Bir necha yuz yillik qamoq?

Qo’shma Shtatlarda sud piyodalar ustiga trak haydagan Sayfullo Saipovning 8 karra ketma-ket umrbod ozodlikdan mahrum qilish va 260 yil qamoq jazosi tayinlanganligi haqidagi xabarlar tarqaldi. Tabiiyki, O’zbek segmentini jazo tayinlashning anglo-saksoncha bunday paradoksi hayratga soldi. Quyida nima uchun ushbu mamlakatlarda bunday jazo tayinlash amaliyoti (sentencing) shakllanganligini mazkur yurisdiksiya bilan tanish bo’lmagan o’quvchilarga tushuntirishga harakat qilaman.

Avallo, jazo tayinlash deganda biz shunchaki inson qancha vaqt panjara ortida o’z umrini o’tkazishini tushunishimiz emas, balki jazoning simvolik va teatrik funksiyalari mavjud eknaligini ham nazardan chetlatmasligimiz darkor.

Bunday uzoq ramziy jazo bilan sud Soipovga uning qanchalik yomon inson ekanligini uqtirishga uringan. Qolaversa, ushbu ramziy qoralashning davomiyligi muayyan jinoyatlarning media makonda qanchalik muhokama qilinganligi, jinoyatning xususiyati, va eng muhimi, jazoning bir-biriga mutlaqo qarama-qarshi bo’lgan ramziy va amaliy maqsadi o’rtasidagi ziddiyatlar to’qnashuvi orqali shakllanadi.

8 karra umrbod ketma-ket ozodlikdan mahrum etish va 260-yillik qamoq jazosi sudlanuvchining shartli ozodlikka chiqarilish ehtimolini inkor etmaydi. Har qanday qamoq jazosi, uzun yoki qisqa bo’lishidan qati-nazar, qamoqxona gubernatori tomonidan yengilrog’iga almashtirilishi mumkin.

Bunday mantiqsiz jazolar sudlanuvchiga har bir jinoyati uchun qilingan hukumlarning umumiy yig’indisidan kelib chiqadi. Ya’ni Soipovga qotillik ortidan har bir o’ldirilgan (8 nafar) hamda suyuqasd qilingan (16 nafar) shaxslarga qarshi jinoyatlari uchun har biriga alohida muddat belgilangan.

Odatda, bunday bir necha yuz-yillik jazolar bir vaqtning o’zida o’talishi ko’zda tutiladi. Bu degani shaxs beshta 20 yillik qamoq jazosini 100 yilda emas, 20 yilda o’tab bo’ladi. Aksariyat Shtatlarda jazo tayinlashda ustuvorlik sudya, boshqalarida esa jury tomoniga taqdim etiladi. Bunda jury tayinlangan jazolarni bir yo’la yoki ketma-ket o’talishini belgilashi ham mumkin. Faqatgina 6 ta Shtatda juryning bunday kengaytirilgan vakolati mavjud.

@CJandLP

Best student cities, 2023 ranking:

1. 🇬🇧London
2. 🇩🇪Munich
3. 🇰🇷Seoul
4. 🇨🇭Zurich
5. 🇦🇺 Melbourne
6. 🇩🇪 Berlin
7. 🇯🇵 Tokyo
8. 🇫🇷 Paris
9. 🇦🇺 Sydney
10. 🇬🇧 Edinburg
.
11. 🇺🇸 Boston
12. 🇭🇰 Hong Kong
13. 🇸🇬 Singapore
14. 🇨🇦 Montreal
16. 🇦🇹 Vienna
18. 🇺🇸 New York
20. 🇨🇦 Vancouver
21. 🇸🇪 Stockholm
22. 🇳🇱 Amsterdam
23. 🇦🇷 Buenos Aires
24. 🇦🇺 Brisbane
25. 🇬🇧 Manchester
27. 🇺🇸 San Francisco
29. 🇨🇳 Beijing
30. 🇺🇸 Los Angeles
31. 🇪🇸 Barcelona
37. 🇳🇿 Auckland
39. 🇨🇿 Prague
45. 🇫🇷 Lyon
47. 🇩🇰 Copenhagen
48. 🇮🇹 Milan
51. 🇦🇪 Dubai
52. 🇹🇷 Istanbul
53. 🇧🇪 Brussels
58. 🇵🇱 Warsaw
60. 🇨🇱 Santiago
67. 🇫🇮 Helsinki
68. 🇲🇽 Mexico City
70. 🇵🇹 Lisbon
74. 🇮🇹 Rome
75. 🇰🇿 Almaty
78. 🇿🇦 Cape Town
86. 🇧🇷 São Paulo
88. 🇩🇪 Stuttgart
94. 🇪🇬 Cairo
99. 🇨🇴 Bogota
102. 🇺🇸 Houston
103. 🇮🇳 Mumbai
104. 🇬🇷 Athens
108. 🇱🇻 Riga
114. 🇮🇳 Bangalore
116. 🇺🇸 Dallas
118. 🇰🇷 Busan
124. 🇮🇩 Jakarta
132. 🇷🇴 Bucharest
135. 🇺🇾 Montevideo
140. 🇵🇱 Łódź

🔗World of Statistics

@CJandLP

Biroz yumor..)

