Jinoyat va yosh egri chizig’i erroziyasi

Kriminologiyada yosh va jinoyat o’rtasidagi munosabatning ananaviy talqiniga ko’ra shaxslarning jinoyat sodir etish ehtimolligining pik nuqtasi shaxslarning so’nggi o’smirlik davriga borib taqalishi qabul qilingan.

Ammo so’nggi tadqiqotlar Qo’shma Shtatlarda bu trendning o’zgarib borayotganligini ko’rsatmoqda. Endi yoshlarning jinoyat sodir etish davri cho’qqisi taxminan 18 yoshdan boshlanib kech o’rta yosh davrigacha susayib borishi emas, balki ushbu pik 27 yoshga ko’tarilganligi qayd etilmoqda. Montana universiteti Sotsiologiya va kriminologiya kafedrasi assistent professori James Tuttle farqlanish indeksidan foydalanish orqali 2019-yildagi jinoyat va yosh egri chizig’i zo’ravonlik va mol-mulk bilan bog’liq jinoyatlar 1985-yildagidan keskin farq qilishini takidlaydi.

@CJandLP

Нафрат тўла дунёда инсонийликни йўқотмаслик муҳимлиги ҳақида

Охирги кунларнинг даҳшатли воқеалари мени ҳам жунбушга келтирди. Негатив ҳис-туйғулар ва ҳар томонни қамраб олган нафрат бўҳронидан ижтимой тармоқларга киргим келмай қолди. Бир нарсага яна амин бўлдим: бундай вазиятларда инсонлар ҳодисаларга инсон сифатида эмас, кимлигига таяниб жавоб қилмоқда.

Яъни, мусулмонлар мусулмон бўлгани учунгина Ҳамас тарафини олмоқда. Ҳамас билан Фаластин мухторияти фарқини, турли манфаатларини, кўп йиллик қарама-қаршилигини тушунмас, аммо мусулмонлигининг ўзи кифоя. Яҳудий борки, Исроил ёнини оляпти. Ич-ичидан арабу мусулмонлардан ҳайиқадиганлар ҳам Исроил томонида турибди. Қизиғи, булар орасида одатда Исроилни қаттиқ танқид қиладиган Оврўполик зиёлилар ҳам талайгина. Албатта, битта-яримта исломофоб ҳам бор.

Бу тарафкашлик гўёки табиийдек, лекин менимча бу ниҳоятда аянчли ҳолатдир. Чунки фақат эҳтиросларгагина аҳамият берилса (булардан энг осонлари - нафрат ва ғазаб),арабу яҳудий, япону инглиз, ўзбегу мексикаликни бирлаштирувчи пойдевор - инсонийлик йўқдек. Гўёки ақлан бир хиллигимизни, бир хил орзу-истакда яшашимизни тушуна туриб, барибир бўлинишга, тарафкашликка маҳкумдекмиз.

Бу аслида қўрқинчли фикрдир. Чунки миллату динга асосланмаган, тор бўлинишлардан юксакда турадиган инсонийлик бўлмаса, одамзод ҳолига маймунлар йиғлайди. Бир-биримизни сабаб-бесабаб ўлдиришдан тўхтатувчи куч айнан инсонийлик (humanism) бўлиши керак. Бошқа нарса фақат бўлинишни юзага келтиради. Қачонки инсонга мусулмон, ё эркак, ё немис, ё ногирон, ё қора танли сифатида эмас, инсон сифатида қараш ҳамма учун олий мақсад бўлмас экан, бу хавф ҳамиша кучли бўлади.

Аксар ОАВ, баъзи сиёсатчилар, сиёсий гуруҳлар (масалан, неофашистлар) бундай инсонийликни рад этиши тайин. Чунки бўлинишлар уларнинг манфаатларига мос келади. Бундай гуруҳлар инсонларни бир-бирига гиж-гижлаш йўли билан мақсадларига эришади. Divide et Impera.

Унинг устига, инсонийликни асраш куч ва ирода талаб қилади. Кўзларингизни очиқ тутишга ундайди. Фарзандларингизга дунёга соғлом назар билан қарашни, бўлинишга эмас, инсонийликка асосланиб яшашни ўргатишингизни талаб қилади. Булар осон вазифалар эмас. Айниқса нафрат тўла ҳозирги замонда.

Лекин ундан бошқа йўл йўқ.

