Vorislik javobgarligi va korrupsiya

Qo’shma Shtatlarda paydo bo’lgan korrupsion jinoyatlarni oldini olishga qaratilgan bir mexanizm diqqatga sazovor. Korporativ jinoyatlarni jilovlashning Amerikacha modeli korporatsiyalarni kengayish jarayonida (akvizitsiya jarayonida) shunday jinoyatlarni aniqlash, xabar berish hamda isbotlashda yordam beradi.

Fransiya modeli

Garchi Fransiya prokurorlari yaqin-yaqingacha bunday korporativ jinoyatlarni fosh etishda qiyinchiliklar girdobida qolib ketgan bo’lsada Fransiyada ham ushbu modelni joriy etilishi korporativ jinoyatlar va korrupsiyaning oldini olishda muhim qadam bo’ldi. 2020-yil 25-noyabrda Fransiya Oliy sudi (Cour de Cassation) akvizitsiya jarayonida qo’shib oluvchi korporatsiya qo’shib olingan korporatsiya tomonidan sodir etilgan jinoyatlar uchun javobgar bo’lishi to’g’risida qaror qabul qildi.

Bu qaror qabul qilinganidan so’ng fransuz va Fransiyadagi xorijiy kompaniyalar akvizitsiya-oldi shartnomalar mobaynida o’z tarkibiga qo’shib olmoqchi bo’lgan kompaniyalarning moliyaviy audit hisobotlarini o’rganib huquqbuzarlik aniqlangan taqdirda prokuraturaga xabar beradigan bo’ldi.

Advokat ishtiroki

Bunday jarayonlarda advokatlar qanday ishtirok etishi mumkin? Jinoiy tergov jarayonida qo’llanilishi mumkin bo’lgan materiallarni tayyorlash uchun Fransuz Advokatlar Komissiyasi advokatlar uchun kasbiy majburiyat belgilab berdi.

Korrupsiyaga qarshi kurash: qayta nazar

Yuqoridagi mexanizm, shaksiz, garchi sust rivojlanayotgan va stagnatsiyalashuvlar davomiyligidan aziyat chekayotgan global janub mamlakatlari uchun yangicha yondashuv bo’lishi mumkin.

AQSh’da paydo bo’lgan Birlashgan Qirolliklarda 2014-yildan beri amalda bo’lgan bu vosita joriy etish tergov va jinoyat ishini nazorat qiluvchi organlar rutin faoliyatini bir qadar yengillashtirgan bo’lar edi.

@CLandLP

Crime & Justice Lecture Series

Criminal Justice & Legal Paradigm Jamiyati ‘Crime and Justice’ ruknida o’zining dastlabki online ma’ruzalari boshlanishini ma’mnuniyat bilan e’lon qiladi.

Agarda siz jazo sotsiologiyasi, penologiya hamda jazo va jamiyat deb nomlanuvchi fan tarmog’iga qiziqsangiz mazkur rukndagi online ma’ruzalarimizga sizni taklif etamiz.

Bizning dastlabki ma’ruzachimiz Professor Gevin Sleyd (Gavin Slade). Professor Sleyd Oksford universitetida doktorlik dissertatsiyasini yoqlagan. Uning tadqiqotlari post-sovet mintaqasida ijtimoiy tartib va jinoyat adliyasi sohalari kesishgan nuqtani qamrab oladi.

2013-yilda uning Re-organizing Crime: Mafia and Anti-Mafia in Post-Soviet Georgia nomli kitobi Oxford University Press nashriyoti tomonidan nashr etilgan. Dr. Slade asosan kriminologik jurnallarda, xusuan British Journal of Criminology, Theoretical Criminology, Law and Society Review and Punishment and Society kabi jurnallarda o’z maqolalarini e’lon qiladi.

Barchangizni 27-aprel kuni Zoom platformasida kutib qolamiz. Tadbirning vaqti va unga zoom havolani tez orada sizga ma’lum qilamiz.

