Stalin davridagi ommaviy tarzda ozodlikdan mahrum qilish bilan bogʻliq katta terror yoki buyuk terror nomi bilan tarixga kirgan repressiv jarayonlar nafaqat u yoki bu jinoyatda ayblanganlarga, balki ularning oila a’zolariga ham ta’sir qilgan.

SSSR Kompartiyasi Markazqoʻmining 1937-yil 5-iyul kuni qabul qilingan oʻta maxfiy qaroriga koʻra xalq dushmanlari deb topilganlarning turmush oʻrtoqlarini 5–8 yil oraligʻida ozodlikdan mahrum etish toʻgʻrisidagi Yozhev rahbarligidagi NKVDga bir qator topshiriqlar berilgan.

Qarorda Ichki ishlar xalq komissarligiga xalq dushmanlarining turmush o‘rtoqlarini qamash ortidan ularning yetim qolgan davlat qaramogʻiga olish topshirilgan.

@CJandLP

Vincent van Gogh’s Prisoners Exercising, 1890. Photograph: © The Pushkin State Museum of Fine Arts, Moscow

@CJandLP

‘People know what they do; frequently they know why they do what they do; but what they do not know is what what they do does’

~ Michel Foucault

@CJandLP

1916-yilgi Markaziy Osiyoning Rus kolonial tartibiga qarshi qo’zg’aloni rus tarixchilari o’zini olib qochadigan, muhokama qilishni istamaydigan eng katta tarixiy voqeliklardan biri sanaladi.

Turkiston o’lkasida o’rnatilgan tartib kolonial hukumat va oxir-oqibatda rus imperiyasining qulashiga bevosita ta’sir qilgan. Global shimol kontekstida tadqiqotlar olib boruvchi olimlar bu davr tadqiqot olib borish uchun va turli jarayonlarni tushunish uchun ideal davr deb qaraydi.

Quyidagi havoladagi BBCning Tarixiy guvohlik (Witness history) turkum podkasti orqali Oksford universiteti tarixchisi Aleksandr Morrision tomonidan o’sha davrda sodir bo’lgan voqeliklarni tushuntirishni tinglashingiz mumkin.

https://www.bbc.co.uk/programmes/p040p1bh

@CJandLP

1896-yil 14-may: bu kun Rossiya imperiyasi tarixida so’nggi monarx vazifasini bajargan Nikolai II’ning taxtga o’tirish marosimi ‘koronatsiya’ bo’lib o’tgan kun.

Marosim, Sharqiy Yevropadan tortib janubda Afg’onistongacha cho’zilgan ulkan ko’p millatli va elatli Rossiya imperiyasining yangi hukumdori uchun, uning bor qudratini namoyish etish, ko’z-ko’z qilish maydoni ham edi.

Ammo, paradoksal jihatdan, bunday tantana, qudratni ko’z-ko’z qilish industrializatsiya natijasida shakllangan yangi ishchi sinfining og’ir ahvoli, iqtisodiy qiyinchiliklar fonida o’tkazilgan.

Mamlakatdagi noroziliklar to’lqini 1905-yilgi ommaviy tartibsizliklarga olib keladi. Rus-Yapon urushida imperiya sharmandalarcha mag’lubiyatga uchraydi va oxir-oqibatda 1917-yilda zavolga yuz tutadi.

@CJandLP

Shu kunlarda Birlashgan Qirollikning ko‘plab universitetlarida bitiruv marosimlari tashkil etilmoqda. Jumladan, Shotlandiyaning eng qadimiy, katta prestijga ega universitetlaridan biri bo‘lgan Edinburg universitetida ham ana shunday tadbir bo‘lib o‘tibdi.

Ananaga ko‘ra, tadbirda bitiruvchilardan vakil so‘zga chiqib talabalik davri, o‘qish mashaqqatlari haqida qisqacha fikr bildiradi.

Bu yilgi tadbir oldingilaridan o‘zgacha kechgan, unda talabalar universitet treyd yunionlari va ish beruvchilar o‘rtasidagi ish haqi bilan bog‘liq nizo ortidan o‘z diplomlarini olmaganliklariga noroziligini izhor etgan.