@CJandLP

Umrbod ozodlikdan mahrum qilish haqida gap ketganida, Birlashgan Qirollikka qarata yo’naltiriladigan tanqidlar mavjud. Shunday tanqidlardan biri garchi bu mamlakat o’lim jazosiga qati qarshilik bildirib kelsada, qanday qilib umrbod qamoq jazosini saqlab kelayotgani bilan bog’liq. Negaki, umrbod ozodlikdan mahrum qilish, mohiyatan shunchaki kechiktirilgan o’lim jazosiga teng.

Ushbu mavzudagi tadqiqotlarini kitob qilib nashr ettirgan Nottingem universiteti professori hamda uning ham-muallifi Katrin Applton industrial demokratiyalarda bu trendning qay yo’sinda rivojlanganligini tahlil qilgan.


@CJandLP

Kapital jazo

Ora-orada o‘lim jazosini tiklashga bo‘lgan populistik qarashlar, chaqiriqlar va davolarni jamoatchilik orasida yangrab turadi.

Jazo bu muayyan hatti-harakatning oqibati bilan kurashish. Biz jazo tayinlash orqali jamiyatda yig‘ilib qolgan muammolarni u yoki bu tarzda yechmaymiz, balki bunday muammolarning akkumlyatsiyalashishiga sababchi bo‘lib qolamiz.

Amerika orzusi taqdim etuvchi mamlakatning bir-bir na’muna olish kerak bo‘lmagan sohasi bo‘lsa, bu albatta jinoiy adliya institutlaridir. Bu borada Qo‘shma Shtatlar eng yomon ko‘rsatkichka ega mamlakatlar qatoriga kiradi.

Qo‘shma Shtatlarda o‘lim jazosi letal inyeksiya, elektrokoushn, letal gaz, dorga osish va otuvga hukm qilish kabi usullarda amalga oshirilib kelingan. Hozirda, ushu turdagi jazolardan inyeksiya orqali o‘lim jazosiga hukm qilish saqlanib qolgan.

Qanday turdagi o‘limga hukm qilish bo‘lmasin, jazoni ijro etish jarayoni har doim ham risoladagidek kechavermaydi. Ana shu jazoni ijro etish bilan shug‘illanadigan mutaxassislar xatolikka yo‘l qo‘yishi va hukm qilingan inson muayyan og‘riqlar asosida o‘ldirilishi ham kuzatiladi.

Kolumbiya universiteti Professori Bernard Harcourt bir vaqtning o‘zida o‘lim jazosiga hukm qilinganlar ishida pro-bono shaklida himoyachi vazifasini bajarib keladi. U qatnashgan so‘nggi ishlardan birida Alabama shtatida Doyle Lee Hamm letal inyeksiya orqali o‘limga hukm qilinganida o‘lim jazosi xato ijro etilgan (botched execution).

Quyida kichik diskleymer bilan o‘limga hukm qilingan Doyle Lee Hamm’ning tanasini jazo ijro etilganidan so‘ng sud tibbiy ekspert tomonidan o‘rganish natijalariga havola qoldiraman.

Kapital jazoning bunday noxush oqibatlari muayyan implikatsiyalarga ega. Bu implikatsiyalar bizni inson tanasiga jarohat yetkazish, uning xossalarini o‘zgartirish yoki deformatsiyasiga sabab bo‘luvchi jazolar haqida qayta-qayta o‘ylab ko‘rishga undashi darkor.

@CJandLP

Ish uyi (workhouse) yohud kambag’alxona

19-asrda dunyoning eng boy mamlakati bo‘lgan Angliyada sanoat inqilobidan so‘ng shiddat bilan o‘sib borayotgan aholi orasida kambag‘allarning ulushi ham nihoyatda ulkan bo‘lgan. Urban markazlarida kambag’allar aholining deeyarli 1/3 qismini tashkil etgan.

1834-yildan boshlab Viktoriya Angliyasi ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash sohasida Kambag’llik to’g’risida Qonun yangi tahrirda qabul qilingan. Qonun qabul qilingan davrda kambag’allarga berilib kelingan imtiyozlar jamiyatda ziddiyatlarni keltirib chiqara boshlagan. Parish deb yuritiluvchi mahalliy davlat hokimiyati organlari nochor aholiga yashash uchun mablag’i qolmaganida, ish orqali qoplashning imkoni bo’lmagan iste’mol quvvatini taqdim etuvchi imtiyoz taqdim etgan.