@CLandLP

• Professor Gevin Sleyd bilan “Criminal Justice & Legal Paradigm” to‘garagi doirasida tashkil etilayotgan onlayn ma’ruzalarda ishtirok eting

Mashg‘ulot 27-aprel soat 15:00da boshlanadi va ZOOM platformasi orqali...

——————————

• Профессор Гэвин Слейд из Великобритании проведет онлайн-лекции, организуемые в рамках кружка «Criminal Justice & Legal Paradigm»

Занятие пройдет на платформе ZOOM на английском языке и начнется 27...

@tsulofficial

Suratda Leyden universiteti (Leiden University) Senat xonasi. Bu xonada mazkur universitetning PhD nomzodlari o’z dissertatsiyalarini formal himoya qilishadi.

Qoidaga ko’ra PhD darajasi uchun nomzod o’zining ikki assistenti––paranimfs––hamrohrohligida oppozitsiya komissiyasi oldida o’z dissertatsiyasini himoya qiladi.

@CJandLP

Leyden universiteti. PhD tezisi himoya qilanadigan ikkinchi bino––Ulkan auditoriya (the Great Auditorium)

@CL_andLP

Yaqinda Angliya va Uels yurisdiksiyasidagi Sayleks––CILEx The Chartered Institute of Legal Exicutives––deb nomlanuvchi huquqiy xizmat ko’rsatish institut jinoyat ishlarida advokat ishtiroki borasidagi o’z tadqiqotlarini e’lon qilgan.

So’nggi tadqiqotlariga ko’ra unga a’zo bo’lgan huquq amaliyotchilarining aksariyati jinoyat ishlarida advokat sifatida ishtirok etishni barqaror karyera sifatida ko’rmasliklari bois bunday faoliyatni to’xtatishni boshlagan.

Sayleksning ta’lim sektoridagi muassasalarida ta’lim oluvchi talabalar orasida jinoyat ishlari bo’yicha ixtisoslashuv istagi 50%gacha tushib 2012-yildagi 423tadan 213tani tashkil qilgan. Bu borada uy-joy oldi-sotdisi, fuqarolik-ishlariga ixtisoslashuv kabi tarmoqlarda faoliyat boshlash ko’rsatkichlari o’sib borayotgani kuzatilmoqda.

Institut vakillariga jinoyat ishlarida jinoyat ishlarini ko’rib chiqish suratiga qarab ish haqqi to’lash o’rniga oylik maosh to’lash taklifini ilgari surishmoqda. Bu chaqiriqdan so’ng Birlashgan Qirollik Adliya vazirligi o’zining mustaqil tekshiruv komissiyasi orqali jinoyat ish yurituvida yuridik yordam sohasidagi vaziyatni o’rganib chiqishga kirishgan.

Suratda Lyusi Mak Donald (Lucy McDonald).

Uning ‘Iltimos mazkur maqolaga layk bosing’ nomli mualliflik ishi Biralshgan Qirolliklarning Qirollik Falsafa instituti tomonidan e’lon qilingan esselar tanlovida g’olib deb topildi. Yozma ish institut tomonidan nashr etiluvchi Falsafa jurnalida chop etilgan.

Quyida mazkur ish haqida kichik post bilan tanishib chiqishingiz mumkin.

Kriminologiya

Huquq maktablarida talabalarga taklif etiladigan kurslardan biri aynan mana shu fandir. Post-sovet mintaqasida bu fanni jinoyat huquqiga yordamchi fan deb qaraladi va shu sababdan fan rivoji ‘global shimol’ning rivojlangan industrial davlatlariga qaraganda anchayin stagnatsiyalashgan, turg’un va muallaq deb baholanadi.

Kriminologiya faniga berilgan eng optimal ta’rif Chikago maktabi vakili Edvin Sazerland tomonidan berilgan. ‘Kriminologiya’––deydi Professor Sazerland––‘qonunlar yaratish, qonunlarni buzish va ularga nisbatan jamiyatning munosabatini o’rganuvchi fan tarmog’idir’. Demak, o’z-o’zidan ushbu ta’rif orqali tarmoqning bir necha eng muhim tarkibiy qismlarini ajratib ko’rsatish mumkin.