Инсонийлик, бошқаларга инсонларча ёндашиш шунчаки "яхшилик" белгиси бўлиши шарт эмас. Аксинча, у тинч тараққиётнинг устунидир. Камида икки сабабга кўра инсонга инсондек қараш муҳим:

1. Ҳаммада инсоний ғурур бор. Сизга ёқмаган инсон бўлсин, сиз мусулмон сифатида "адашяпти" деб ҳисоблайдиган насроний ё яҳудий бўлсин, ё танангизнинг оч рангидан ғурурланиб, паст назар билан қарайдиганингиз ҳабаш бўлсин. Ҳар бир инсонда қадр-қиймат, ғурур, қолаверса кўнгил бор.

2. Кимлигидан қатъий назар, умумий мақсад йўлида бирлаша олиш - инсонни ҳайвондан фарқлайдиган энг асосий жиҳатдир. Ҳайвонлар орасида энг комил мулоқот воситаси - тил эгалари эканимиз бунга далолатдир.

Бошқалар билан мулоқот, ҳамкорлик қила олиш - инсонийлик ўзагидир, бўлиниш эмас. Бутун цивилизация шу қоидага асосланган. Тараққий этган, улғайган жамият борки, инсонларни дини, ирқи, жинси, ижтимоий келиб чиқиши ва ҳоказоларга қараб эмас, қўлидан нима келишига қараб баҳолайди.

Чунки инсонийлик ўрнини бўлиниш эгаллаганда, инсон инсон сифатида эмас, балки душман (яҳудий, мусулмон, аёл, ва ҳк) бўлиб гавдаланади. Сиздан тери ранги ё кўз шакли билангина фарқли, аммо бошқа нарсаларда ўхшаш инсон инсонийлигидан маҳрум бўлгач, нафратга лойиқ маҳлуққа айланади. Унга зарар бериш осонлашади. Инсонийликни ўлдириш - ваҳшийликни оқлашга биринчи қадамдир. 1930 йиллар Германиясида яҳудийлар, 70-йиллар Камбоджасида зиёлиларни, 1994 йил Руандасида Тутси қабиласи вакиллари инсонийликдан маҳрум қилинганини тарих эсидан чиқармайди.

Бу даҳшатларга қарамасдан, мен умидимни бутунлай йўқотмадим. Тарихчилар одатда медиа шовқини, қонли расмлар, шов-шувли чақириқларнинг овозини пасайтириб, масаланинг ўзагига қарашга ўрганган бўлади. Аммо оммани инсонийликка йўналтириш қийинлигини ҳам тушунаман. Шу сабабдан ҳам, инсонийликни асраш ҳаммамиз учун муҳимдир.

Каналга ёзилиш ➡️ https://t.me/profsherzod

Ushbu xatda Sovet Ittifoqi Ichki ishlar xalq komissari hamda davlat xavsizligi bosh komissari Yozhevning Stalinga murojaati aks ettirilgan.

Unda Yozhev Mikoyan so‘roviga ko‘ra Armanistonni anti-sovet elementlaridan tozalash uchun qo‘shimcha ravishda 700 ta dashnoq a’zolarini otuvga hukm qilish so‘ralganligi ma’lum qilgan.

Yozhev qo‘shimcha 1500 kishini, oldingi kiritilgan takliflar bilan hisoblaganda jami 2000 kishini otuvga hukm qilishni taklif qilgan.

@CJandLP

Keyingi yil noyabr oyida Qo‘shma Shtatlarda prezidentlik saylovlari bo‘lib o‘tadi. Bu mamlakat saylovlarining o‘ziga xod jihati, albatta bu jihatdan ko‘plab tanqidlarga uchragan, unda eng ko‘p populyar ovoz olgan nomzod emas, balki eng yuqori ovozlar birligini taqdim etuvchi shtatlarda qo‘llab-quvvatlov olgan nomzod g‘olib deb topiladi. Masalan, 2016-yilgi saylovlarda Hillary Clinton Donald Trump’dan 1,322,095 ta ko‘proq ovoz olgan. Bunday Holat 2000-yilda Al Gore hamda kichik Bush qarama-qarshiligida ham kuzatilgan. Nizo hattoki, Oliy sudda ham ko‘rib chiqilgan. Gorening Oliy sud qaroriga munosabati butun dunyoni hayratga solgan.

Kelgusi saylovda prezidentlikka o‘z nomzodini ilgari surgan demokrat, respublikachi hamda mustaqil nomzodlar orasida qiziqarli shaxslar ham uchramoqda.

