashlar mavjud. Ayrimlar, bu sudni insoniyatga qarshi jinoyatlarga nisbatan hukm o’qiganligi uchun olqishlasa, boshqalar unda nomusga tegish bilan bog’liq epizodlar ko’rib chiqilgan holda jazo tayinlangaligi uchun qadrlaydi.

Ayrimlar revizionist tarixchilar sud jarayonlari good faith asosida amalga oshirilmagan deb baholaydi. Bundan tashqari, ularning tanqidi sudning ‘xalqaro’ emas, balki muqaddas Rim ipmeriyasi hududidagi sudyalardan tarkib topganligi bilan izohlanadi. Ular, shuningdek, harbiy to’qnashuvni tashkil etuvchi tomonlar bo’lmaganligi bois sudga urush jinoyatlari sudi deb baho bermaslik kerak deb hisoblaydi.

Mazkur xalqaro sudning ahamiyati uning kelgusi sudlarda tarixiy legitimlikni ta’minlab berishi bilan izohlanadi. Ana shunday xalqaro keyslar o’z ichiga Nyurenberg sudi yoki Serb yetakchisi Miloshevichga qarshi amalga oshirilgan xalqaro jinoyat sudi ishlarini o’z ichiga qamrab oladi.

@CJandLP

Shtatlar huquq maktablari reytingi: US News Rankings

Bugun Qo’shma Shtatlar universitetlarining USNews agentligi bo’yicha 2023-yilgi reytingi e’lon qilindi.

Reytingning eng asosiy o’ziga xosligi Harvard huquq maktabi 30 yilda birinchi marta huquq maktablari reytingida T3 (top-3) reytingidan tushib qolganligidadir. 1-o’rinda Yale, uning ortidan Stanford; Chicago huquq maktabi uchlikni yakunlagan.

Bizning jamiyat uchun muhim bo’lgan reyting bu, albatta, Jinoyat huquqi programmalari bo’yicha huquq maktablarining ko’rsatkichlari:

1-o’rin New York University (NYU);
2-o’rin University of California, Berkeley;
3-o’rin Georgetown University.

@CJandLP

Darvoqe, post-sovet mamlakatlarida Jinoyat huquqiga yordamchi fan sifatida o’rganiladigan, deyarli ko’pchilik universitetlar administratsiyasi tomonidan ham o’quv kursi ham tadqiqot agendasi sifatida e’tibordan chetda qoldirilgan Kriminologiya dasturlarining reytingi ham e’tiborga molik.

Odatda sizga ko’p eshitilgan ‘jarangdor’ Ivy League universitetlari bu dasturlarda mashhur emas.

1-o’rin University of Maryland;
2-o’rin Arizona State University;
3-o’rin Univeristy of California, Irvine.

Agar siz Sutherlandchasiga aytganda “qonunlar yaratilishi, ularning buzilishi va har ikkala holatga jamiyatning munosabati”ni o’rganishga qiziqsangiz, xorijiy universitetlarda aynan mana shu programmalarda (mutaxassislik) o’qishni tavfsiya qilaman.

@CJandLP

Sud mustaqilligi: sudya bo’lish yoki sudya bo’lishni rad etish siyosati

Bugun Britaniyalik eng martabali ikki sudya Hong Kongdagi Yakuniy apellatsiya sudi tarkibidan iste’fo berganligini ma’lum qildi.

Deyarli bir yil muqaddam Britaniyalik advokat QC Professor Thomas Grant bu borada fikrlashga undovchi bir qator chuqur mulohazalarini bildirib o’tgan edi. Uning fikriga ko’ra sud mustaqilligi g’oyasi — aniqroq qilib aytganda ideali — bu avvalo siyosiy qarashlarga asoslanadi. Chunki, muayyan jamiyatlarda umuman olganda sudya bo’lish kerakmi degan savol atrofida aylanish siyosiy spektrga ega masala.

Bu savol o’tgan yili Hong Kong avtonomiyasida markaziy Xitoy hokimiyati tomonidan yangi drakoncha xavfsizlik qonuning joriy etilishi bilan bog’liq holda yuzaga kelgan. Biz yuqorida nomini tilga olgan Hong Kong Yakuniy apellatsiya sudi bir yilda bir necha hafta faoliyat yurituvchi Britaniya, Avstraliya va Kanadalik muvaqqat sudyalardan iborat.