Albatta, bitiruv marosimida talabalar ko‘rsatgan vakilga yuklatilgan asosiy vazifa bu so‘z erkinligidan foydalangan holda o‘z havotirlari va noriziliklarini izhor etish va bu jarayonda ular o‘zlariga dars bergan professor-o‘qituvchilarning legitim da’vosini qo‘llab-quvvatlagan.

@CJandLP

Konvension qarashlar doirasida fanda klassik Islom falsafasi qadimgi yunon falsafasini saqlab qolishda hamda o’ziga xos rivojlangan egaligi etiroflanadi. Shu bilan birga, post-klassik davrda uning inqirozi sodir bo’lgan degan qarashlar ilgari suriladi.

O’zining yangi monografiyasida Frank Griffel bunday ananviy qarashlarni rad etadi hamda post-klassik Islom falsafasi oldingi avlod olimlari tomonidan yetarlicha chuqur o’rganilmaganligini ochib berishga harakat qilgan.

Gap shundaki, u 12-asrdan so’ng Islom falsafasi zavolga uchrab yo’qolib ketmagan, balki o’zining diskursini o’zgartirgan. Greek falsafiy ananalari yo’q bo’lib ketmagan, ular shunchaki, ratsional Muslim teologiyasi — kalom ilmining bir qismiga aylangan. Bundan tashqari, falsafa hikma deb nomlanuvchi boshqa bir janr sifatida rivojlangani; biroq ana shu ikki xil janrda ijod qilgan ayni olimlar janr turidan kelib chiqib muyyan masalalarda turlicha bir-biriga qarama-qarshi xulosalarga kelganligini ko’rsatib berishga uringan.

@CJandLP

Shtatlarda joylashgan Amudaryo jamiyati (Oxus society) o‘zining Markaziy Osiyo barometri (Central Asian barometer) ko‘rsatkichida Qozog‘istonda Xitoyga qarshi jamoatchilik qarashlarini nashr qilibdi.

Farazlar 1 dan (qo‘llab-quvvatlovchi) 4 gacha (qarshi) shkalasida taqsimlangan. Masalan, Oqmolada bu ko‘rsatkich 2.1, Turkistonda 3.4 ni tashkil etgan.

@CJandLP

Chor Rossiyasi O‘zbek xonliklarining bosib olingan yerlarida Turkiston o‘lkasini tashkil etgach kun tartibiga chiqqan masala o‘lkani imperiyaga qanday tarzda integratsiya qilish masalasi bo‘lgan.

Kolonial administratsiya, imperiya amaldorlari va publisistlar o‘rtasida ikkita katta ideologik oqim mavjud bo‘lgan. Biri liberal qarash tarafdorlari vakillari Turkistonda katta reformalar loyihasini amalga oshirish va jamiyatni imperiyaga yaqinlashtirish tarafdorlari. Boshqalari, o‘lkada harbiy-ma’muriy boshqaruvni o‘rnatish tarafdorlari bo‘lgan konservativ g‘oya tarafdorlari. Ular mahalliy xalqning imperiya asosiy yerlaridagi xalqlardan tubdan farq qilishini ro‘kachlab o‘ta ehtiyotkorlik bilan yo‘l tutishni ilgari surgan.

Yakunda konservativ doira vakillari o‘z administrativ resurslaridan foydalangan holda Turkistonda harbiy-ma’muriy boshqaruvni o‘rnatgan. Turkiston har jihatdan koloniyaga aylantirilgan. O‘lkani boshqarish haqidagi muvvaqat nizomlar va keyinchalik 1886-yilgi nizom tayyorlash jarayonlari qaror qabul qila olmaslik, samarasizlik va oxir oqibatda 1916-yilgi qo‘zg‘alon hamda imperiyaning qulashiga olib keladi.

Daniel Brower (2003) Turkestan and the Fate of the Russian Empire. Routlege.

@CJandLP

‘We shape our buildings; thereafter they shape us’

Winston Churchill

Credits: Culture Critic

@CJandLP

Bir necha soatcha oldin tarmoqlarda qiziq ma’lumot paydo bo‘ldi. Aytilishicha, nafaqat Qo‘shma Shtatlarda, balki butun dunyoda yetakchi universitetlardan biri bo‘lgan Stanford universitetining prezidenti Marc Tessier-Lavign ilmiy-tadqiqot etikasi bilan bog‘liq tekshiruv natijasida o‘z vazifasidan iste’fo berishi ma’lum qilindi.