@CJandLP

Chexiyaliklar tomonidan tayyorlangan karikatura. Ushbu ish Rossiyaliklar va ularning televideniyasi sarlavhasi ostida tayyorlangan.

@CJandLP

Huquq ustuvorligi, davlatning qobiliyatliligi kabi koʻrsatkichlarni belgilab beruvchi xalqaro tashkilotlar, xususan, Xalqaro adolat loyihasining huquq ustuvorligi indeksi (WJP, 2022) Erkinlik uyining demokratiya indeksi (Freedom House, 2022), Xalqaro transparentlik korrupsiya mavjudligi farazi indeksi (TI, 2022) paradoksal ravishda O‘zbekistonni ‘kuchli-kuchsiz davlat’ deb baholaydi. Ushbu xalqaro tashkilotlar klassifikatsiyasidagi paradoks mamlakatni kuch ishlatish stratrgiyalarini qoʻllashda kuchlilik, huquq ustuvorligi hamda yaxshi boshqaruvda kuchsizlik bilan izohlanadi.

‘Boshqacha qilib aytganda’ — deb yozadi Lund universiteti Huquq sotsiologiyasi kafedrasi katta tadqiqotchisi Rustam Urinboyev — ‘davlat institutlari va aktorlari boshqaruv metodlari amaliyotda chuqurlashtirilgan nazorat qilish va kuzatish ustiga qurilgan hamda huquqni qoʻllash selektiv va arbitrar sanaladi.’

Urinboyevga koʻra, bu fenomenga tashqi tarafdan nazar solganda O‘zbekiston huquq tizimi ‘Ğarbcha’ tizimga oʻxshaydi hamda ‘law in the books’ ya’ni yozilgan qonun qoidalar deb tushunilishi lozim. Ularning davlat institutlari va aktorlari tomonidan qanday ijro etilishi nuqtai-nazadidan esa ‘Sovetcha’ huquq tizimiga oʻxshaydi (‘law in action’).

@CJandLP

“Asaxiy Books” лойиҳасини бошлагандан бери энг кўп ўзбекчага таржима қилиниши сўралган китоб қайсилигини биласизми? Гитлернинг “Майн Кампф” китоби. Ҳа, ҳайрон қолдириши мумкин, лекин ижтимоий тармоқда, электрон почта орқали энг кўп шу китоб таржимасини сўрашади. 

Ундан ташқари тез-тез бир гуруҳ одамларимизда Гитлерга нисбатан симпатия кўриниб туради. Сўнгги воқеалар сабаб бу симпатия очиқдан-очиқ айтила бошлади. Афсуски, бу одамлар орасида олий маълумотли бўлганлар ҳам жуда кўп. Худди шунақа, бошқа бир гуруҳ вакилларида Сталинга нисбатан симпатия, ҳатто муҳаббатни ҳам сезганман. 

Бу бизда амал қиладиган тест тизимининг негатив натижаларидан бири деб биламан. Йиллар давомида тарихни фақат тест ечиш учун ёдлаш билан ўргандик. Ўзим ҳам бир вақтлар воқеалар, шахслар ва ҳудудларни ёдлаганман. Ҳамма ҳам натижага қараб интилади, ўқитувчилар ҳам ўқувчини имкон борича тестга тайёрлашга ҳаракат қилишди. Бу учун уларни айблаб бўлмайди. 

Натижада, бир авлод, балки икки авлод тарихда нима бўлганлигини ўрганди, нима учун бўлганлигини ўрганмади. Натижада тарихга нисбатан таҳлил деярли йўқ. Танқидий ва таҳлилий дунёқараш ўлган. Агар, болалар Гитлер ёки Сталинни қанақадир тарихий шахс эмас, уларнинг нима учун ёмонлиги, нима ваҳшийликлар қилганини, ўз ота-бобомизни қанақа қиргани ва уларнинг инсонлар тақдирига зарарини ўрганишганда, бугун Гитлерга нисбатан симпатия камроқ бўларди манимча. 

Душманимнинг душмани менинг дўстим деб қараш бу воқеликни жуда соддалаштириш бўлади. Шунчаки, ҳозирги аниқ контекстда душманнинг душмани ҳам душмандир. Ҳар ҳолда ақли жойида, яхшилик томон бўлган одам, душманнинг душмани ёмон бўлса, шунчаки душманга душман бўлгани учун яхши демайди. 