O’tgan yili Times nashrida e’lon qilingan maqolada Pekin tomonidan o’rnatilgan yangi tartibdan so’ng ham sudyalarning sud tarkibida qolishi tanqid ostiga olingan edi. Maqolada sudyalarning harakatsizligi amaldagi Xitoy qarorini legitimlab berishi, sudyalar bunday aktdan so’ng iste’fo berishi lozimligi haqida so’z yuritilgan. Bu pozitsiya shuningdek, parda-orti bosh advokat vazifasini bajaruvchi (shadow attorney-general: Britaniya siyosiy tizimida oppozitsiya vakillari hukumat lavozimlariga parallel ravishda o’zining parda-orti hukumati ‘the-shadow cabinet’ tuzadi) QC Lord Falconer tomonidan ham bildirilgan.

Hong-Kongda faoliyat yurituvchi sudyalardan biri Lord Sumption o’zining sud tarkibida qolish pozitsiyasini himoya qilib sudyalar siyosiy boykot jarayonida ishtirok etishi emas, balki adolatni qaror toptirishda qatnashishi darkor degan nuqtai-nazarni bildirgan.

Muammo shundaki, huquqiy tizim qanchalik vijdonli harakat qilishiga qaramasdan, muayyan bir davrda ular tomonidan qo’llaniladigan huquq normalari qo’llash imkonsiz bo’lib qolishi mumkin.

Bunday holatlar va sudyalar yuzlashadigan savollar bugungi kun uchun unikal savollar emas. Rejim o’zgarganida va yangi rejim demokratik rivojlanishni yemirganida sudyalar qanday qaror qabul qilishi lozim? Ular shunchaki o’z yondashuvini yangi rejim va konstitutsiyaga moslashi darkormi? Bu savollar ilmiy yondashuv talab etuvchi faqatgina ahloqiy ahamiyat kasb etib qolmaydi. Iste’fo bu moliyaviy oqibatni ham keltirib chiqaradi. Sudya ham yashash harajatlarini qoplashi yoki oilasini boqishi zarur.

1960-yilda Janubiy Rodeziyada mana shunga o’xshash keys sodir bo’lgan. Mamlakatni bosh vazir sifatida boshqargan Ian Smith bir tomonlama mustaqillik dekloratsiyasi e’lon qilgan holda mamlakat aholisining asosiy qismi qora tanli bo’lishiga qaramasdan oq tanlilardan iborat hukumat tuzadi.

Yangi hukumat qabul qilgan konstitutsiyani Britaniya hukumati haqiqiy emas deb e’lon qiladi. Ana shunday vaqtda vakolat muddatini o’tayotgan, Britaniya qirolichasi va eski konstitutsiya oldida sudyalik qasmiyodini qabul qilgan sudyalar qanday qarorga kelishi darkor?

Ana shu sudyalar tomonidan ko’rib chiqilgan ishlardan birida yangi hukumat tomonidan o’rnatilgan normalar asosida ushlab turilgan shaxsning turmush o’rtog’i tomonidan ushlab turishni noqonuniy deb topish haqida edi. Ish Londondagi Privy Council’da ko’rib chiqilib ushlab turish asoslangan norma qonuniy bo’lmaganligi bois haqiqiy emas deb topiladi. Biroq, yangi de-fakto hukumat Londondagi sud qarorini tan olmaydi. Eski konstitutsiyaga asosan tayinlangan va Londondagi Privy Council’ni yakuniy apellatsiya sudi deb tan olgan sudyalar qanday qaror qabul qilishi lozim? Sud tarkibining ikki sudyasi iste’fo e’lon qilgan.

Yuqoridagi misollar bir fundamental haqiqatni ochib beradi. Sudyalar ularning oldiga qo’yilgan qonunlarning mazmuniga qaramasdan qaror qabul qiluvchi passiv mavjudod emas. Insoniyat oldida uzoq davrlar davomida shakllangan shunday adolat konsepsiyalari borki, ular varvarizm na’munasi bo’lgan qonunlarni rad etadi. Bu shunday turtkiki, unda ishtirok etayotgan sudya shunchaki bu qonunlarni qabul qila olmaydi, balki ahloqiy qarashlar ta’siri ostida egallab turgan lavozimidan iste’fo beradi. Qabul qilingan qarorning ahloqiy yoki siyosiy deb yorliqlanishi esa ahamiyat kasb etmaydi.

@CJandLP