O‘tgan yili Stanford Daily nashridagi surishtiruv materialida universitet prezidenti substandard tadqiqot amalga oshirish, etik talablarni chetlab o‘tish va ma’lumotlarni manipulyatsiya qilgan bolda bir necha maqolalar chop etganligi bilan bog‘liq ayblovlar e’lon qilingan.

Sohaning boshqa ko‘zga ko‘ringan olimlari tomonindan tashkil etilgan panel xulosasiga ko‘ra nevrotadqiqotlarda olamshumul deb topilgan kamida 3 ta ilmiy ish chop etilgan jurnaldan qaytarib olinishi yoki tubdan qayta tayyorlangan holda qayta nashr etilishi darkor.

Bunday ko‘zga ko‘ringan mashhur olimning tadqiqotini jurnallardan qaytarib olishi juda kamyob holat. Jurnallardan maqolalarni qaytarib olish bo‘yicha ma’lumotlarga ko‘ra har 10,000 dan 4 ta maqola ana shunday tarzda qaytarilgan.

@CJandLP

Birlashgan Qirolliklar universitetlarida anchadan beri davom etayotgan ish haqi va pensiyalar nizosini hal etishda anchayin yirik progress kuzatilmoqda.

UCU (prof-o‘qituvchilar treyd-yunioni) va UUK (universitetlar assotsiatsiyasi) pensiya masalasida pensiyani qadirsizlanib qoladigan qismini qayta hisoblab chiqishga kelishib oldi. Tez orada, universitetlar va kollejlar ish beruvchilari assotsatsiyasi yangi yaxshilangan shartlarni muzokaralar stoliga qo‘yishi kutilmoqda.

@CJandLP

#Bilasizmi Ingliz tilida bezorilik qilish, shu bilan birga muayyan zo‘ravonlik elementlariga ega hatti-harakat thug so‘zi bilan ifodalanadi.

Qiziq tarafi, thug so‘zi Britaniyaning Hindistondagi kolonial taribiga borib taqaladi. Muyyan o‘troq joyga ega bo‘lmagan qabilalar East India kompaniyasi boshqaruvidagi Hindisoton hududida bosqinchilik amalga oshirib Britaniya kolonial taribi amalda bo‘lmagan yurisdiksiyalarga o‘tib ketgan. Bunday shaxslar thugge deb yuritilgan. Albatta, bu holatda politsiya faoliyati bilan shug‘illanuvchi harbiylar yurisdiksiyaviy cheklovlarga uchragan.

@CJandLP

Sur’atda Sovet davlati NKVD’si Lagerlar bosh boshqarmasi (GULAG) boshlig’i o’rinbosarining 00447-sonli buyruq asosida maxsus troykalar tomonidan ozodlikdan mahrum etilganlar miqdori haqidagi hisoboti ilova qilingan.

Unda Stalin buyuk terrori davrida ekstralegal tarzda tezlashtirilgan tartibda militsiya troykalari, torykalar va maxsus troykalar tomonidan qamalgan va qamalishi kutilayotgan shaxslarning doirasi aks ettirilgan.

Troykalar tarkibiga odatda hududiy—respublika, oblast, rayon—NKVD rahbari, prokurori hamda hududiy partiya sekretarlari kiritilgan.

Manba: Rossiya davlat arxivlari (GARF)

Fotokredit: Mikhail Nakonechnyi

@CJandLP

30.07.1937

O‘tgan asrning 30-40-yillari Sovet davlati hamda u tomonidan majburan sovet ittifoqiga inkorporatsiyalangan va konsolidatsiyalashtirilgan milliy davlatlar, jumladan O‘zbekiston, eng repressiv davrni boshdan kechirgan.

Katta/buyuk terror yoki tozalash nomi bilan tarixga kirgan, ayrim manbalarda siyosiy genotsid deb atalgan, jarayonlar yirik kompartiya vakillaridan tortib, oddiy jamiyat a’zolarigacha yetib borgan. Masalan, KPSS markaziy apparatining yarimidan ortiq a’zosi otib tashlangan, 103 nafar yuqori darajali harbiy xizmatchilardan 81 nafarini ‘yo‘q qilingan’.