Яна ва яна ўша таҳлилий ва танқидий дунёқараш масаласига қайтаверамиз. Ким нима деса ишониб ижро қилиб кетадиган “қўйларни” эмас, ўз фикрига эга, таҳлил қилиб биладиган авлодни тарбиялашимиз керак. Бу бўлса кучли таълим, эркин ижод, китоб ва санъат, оиладаги эркинлик орқалигина бўлади. 


@allaevuzb

Kanadaning Toronto universitetida faoliyat olib boruvchi Dekolonial, postkolonial hamda antikolonial tadqiqot guruhi vakillari Falastinga o‘zlarining yakdil qo‘llab-quvvatlovini bildiruvchi bayonotini e’lon qilibdi. Tadqiqotchi va olimlar jamoasining fikricha ‘Falastinni o‘rnashib olish kolonializmi (settler-colonialism) hamda imperializmninh keng tarixiy kontekstga joylagan holda jim turishni rad etishimiz darkor’. Quyida bayonotning o‘zi bilan tanishib chiqishingiz mumkin:

‘[Toronto universiteti] Tarixiy va madaniy tadqiqotlar kafedrasi o‘zining ekspertizasi va mutaxassisligi orqali Falastin/Isroildagi urush yuzasidan munosabat bildiruvchi barcha fakultet a’zolarini qo‘llab-quvvatlaydi. Bu olimlar uchun nafaqat qilinishi kerak bo‘lgan, balki zarur bo‘lgan harakat bo‘lib, urush keng tarixiy kontekstda, xususan, o‘rnashib olish kolonializmi, Qo‘shma Shtatlarning Yaqin Sharqdagi imperializmi hamda mahalliy huquqlar uchun global huquqlar nuqtai-nazaridan yoritilishi lozim.

Kanadadagi Haqiqat va rekonseliyatsiya komissiyasi faoliyati fonida antikolonial birdamlik nafaqat legitim etik pozitsiya, balki yangidan-yangi tadqiqotlar birligini tashkil etuvchi muhim intellektual yondashuvdir.

Mazkur ilmiy faoliyat mintaqadagi ziddiyatlarga “milliy nizo” yoki azaliy dushmanlik deb qarash ortidan jamoatchilik muhokamasidan tushib qolmoqda. Olimlar, xususan tadqiqoti va ko‘rgan-kechirganlari (lived experience) ana shu mintaqaga bog‘liq bo‘lganlar, o‘z bilimlarini jamoatchilik bilan ulashish ma’suliyati ega hamda ular vujudga kelgan kaltabin va o‘tmishdan uzilib qolgan muhokamalarni so‘roq ostiga olishi zarur.

Ularning ovozi o‘chib qolmasligi lozim’.

@CJandLP

Ehtimol Sovet davlatini romantizatsiyalovchi yoshi katta avlod vakillari orasida Mixail Gorbachyovni yoqtirmaydiganlar anchaginani tashkil qilar, ammo 1990-yilda bejiz unga Tinchlik bo’yicha Nobel mukofoti taqdim etilmagan. U chindan ham mintaqadagi tinchlik va erkinlik ramzi bo’lib xotirlanadi.

U glasnost’ va perestroyka nomi bilan atalgan shaffoflik va qayta qurish siyosati davomida e’lon qilgan qarorlari bekor qilmagan. 1980-yillar oxirida Sharqiy Yevropa mamlakatlarida Mustaqillik harakatlarini Chexiyadagi Praga bahorida bo’lgani kabi repressiv vositalar bilan bostirmagan. Germaniya biralashuviga to’sqinlik qilmagan. Eng muhimi, garchi bunday qilish imkoniga ega bo’lsada Sovet Ittifoqini yagona siyosiy birlik sifatida saqlab qolish yo’lida o’zi e’lon qilgan g’oya va ideallarga qarama-qarshi harakat qilmagan.

@CJandLP

In a time of deceit, telling the truth is a revolutionary act.

—George Orwell

@CJandLP

Yevropa Inson hquqlari bo‘yicha sudida u 1959-yilda tashkil etilganidan beri ko‘rib chiqilgan ishlarning eng katta qismi Rossiya Federatsiyasi hissasiga to‘g‘ri keladi. E’tiborlisi mamlakat Yevropa Kengashi a’zoligiga 1998-yil 28-fevralda qabul qilingan.

Rossiya Federatsiyasiga qarshi bunday katta hajmdagi ishlar oqimining kirib kelishi, avallo, ichki huquqiy tizimdagi strukturaviy muammolar hamda inson huquqlarini himoya qilishdagi nuqsonlar kombinatsiyasidan hosil bo‘lgan.