Birinchidan, fan muayyan shaxs yoki shaxslar guruhi tomonidan jamiyatdagi ijtimoiy tartibni o’rnatish, rivojlantirish va saqlab qolish uchun qonunlar yaratadi. Buning oqibatida u yoki bu shakldagi marginal guruhlar––irqiy, jinsiy, etnik va boshqa belgilarga ko’ra––paydo bo’ladi.

Ta’rifdagi ikkinchi xususiyat bu qonunlarning buzilishini nazarda tutadi. Kriminologiya siyosiy, ijtimoiy, psixologik nazariyalarga tayangan holda jinoyat sodir etgan shaxslarning xulq-atvorini o’rganadi hamda jinoyat sodir etilish sabablarini tushuntirib berishga harakat qiladi.

Uchinchi muhim element yuqoridagi har ikkila hodisaga jamiyatning munosabatini o’rganishni o’z ichiga qamrab oladi. Nima uchun muayyan jamiyatda boshqa(lar)iga qaraganda ayrim turdagi jinoyatlar sodir etiladi? Qanday ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy madaniy faktorlar bunga ta’sir qiladi? Nima uchun ayrim jamiyatlarda zo’ravonlik normal qabul qilinadi?

Quyida Sankt-Peterburgdagi Yevropa universiteti Huquqni qo’llash muammolari instituti kichik tadqiqotchisi Vladimir Kudryavsev Irina Shixmanning «А поговорить» ko’rsatuviga intervyu beribdi.

Albatta, suhbatda Vladimir jinoyatchilikni izohlashda asosan italyan ilmiy maktabining qarashlariga tayanib mulohaza yuritishga uringan. Ya’ni unga asosan olimlar jinoyatchilikka biologik fenomenon deb qaraydi. Ammo, ‘global shimol’ kontekstida bunday qarashlar o’zini oqlamagan. Ushbu mintaqadagi tadqiqotchilar jinoyat ijtimoiy konstruksiya deb qarab jinoyat sodir etish muayyan ijtimoiy kontekstdan rivojlanadi degan nuqtai-nazarni ilgari suradi.

Ana shunday nazariy qarashlardagi dikatomiya kriminologiyaning o’zagi sanaladi. Xullas, intervyuni tomosha qiling.

@CJandLP

Suratda Havai universiteti (Hawaii University, Mānoa) dotsenti (Associate Professor) Eshli Rubin (Ashley T. Rubin).

Eshlixonim 2013-yilda Berklidagi Kaliforniya universitetida PhD dissertatsiyasini himoya qilgan.

Yaqinda u Stenford universiteti nashriyoti bilan hamkorlikda o’zining ‘Rocking Qualitative Social Sciences’ kitobini chop etdi. Kitobda muallif ilmiy tadqiqot qilishni cho’qqini zabt etishga qiyoslaydi hamda mazkur jarayonda tadqiqotchi oldida vujudga keladigan muammolarni qanday bartaraf etish mumkinligiga o’z nuqtai-nazarini bildiradi. Ushbu kitobni Amazon orqali harid qilishingiz mumkin.

Bundan tashqari, u ‘Deviant Prisons’ nomli monografiyasida Qo’shma Shtatlardagi Filadelfiya sharqiy davlat penitensiar muassasasi hamda Nyu York shtatida paydo bo’lgan Auburn tizimini orqali shtatlar darajasida jazo siyosatidagi penitentsiar muassasalar administratiyalarning rolini tahlil qiladi.

@CLandLP

Suratda Nemis sotsiologi Maks Ueber (Max Weber)

Ueber nemis tilidagi verstehen konsepsiyasi orqali jamiyatni o’rganishda xulq-atvorni tushunish muhim deb hisoblaydi.

Olimning nazariyasiga ko’ra jamiyat tabaqalanishining eng muhim uch komponenti mavjud––mulk, prestij va kuch. Bunda mulk shaxsning moddiy ashyolari va buning oqibatida unda paydo bo’ladigan imkoniyatlarni nazarda tutadi. Prestij shaxsning reputatsiyasi hamda hurmatiga ishora qiladi. Kuch, Ueberning fikricha, boshqalarning xohishidan qati nazar o’z irodasini bajara olishlik darajasini anglatadi.