Katta terror jamiyatning xulq-atvoriga ham jiddiy ta’sir o‘tkazmasdan qolmagan. Fosh etish va/yoki chaqimchilik keng tarqalgan hamda jamiyat a’zolarining o‘zini-o‘zi saqlash instinkti sifatida ongostiga singib borgan.

Neokolonial va neoimperial g‘oyalar global dunyoga o‘z ta’sirini qayta o‘tkazishga harakat qilayotgan bir vaqtda kolonial o‘tmish jamiyatimizni shakllanishi uchun qanday ta’sir o‘tkazganligini anglash juda ham mujim. Laziz Hamidov va Ular loyihasi ijodiy jamoasi ana shu jarayonlar bevosita O‘zbekistonga qanday ta’sir qilganligi yuzasidan maxsus dastur tayyorlagan.

@CJandLP

Huquq va jamiyat yoki huquq sotsiologiyasi yohud huquqqa jamiyatshunoslik orqali yondashuvda huquqiy kategoriyalarga baho berishning muhim bir tamoyili bor. Unga ko’ra kitobda yozilgan huquqning qanchalik ijtimoiy muhitda ishlab keta olish qobiliyati yoki harakatsiz to’xtab qolishi o’rganiladi. Bu jarayon ingliz tilida law on the books & law in action frazalari orqali ifodalanadi.

Kitoblardagi huquq bu yozma shaklda ifodalangan barcha huquq normalari, regulyatsiyalar va huquqiy odatlarni o’z ichiga jamlab oladi. Yozma huquq sifatida ifodalanadigan shartnomalar, statutlar va keyslar shaklida farqli ravishda harakatdagi huquq (law-in-action) huquqning jamiyatda qay tarzda qo’llanilishini o’rganishdan iborat. Bunda sudlar, politsiya yoki boshqa huquq institutlari tomonidan huquq normasining amaliyotda qanday qo’llashi bilan bog’liq hatti-harakati va xulq-atvoriga baho beriladi.

Afsuski, O’zbek huquq maktabida bunday yondashuv prevalent emas. Biroq bunday yondashuv orqali mavjud muammolarni o’rganish jamiyatdagi muammolarning ildizini topishda juda ham foydali bo’lar edi.

@CJandLP

Global shimol kontekstida jinoiy-huquqiy siyosat bu bevosita jamoatchilikning ijtimoiy kayfiyatiga bog’liq. Har safar jazolarning qattiqlashtirilganligi siyosiy doiralar va huquq institutlarining jamoatchilikning munosabatiga javob reaksiyasi sifatida o’z askini topadi.

Bu jarayonlar qisqacha mana bunday zanjir shaklda ishlaydi: (1) jamoatchilik bu siyosatchilarning potensial elektorati, siyosatchilar yoki siyosiy guruhlar boshqaruvga kelish uchun kun tartibiga jinoyatchilik, huquq-tartibot masalalarini olib chiqadi. Ularga nisbatan jiddiy chora ko’rishni va’da berib elektoratga ega chiqadi, yoki aksincha harakat qilib uni qo’ldan boy beradi. (2) Maxsus qonunlar qabul qilinib jazo muddatlari uzaytiriladi, muayyan risk kategoriya deb belgilangan jinoyatlar muddatidan ilgari shartli ozod qilinmaydi, natijada ozodlikdan mahrum qilish va qamoq shaklida jazo o’tayotganlarning ulkan armiyasi hosil bo’ladi. (3) Huquq institutlari, xususan, politsiya va sud ana shu qonunlar va siyosiy retorika asosida yangicha jazo tayinlash uslubiyotni qo’llaydi.

Aslida bunday hodisalar jamiyatda to’planib qolgan ijtimoiy muammolarning hosilasi, ammo odatda bu muammolarga yodashning eng nomaqbul yo’li tanlanadi. Ijtimoiy muammolar esa yechilmaganicha qolib ketib boshqa jiddiyroq ijtimoiy oqibatlarni keltirib chiqarishi mumkin. Masalan, o’g’rilik, talonchilik yoki bosqinchilik jinoyatlari muayyan og’ir iqtisodiy inqirozning oqibatida vujudaga kelgan qiyinchiliklar natijasida yuzaga kelishi mumkin. Bunday vaziyatda eng maqbul yondashuv bu ijtimoiy dasturlar orqali jamiyatning iqtisodiy tang ahvolga tushishi mumkin bo’lgan qatlamni qo’llab-quvvatlash yuzaga chiqadi.