Rossiya Federatsiya Ukrainaning hududiy birligi hamda suverenitetiga tahdid qilgan holda amalga olshirgan bosqini natijasida 2022-yil 16-mart kuni Yevropa Kengashi a’zo davlatlari uni Kengash a’zoligidan chiqarib yuborgan.

Bu qaror, shubhasiz, ham Rossiya Federatsiyasi ham Yevropa Kengashi uchun ham implikatsiyalarga ega.

@CJandLP

Til ramziy kuch sifatida

Til nafaqat instrumental vosita sifatida muloqot qurishda muhim ahamiyatga ega, balki uning ramziy o’lchovi ham mavjud. Mazkur qudratli kuch insonlarni o’zi hamda dunyo haqidagi tassavvurlarini shakllanishiga ta’sir qiladi.

Odatdagi qarashlarda tilga o’qlangan va istalgan vaqtda otilib ketishi mumkin bo’lgan vosita sifatida qaraladi. Ammo, post-strukturalist yondashuvga ko’ra, til ramziy effektlarni hosil qiluvchi diskurs deb e’tirof etiladi.

Ramziy kuch sifatida til shunday kuchki, u tovushlar va so’zlar orqali insonlarni ko’rishga, ishonishga undovchi, ularning dunyo haqidagi tassavvurini tasdiqlovchi yoki o’zgartiruvchi muayyan nutqdir. Bunda til nafaqat shaxslarning ongini mobilizatsiyalaydi, balki bu jarayonda ularning emotsiyalari, etiqodlari, xotiralari, tassavvurlari hamda istaklarini ham harakatga keltiradi.

@CJandLP

Jazo konsepti madaniy rivojlanishning amaldagi bosqichida shunchaki bir ma’noni emas, balki bir qancha ma’nolar [Sinnen] sintezini o’zida mujassam etadi.

Umuman olganda, jazo tarixi, bugungi kungacha uning turli maqsadlarda ishlatilish tarixi, shunday holda kristallashib qolganki, uni boshlang’ich elementlarga ajratgan holda o’rganish mushkul hamda shuni alohida takidlash kerakki, uni tariflashning imkoni yo’q. Bugun biz aynan nima sababdan shaxslar jazolanishini aniq ayta olmish imkoniga emasmiz.

Butun bir jarayon semiotik jihatdan konsentratsiyalashgan barcha konseptlar bunday murakkablikni keltirib chiqaradi. Faqat tarixga ega bo’lmagan narsa, hodisa va jarayonlarnigina tariflash mumkin.

F.Nietzsche, Ahloqning kelib chiqishi, Ikkinchi esse, 53-bet (1887)

Le Petit Jurnalining 1899-yilgi sonida jurnal bosh sahifasi Fransiya-Prussiya o’rtasidagi ziddiyatlarda voqealar markazida turgan, davlatga xiyonatda ayblangan Fransiya armiyasi kapitani Alfred Dreyfusning himoyachisi Fernand Laboriga nisbatan amalga oshirilgan suyuqasd aks ettirilgan. Laborining jarohati jiddiy bo’lib chiqmagan, u bir haftadan so’ng sud jarayonlarida o’z ishtirokini davom ettirgan.

Labori hikoyasi deyarli bir haftada davomida Advokatura atrofida aylanib yurgan diskurs, garchi o’ziga xos, unikal bo’lmasada, institutning zamonaviy O’zbekiston davlatchiligi davrida boshidan kechirayotgan mavhum davrlaridan biri uchun juda muhim.

Labori kabi advokatlar nafaqat Dreyfus va Emile Zola kabi shaxslarning murakkab ishlarida himoyachi sifatida ishtirok etgan, balki so’z va fikrlash erkinligini himoya qilishda ham muhim o’rin egallagan.

@CJandLP

Advokat, huquq va jamoatchilik qarashlari

Huquq bu o’lik harflardan iborat matn emas, u yashovchan instrument. U odatda vaqt o’tishi bilan faqatgina sudyalar hayolidagi yorqin g’oyalar evazigagina emas, balki yaratuvchan va kasbiga sodiq sud huquqshunoslari hisobiga yaxshilanib boradi. Shunday ekan, advokat nafqat huquqni o’zgartira olish, balki sud va jury xulq-atvoriga ham ta’sir o’tkazishi mumkin.