Fanda ‘uchta P’––property, prestige, power––nazariyasi deb qabul qilingan bu komponentlar jamiyatda jinoyat va adliya masalalarini tadqiq qilish va interpretatsiyalshda ham muhim analitik vosita bo’lib xizmat qilishi mumkin.

@CJandLP

Uzoq yillar davomida faylasuflar fanning maqsadi dunyoni o’zgartirish deb e’tirof etib kelgan. Bu jarayonlar verdiksiya, veritas—haqiqatni aniqlash, haqiqat—deb nomlanadi.

O’zingiz faoliyat yuritayotgan sohada sizning fikrlaringiz, g’oyalaringiz va qarashlaringiz rad etilishi mumkin. Ammo bu sizni harakatdan to’xtatmasligi darkor.

Yuqoridagi rasmda Oksford universiteti Kriminologiya Professori Yan Loader o’zining ilmiy maqola chop etish bilan bog’liq dastlabki xotiralari bilan ulashgan.

Bugun Professor Loader fanning eng ko’zga ko’ringan namoyondalaridan biri. Shubhasiz, uning ishlari yuqoridagi taqrizchilardan biri aytganidek fanga ‘yomon nom’ bermadi. Bu yerda Professorning profili bilan tanishingiz mumkin.

@CJandLP

Xorijiy ta’lim va universitetlar reytingi

Ko’plab bakalavriat bosqichini bitirish arafasida bo’lgan talabalar o’z ta’limini chet-el universitetlarida davom ettirish haqida bosh qotiradi. Shubhasiz, ular bu borada o'z harakatini, dastlab, universitetlar reytinglarini belgilovchi tashkilotlar (QS, THE, Shanghai va h.k.) veb-sahifalariga nazar tashlab ko’rish bilan boshlaydi.

Ehtimol, ayrimlari Qo’shma Shtatlarni ana shunday opsiya taklif qiluvchi mamlakatlar qatorida ko’radi. Quyida siz bilan bu yil e’lon qilingan o’ziga xos reyting haqida fikr almashamiz.

Yuqoridagi nomlari tilga olingan meynstrim reyting agentliklardan tashqari Forbes ham bir necha yillardan beri Universitetlarning reytinglarini e’lon qilib kelmoqda. Bu yilgi reytinglarda asosiy metrik (o’lchov) sifatida talabalarning universitetlariga qayta investitsiyasi va talabalarning ta’lim yakuniga ko’ra o’zlashtirgan bilm va ko’nikmalari asosiy birliklardan biri deb qabul qilgan.

Bundan tashqari, universitetlarning reytingini oshishiga talabalarning o’z vaqtida o’qishni yakunlashi, ularning yuqori ish haqiga ega bo’lishi, ta’lim kontraktidan kam qarzdor bo’lishi hamda muvaffaqiyatli karyera boshlashi yan bir muhim indikator sifatida e’tirof etildi.

Shu bilan birga, o’lchov sifatini oshirish maqsadida mutaxassislar bir qator yangi ma’lumotlarni metodologiyaga kiritib o’tishgan. Xususan, ma’lumotlar bitiruvchilarning o’qish xarajatlarini (buni mamlakatimizda ta’lim krediti sifatida ko’rishimiz mumkin) qanchalik tez qaytarganligi hamda universitetlarning kam-daromadli talabalarni qanchalik darajada ta’lim berishga jalb qilganligi bilan to’ldirildi.

Ushbu reytingda kutilmaganda xususiy universitet emas, balki davlat universiteti peshqadamlik qildi. Masalan, Kaliforniya universitet tizimiga kiruvchi OTMlarning 6 tasi top 25 talikni tashkil etdi. Birinchi o’rin ––Berklidagi Kaliforniya universiteti. 2021-yil reytingida Harvard universiteti 7-, Stenford universiteti 4-o’rinni egalladi.