@CJandLP

Hozirda Isroilda kuzatilayotgan ichki siyosiy inqiroz mamlakat ijro etuvchi hokimiyati tomonidan sud hokimiyatining vakolatlarini qisqartirishga qaratilgan qonun loyihasining ilgari surilishi bilan bog’liq. 75-yillik tarixida butun Isroil bo’ylab davom etayotgan sud ustuvorligini (judicial superemacy) qo’llab-quvvatlovchi namoyishlar turli ijtimoiy guruh vakillari, harbiylar, talabalar, pensionerlar va boshqa minoritar guruh vakillarini qamrab olgan.

Xo’sh, butun bir jamiyatni oyoqqa turg’azgan o’zgarishning mohiyati nima? O’ng avtoritar koalitsion hukumat Oliy sudning hukumat qarorlarining qanchalik maqsadga muvofiq, muvofiq emasligini belgilovchi vakolatini tugatmoqchi. Bu yerda romana-german huquq tizimidagi konstitutsion kontrol tushunchasi qo’llash imkonsiz. Chunki, Isroilning ham Birlashgan Qirollik kabi yozilgan konstitutsiyaga ega emas. Shu sababli, sud nazorati yoki kontroli (judicial review) terminini qo’llash maqsadga muvofiq bo’ladi. Loyihaga ko’ra, parlament vakillarining ko’pchilik ovozi bilan Oliy sudning sud kontroliga veto qo’yish vakolatiga ega bo’ladi. Bu esa tarixda o’ta o’nglashgan va koalitsiyada ultra-konservativ va ultra-natsionalist guruhlarning borligi ortidan demokratik tartib uchun katta risklarni paydo qiladi.

Bundan tashqari, yangi taklifga asosan sudyalarni lavozimiga tayinlashda tayinlov qo’mitasidagi hukumat vakillarining ulushini kengaytirish orqali tayinlovlarga ta’sir o’tkazish ham ko’zlangan. Shu bilan birga loyiha, vazirlarning huquqiy maslahatchi (ular Adliya vazirligidagi davlat bosh huquqshunosi (the attorney general) ko’rsatmasi asosida faoliyat yurituvchi) maslahatlariga bo’ysunish qoidasini ham bekor qilishni ko’zda tutgan.

Umuman olganda ko’zda tutilgan o’zgarishlar davlat hokimiyati tarmoqlarining bir-birini tiyib turish va muvozanatda saqlash prinsipi o’zagiga bolta uradi hamda global o’ng qanot avtoritarizmini kengaytirishga xizmat qiladi.

@CJandLP

Mafia uyushgan jinoiy guruhlari tomonidan 1861–2014-yillar davomida rasmiy qayd etilgan fuqarolarning o‘ldirilish statistikasi

@CJandLP

Til va simvolik kuch

O’zbek tilida muayyan bir makon yoki joyga mansublikni anglatuvchi civil yoki civic so’zlarini ifodalashda ishlatilib kelinayotgan va asosan salbiy konnotatsiyaga ega fuqaro so’zi haqida mana uch dekadadirki yagona konsensuga kelganimiz yo’q.

Bu haqida qiziqarli tahliliy maqola yozgan filologiya fanlar nomzodi Abdulvohid Hayit o‘z maqolasini mana shunday yakunlaydi: ‘“Fuqaro” xususida o‘ylarkanman, atoqli yozuvchimiz Nazar Eshonqul­ning “Tobut” nomli hikoyasi syujeti yodimga keldi: bir qishloqda o‘lim hodisasi ko‘p sodir bo‘ladi. Odamlar buning sirini bilolmay hayron. Shunda ular qishloq yaqinidagi bir tepalikdan turib qishloqqa qarab, ko‘rishadiki, qishloq tobut shaklida ekan.’

Fransuz sotsiologi Pierre Bourdieu ta’biri bilan aytganda til o’zida ramziy ma’no kasb etadi. Tilning simvolik kuchi muayyan bir holat va jarayonlarni muayyan ko’rinishda saqlanib qolinishini ta’minlaydi. Shunday ekan bu termindan uzil-kesil voz kechishning vaqti allaqachon kelgan.

@CJandLP