Ingliz huquqida sud huquqshunoslarining huquq va xulq-atvorga ana shunday ta’sirini ko’rsatib beruvchi uchta misol mavjud.

Dastlabki holat, bu provokatsiya huquqi bilan bog’liq keyslar. Ingliz huquqida, ananaga ko’ra, provokatsiya huquqi to‘satdan paydo bo’luvchi va vaqtincha davom etuvchi o’zini boshqarish qobiliyatini yo’qotish holati bo’lib ayblanuvchini hissiyot ta’siriga tushib qolgan holda o’z aqliy holatini muayyan vaqt davomida boshqara olmay qolishini nazarda tutgan. Provokatsiya huquqi erkak va ayollar o’rtasida sodir bo’lgan nizolarga qo’llanilganida undan ayollarning disproportsianal aziyat chekishi ma’lum bo’lgan. Sud huquqshunoslarining bir necha yillik urinishlari natijasida ‘battered woman syndrome’ (zo‘ravonlikka uchragan ayol sindromi) tushunchasi keys huquq ijodkorligi na’munasi sifatida ingliz huquqiga kirib kelgan.

Ikkinchi misol behayolik qonunlarilari bilan bog’liq ishlarni o’z ichiga qamrab oladi. 1950-yillar davomida Ingliz sudlarida ishtirok etuvchi jury a’zolari yozuvchi va nashriyotlarni bugungi standardlarda odatiy deb qabul qilinuvchi, o’z davri uchun ‘behayo’ deb qaralgan nashrlar uchun aybli deb topuvchi verdiktlar e’lon qilgan. Jeremy Hutchinson, John Mortimer va Geoffrey Roberts kabi barristerlarning uzoq yillar davomida shakllangan keys huquqlari ustiga qurilgan argumentlarini yaxshilash va ekspert dallilarini jury e’tiboriga havola etish orqali jamoatchilikning qarashlari o’zgargan hamda jruy oqlovlari soni oshgan.

Yakuniy holat esa politsiya zo’ravonligi va haqiqatni yashirishiga doir ishlardir. 1960-1970-yillar Angliyasiga sayohat qilinganida politsiya ofitserlarining sud guvohi burchagida bergan ko’rsatmalari sudyalar va jury tomonidan xiristian ta’limotidagi gospeldek haqiqat deb qaralgan. Poltisyachining so’zlarini so’roq ostiga olish lèse-majesté akti ya’ni monarx yoki davlat sha’niga qaratilgan tuhmatga tenglashtirilgan. Barristerlarning Irland terrorchilik keyslaridagi—Guildford to’rtligi, Birmingham oltiligi, Maguire yettiligi kabi—appelatsiya shikoyatlari doirasida ana shunday qarashlar yo’qqa chiqarishga erishilgan.

@CJandLP

Muayyan jamiyatlar o’zlariga o’xshamagan ijtimoiy o’zgaga nisbatan alienatsion xulq-atvorni o’ziga qabul qilishi zo’ravonlik spiralini aylantirishi mumkin.

Ana shunday zo’ravonlik spazmlaridan biri Qo’shma Shtatlarning g’arbiy qirg’og’ida sodir bo’lgan. Kaliforniya Shtatining Los Angeles shahrida sodir bo’lgan ommaviy linch olomon tomonidan o’nlab xitoylik immigrantlarning o’ldirilishiga olib kelgan. Los Angeles’dagi Xitoy shaharchasi (Chinatown) qirg’ini 1870-yillardagi xitoylik immigrant aholining 10%ni qirilib ketishiga sabab bo’lgan.

Ommaviy linch zo’ravonliklari har ikki taraf uchun o’ziga xos implikatsiyalar keltirib chiqargan. AQShda bu anti-immigratsiya qonuni sifatida o’z aksini topib 1882-yilda Xitoyliklarni cheklash akti (Chinese Exclusion Act 1882) qabul qilinishiga, o’z navbatida Xitoyda esa bu jarayon g’arbga nisbatan tasavvurlarni va munosabatlarni shakllanishiga olib kelgan.

🖼 Sur’at Alex Santafé tomonidan The Chinaproject loyihasi uchun illyustratsiyalashtirilgan.

@CJandLP

‘Turklarning 60%, shu jumladan hukumron Adolat va Taraqqiyot (AK) partiyasi 46% a’zolari, avgust oyida e’lon qilgan so’rovnomaga ko’ra uni mamlakatning eng mashhur tarixiy shaxsi deb biladi.