Shunday qilib, xorijiy tilni bilishni tasdiqlovchi sertifikatni IELTS 7 va ekvivalent darajasi bilan Qo’shma Shtatlarning davlat universitetlariga hujjatingizni topshirib ko’ring.

@CJandLP

Qabul tizimi islohotlari

Universitetlarga qabul qilish tizimi butun dunyo bo’ylab islohotlarga
muhtoj. Masalan, ko'plab TOP universitetlarga qabul qilishda asosiy me'zonlardan biri sifatida e’tirof etiladigan tavsiyanoma berish ham bir necha olimlar va mutaxassislar tomonidan tanqid qilingan. Ular so'roq ostiga qo’ygan masala qabul jarayonida qanchalik nomzodga beriladigan tavsiyanoma universitetlarga qabul uchun ustuvor me’zonlardan biri bo’lishi kerak? Elitizmdan voz kechish vaqti kelmadimi? kabi savollarni o'z ichiga qamrab oladi.

Yuqoridagi savollarning javobi Shtatlardagi universitetlarga qabul bilan bog’liq mojarolarda o’z aksini topdi (Operation Varsity Blues: The College Admission Scandal). Ta’sirga ega shaxslarning farzandlari qobiliyatga ega bo’lishiga qaramasdan boshqa nomzodlarning o’rinlarini ana shunday ta’sir doiralari bilan
egallab olganligi o’ziga xos katta rezonansni keltirib chiqardi.

Garchi, universitetga qabul qilinishga loyiq bo’lgan talabalar o’rniga o’zlarining ustuvorligi va imkoniyatlaridan foydalangan holda farzandlarini o’qishga qabul qilinishi uchun ‘pora’ bergan ota-onalar adliya tizimi oldida javob berayotgan bo’lsada, muhokamalarning markazida tizim islohoti qolmog’i darkor. Qanday qilib mavjud qabul tizmini adolat prinsiplariga tayangan holda eng munosib nomzodlarga o'qish uchun joy ajratish lozim? Konvensional mexanizmlar qanchalik yuqoridagi talablarga javob beradi? Universitetlar qanday qilib xilma-xillikni (diversity) ta'minlab berishi darkor?

Ushbu muhokamada adolat me’zoni, adolat me’zoni deb bir necha bor ta’riflar bir qadar murakkab bo’lgan mujmal konsepsiya haqida gap bordi. O’zi u qanday bo’lishi kerak? Quyida XX asr oxiri XXI asrning boshlarida ijod qilgan katta intellektual ta’sirga ega bo’lgan va shu bilan tanqidga uchragan siyosiy faylasufi John Rawls’dan mavzuga oid iqtibos:

‘Adolat ijtimoiy institutlarning eng dastlabki tamal toshi bo’lmog’i darkor. Biroq, haqiqat shundaki, ulug’vorlik va iqtisodiy asos birlamchi va ular rad etilishi yoki qayta ko’rib chiqib o’zgartirilishi lozim. Huddi shuningdek, qonunlar va institutlar qanchalik samarali va yaxshi tashkil etilganiga qaramasdan adolatsiz bo’lsa ular tahrir qilinishi yoki bekor qilinmog’i shart’ (Rawls, 1971: 3).

Shubhasiz, Qo’shma Shtatlar universitetlarining keskin rivojlanishiga ularning bitiruvchilari va boshqa yuqori profilga ega shaxslarning amalga oshirgan xayriyalari (donation & endowment) sabab bo’lgan. Biroq, qilingan xayriyalar yuqoridagi kabi manfaatlarni ko’zlashi tizimning bugungi dolzarb muammolaridan biri.

@CJandLP

‘Haqiqiy sud mustaqilligi bu ijro etuvchi hokimiyatning qonunsizligiga qarshi eng kuchli himoyalardan biridir’ (Bingham, 2010:25).