Har 10 tadan 9 kishi, yana biroz oldinroq chiqqan so’rovga ko’ra, uning mamlakatga qo’shgan hissasi ulkan deb biladi. 73% dan ortiq kishi uning g’oyalari va qadriyatlari mamlakat uchun muhim va zarur deb hisoblaydi.

Turkiya prezidenti hamda AK partiyasi lideri Rajab Tayyip Erdoğan, garchi u so’ngi saylovlarda g’alabaga erishgan bo’lsada, bunday raqamlar haqida faqat orzu qila olishi mumkin.’

‘Gap Mustafo Kamol Otaturk haqida ketmoqda’—deb yozadi Mehmet Shimshek.

@CJandLP

Jazo populizmi

Markaziy Osiyo respublikalarda, qolaversa boshqa sobiq ittifoqdosh respublikalarda jazoning qattiqligi bilan bog‘liq, ayrim variatsiyalar bilan, jamoatchilik sentemimentlarini kuzatish qiyin emas. Albatta, global shimoldagi jazo siyosatida jamoatchilik ishtiroki va mintaqadagisi bir-biridan tarixiy va madaniy sabablarga ko‘ra tubdan farqlanadi. Biroq, muayyan elementlar sekin-sekin ko‘zga tashlana boshlamoqda.

Jazo siyosatining shakllanishi, asosan industrial demokratik mamlakatlar tajribasida, media, jamoatchilik va siyosiy reprezentativ vakillar o‘rtasidagi munosabat uchburchagi orqali shakllangan.

Kriminolog olimlar tomonidan mazkur jarayonlar uch xil konsept asosida tushuntirib berishga harakat qilingan.

Ulardan dastlabkisi, Stuart Hall tomonidan qo‘llanilgan avtoritar populizm tushunchasida ifodalanib hukumatning mass media vositalaridan foydalangan holda, ular bilan kollyuziyaga kelib jamoatchilikda muayyan bir jazo haqida tasavvurni shakllantirishga qaratiladi. Natijada, muayyan tarzdagi huquq-tartibot qarashlari huquq normasi shaklida o‘z ifodasini topadi.

Boshqa bir qarashda, Antony Bottoms o‘zining populist punitiveness (O‘zbek tilida bir sifat so‘z turkimi bilan ochib beradigan so‘z topa olmadim) konsepsiyasi orqali siyosiy reprezentatsiyalovchi shaxslarning saylovoldi kompaniyalarida jamoatchilik qahriga sabab bo‘layotgan, uni jumbushga keltirgan bir qancha sentimentlarni tanlab olgan holda saylov kompaniyalarida ishtirok etishini nazarda tutadi. Bunda saylovda g‘alabadan so‘ng populist ularning qaysilarinidir jazo siyosatining bir qismiga aylantiradi, boshqasi esa yo‘q.

John Pratt fanga taklif qilgan jazo populizmi (penal populism) konseptida jazo siyosatini belgilashda kuchning markazlashgan davlatdan turli xil lobbi guruhlari yoki jabrlanuvchilar guruhlariga o‘tishini ifodalashga urinadi.

Albatta, jazo populizmi o‘zi bilan misli ko‘rilmagan ijtimoiy oqibatni olib kelgan, bu ana shu industrial demokratiyalarda uzoqroq qamoq jazolari — muayyan jinoyatlar uchun muddatidan ilgari shartli ozodlikka chiqarishni (parole) murakkablashtirgan. ‘Three Strike’ nomli qonun Qo‘shma Shtatlarda, jamoatchilik himoyasi uchun qamash (imprisonment for public protection IPP) Birlashgan Qirollikda — va ulkan mahkum aholi qatlamini paydo qilgan.

@CJandLP

Eduard Said Falastinlik-Amerikalik tanqidiy adabiyotchi, olim, siyosiy aktivist. U zamonaviy falsafiy qarashlarning post-strukturalist so‘lchi vakillaridan deb qaraladi. Kolumbiya universitetining Ingliz tili va qiyosiy adabiyot professori.

Eduardning eng asosiy, katta ta’sirga ega, bahs-munozaralarga sabab bo‘lgan, magnum opus’i bu Orientalism asari sanaladi.

Orientalism asarida u qanday qilib Orientalist manbalar va ideologiyalar ular tasvirlayotgan dunyoni shakllanishida o‘z hissasini qo‘shganini, bu hissa odatda irqichilik va Orient yani Sharqni romantizatsiyalashtirgan tasavvurlardan iborat bo‘lgan hamda G‘arb kolonializm va imperializmni vujudga keltirganligini ochib berishga uringan.

P.S.: Bugun ana shu mutafakkirning tavallud topgan kuni

@CJandLP

Ҳаллоуин кечаси ҳақида

Кеча Ҳаллоуин кечаси эди. Кўчалар турли “қўрқинчли” кийим ва ниқоблар кийган, юзларини бўяган болалар билан тўлди. Байрамнинг келишини кутган баъзи хонадонлар (асосан фарзандлари бор уйлар) эшик олдини ўйилган ошқовоқлар билан қўйишган.

Баъзи уй эгалари бу ишга алоҳида меҳр ва диққат билан ёндашиб, турли овоз ё тутун чиқарадиган безаклар, томдан осилиб турадиган арвоҳ ёки ёвуз скелетлар билан безатишган.

Болалар эшикларни тақиллатиб, “Trick or Treat!” дейишади. Яъни “Менга ширинлик (treat) бер, бўлмаса қўпол ҳазил (trick) қиламан!” таҳдиди билан уй эгаларига мурожаат қилишади. Одатда гап қўпол ҳазилгача етиб бормайди—уйларини олдиндан безатган (ва шу билан болаларни эшикни тақиллатишга ундаган) уй эгалари уларга ширинлик улашади.

Биз ҳам кенжамиз билан маҳаллани айландик, одамларни “қўрқитиб,” улардан ширинлик териб келдик. Болаларим эринмасдан уйма-уй юради, катта ўғлим эса бир неча кун олдин ўзига қўрқинчли костюм ясайди. Кеч тушмасдан чиқиб кетиб, бир неча соатдан кейин бир халта ширинлик билан кириб келади, уларни кровати тагидаги оёқ кийим қутисига солиб, оз-оздан, бир неча ҳафтага етказиб ейди.

Ҳаллоуин инглизлар учун ҳам нисбатан янги байрамдир—баъзилар, айниқса ёши катталар ҳали ҳам унга Америкадан келган анъана сифатида қарашади. Британиядан бошқа ҳам, Ҳаллоуин ҳақида “бизнинг маънавиятимизга, миллий анъаналаримизга ёт байрам” дейдиган давлатлар ҳам бор. Шулардан бири—Япония. Неча йилдан бери бу давлат мутасаддилари Ҳаллоуинни иложи борича тақиқлашга ҳаракат қилиб келишади. Бу йил ҳам, Токионинг энг машҳур ва гавжум жойларидан бири, Шибуя чорраҳаси атрофида Ҳаллоуинни тақиқлашди (бир неча ой олдин бу чорраҳанинг видеосини каналга қўйгандим).

Аммо болалар бундай тақиқларни тан олмайди. Болаларнинг миллий маънавиятга таҳдидлар билан иши йўқ. Уларга байрамнинг қаердан келгани қизиқ эмас. Уларга дўстлари ё катталар билан кўча айланиш, ширинлик олиш қизиқ.

Шу билан бирга, бир кузатувимни ҳам ёзиб кетсам. Менимча Ҳаллоуин болалага шунчаки қувонч (ва кариес) келтирмайди, бу байрам уларнинг психикасига ҳам ижобий таъсир қилади. Гап шундаки, қўрқинчли бўлган нарсаларга ножиддий, ҳазиломуз ёндашиш, уларни бехатар безак шаклида кўриш, бу қўрқитадиган нарсалардан қўрқмасликка имкон беради. Яъни, болани қўрқув уйғотадиган нарсалар таниш бир нарса сифатида қабул қилинади. Натижада бола арвоҳу ажиналардан қўрқиб, ҳар бурчакда уларни кутиб яшамайди, уларга бемалолроқ ёндаша олади.

Шахсий фикрим: Ҳаллоуин қанчалик миллий маънавият ва ота-боболардан қолган қадриятларга зид бўлмасин, болаларини ажина ва олабўжи билан қўрқитадиган, боласини "ухламасанг сени момо олиб кетади" деб ухлатадиган баъзи халқларнинг анъаналарига қараганда болажонроқ анъана деб ҳисоблайман. Болани нафақат бола бўлишга қўйиб берадиган, балки уни қўрқмасликка ўргатадиган байрам ҳамдир.

Каналга ёзилиш ➡️ https://t.me/profsherzod

Eduard Said intellektual uchun eng xavfli deb qaragan xususiyatlar:

@CJandLP