Tom Bingham (1933-2010) Apellatsiya sudining fuqarolik ishlari bo’yicha raisi (Master of the Rolls), Apellatsiya sudining jinoyat ishlari bo’yicha raisi (Lord Chief Justice), huquq lordi (law lord) kabi lavozimlarda faoliyat yuritgan ingliz sudyasi.

P.S.: Havola manbasi Tom Bingham, The Rule of Law (Allen Lane, 2010)

@CJandLP

Jazo va jamiyat

Jazodagi kontrast nomli kitob orqali Uellingtondagi Viktoria universiteti Kriminologiya professori Jon Prat (John Pratt) va Monash universitetining katta o’qituvchisi Anna Erikson penologlar, qonun ijodkorlarini va keng jamiyatchilikni muhim ilmiy ish bilan ta’minlagan.

Mazkur ishda olimlar ‘ozodlikdan mahrum qilish muassasalari [qamoq] bu shunday linzaki, bu orqali jamiyat tub mohiyatiga ko’ra qanday ishlashini anglash mumkin’. Zero Dostoyevsky takidlaganidek ‘xalqlarning sivillik darajasi uning ozodlikdan mahrum qilish muassasalarini eshigini ochish orqali baholanishi mumkin’. Britaniya bosh vaziri Cherchil ham ‘istalgan mamlakatda xalqlar sivilizatsiyasini baholashda jamoatchilikning jinoyat sodir etganlar va jinoyatlarga munosabat bildirishdagi kayfiyati va qahri eng mukammal ko’rsatkichdir’ degan nuqtai-nazarni bildirgan.

@CJandLP

[yuqoridagi postning davomi]

Ushbu ilmiy ish Jon Pratning Britaniya kriminologiya jurnalida (British Journal of Criminology) e’lon qilgan ikki katta qismli maqolasidan so’ng yozilgan.

Unda qiyosiy metodologiya asosida ikki katta klaster –– ingliz tilida so’zlashuvchi mamlakatlar Angliya, Avstraliya (Yangi Janubiy Uels yurisdiksiyasi) va Yangi Zelandiya hamda Nordik mamlakatlar Finlandiya, Norvegiya va Shvetsiya –– mamlakatlari taqqoslangan.

Kuzatishlar Skandinaviya mamlakatlarida ozodlikdan mahrum qilish aholi jon boshiga indeksini past bo’lishi, egalitarianizm ananalarini kuchli bo’lishi, mo’tadillik, ijtimoiy inklyuziya holatlarini; Anglofon guruhga mansub mamlakatlarda esa ijtimoiy bo’linish va ijtimoiy eksklyuziya hamda OMQ indeksining yuqori bo’lishini qayd etadi. Olimlarning fikricha, ushbu mamlakatlardagi ozodlikdan mahrum qilish jazosiga suyanib qolish 19-asrga borib taqaluvchi keng va chuqur ijtimoiy kelishuvlarning harakatga kelish mahsuli hisoblanadi.

Qoyaga chiqish va yiqilish

U yoki bu sohada xoh o’qish yo ish ‘yiqilish’dan qo’rqmasligingiz kerak deydi Havai universiteti Kriminolgiya dotsenti (Associate Professor) Ashli Rubin. Sezilarli balandlikdan yiqilish sizga yanada murakkabroq muammolarga qarshisida qo’rqmasdan turishingizga motivatsiya beradi.

‘Yiqilmaslik’—deydi Ashlixonim— sizni ‘yaxshi qoyaga chiquvchi ekanligingizning emas, balki kerakligicha ko’proq harakat qilmayotganingizning belgisidir’.

Bu jarayonlarni olima ilmiy jurnallardan maqola rad etilishi, mukofot taqdim etuvchi tanlovlarda g’olib bo’lmaganlik, ish bilan bog’liq tanlovlarda rad javobini olish bilan qiyoslaydi. ‘Agar rad etilmayotgan bo’lsangiz, demak marrani yuqori qo’ymayapsiz!’

Obunachilarimizdan marrani yuqori olishni so’raymiz. Zero, aynan siz huquqiy va yondosh interdisiplinar fanlarni kelgusi diskursiyasini belgilab berasiz.

@CJandLP