Kambag’allarni qo’llab-quvvatlash mablag’lariga bo’lgan qattiq yondashuv Yevropadagi Napaleon urushi va undan so’ng kirib kelgan inqiroz natijasida shakllangan. Aholida shakllangan qo’rquv jismoniy mehnatga layoqatli bo’lgan shaxslar ham ishlamaslik maqsadida ana shunday imtiyozlar ro’yxatiga tushib olmoqda degan sentimentda ifodalanar edi. Ammo, bu qo’rquv tadqiqotlar natijasida emas, balki jamiyatning siyosiy doiralarida aylanuvchi retorikalar asosida yuzaga kelgan. Natijada, ushbu qarashlar huquq-normasi darajasigacha ko’tarilgan.

Masalan, Nottingemshirdagi Sautuell mahalliy davlat hokimiyati organida imtiyozlarga bo’lgan talabni kamaytirish maqsadida kambag’allar uchun ish uyi tashkil etiladi. Bundan ko’zlangan maqsad ijtimoiy qo’llab-quvvatlashni soddalashtirish va kambag’allarni ish uylaridan tashqari barcha imtiyozlarni cheklash orqali ishlash yo’liga o’tkazishga qaratilgan edi. Oddiy qilib aytganda, ish uylari kambag’allarni dangasaligini nazorat qilish orqali yordam so’rashini cheklashga qaratilgan. Bunday “qo’llab-quvvatlov” zamirida kabag’allar jazolash orqali samaradorlikka erishish ko’zlangan edi.

Qonun ishlab chiqarishga ma’sul komissiya kambag’allik bilan bog’liq amaldagi qonun hujjatlarini o’rganar ekan Sautuell parishligi tajriba sifatida qaralgan. Bu tajribaning asoschisi Jorj Nikolls komissiyaga kambag’allarga taqdim etiladigan barja nafaqalarni bekor etish va uning o’rniga ishlashga qodir ammo ishlamaydigan ishyoqmas kambag’allardagi qusurlarni yo’q qiluvchi ish uylari bunyod etishni taklif etadi.

Afsuski, ijtimoiy qo’llab-quvvatlovni ish uylariga joylash orqali amalga oshirish hech qachon g’oya ijodkorlari tomonidan o’ylanganidek natija bermagan. Olimlarning fikricha, qonun qurilgan qattiq yondashuv g’oyasi fundament sifatida xato bo’lgan. Aslida, ijtimoiy qo’llab-quvvatlash harajatlari ishlash qobiliyatiga ega bo’lgan kambag’allar tomonidan shishirib yuborilmagan, biroq ehtiyojlarning murakkabligi va chigalliklaridan paydo bo’lgan. Qonun chiqaruvchilarda esa odamlar ishlash o’rniga mahalliy imtiyozlar hisobidan kun kechirishni afzal ko’radi degan qo’rquv bo’lgan. Ammo, amalda hattoki to’liq bandlik rejimida ishlash ham odamlarning kundalik ehtiyojlarini qondira olmagan.

@CJandLP

Umuman olganda har safar kambag’allikni qisqartirish retorikasi yangraganida, qandaydir daftarlar o’ylab topilganida yaxshi niyatlar bilan ochilgan, ammo unday natija bermagan Sautuell yoki Lambetlar beixtiyor inson hayolida aylanishi mumkin.

Ish uylari 1948-yildan ijtimoiy institut sifatida bekor bo’lgan. Ularning binolari aksariyat hollarda 2-JU so’ng tashkil etilgan Milliy sog’liqni saqlash tizimi (NHS) hisobiga o’tkazilib kasalxonalarga aylantirilgan.

@CJandLP

Bugun OAV’da Gruziya parlamentida mamlakatga rus aviakompaniyalari to‘g‘ridan-to‘g‘ri qatnovining tiklanishi ortidan tartibsizliklar vujudga kelganligi haqidagi videolar tarqaldi.

Ukraina, Turkiya, Armaniston kabi mamlakatlarning qonun chiqaruvchi vakillik uylarida ham bunday holatlar vaqti-vaqti bilan kuzatib turiladi.

Garchi Birlashgan Qirollik va Qo‘shma Shtatlar kabi industrial demokratiyalari parlamentlarida bunday voqelik yaqin o‘tmishda kuzarilmagan bo‘lsada, parlamentning alohida hokimiyat tarmog‘i bo‘lish jarayonida bunday mushtlashuvlar tez-tez sodir bo‘lib turgan.

@CJandLP

Inson kapitali va ijtimoiy risk

Globallashuv jarayoniga integratsiyalashayotgan har qanday jamiyatda o‘zining xorijda o‘qib qaytgan avlodining inellektual potensialidan foydalanishga harakat qilib ko‘radi. Muayyan jamiyatlarda bunday u yoki bu darajada ijtimoiy o‘zgarishlarga olib keladi, boshqalarida natija ijobiy deyish murakkab.

2019-yillarda Chilida tarqalgan ommaviy norozliklar to‘lqini hokimiyatda so‘l ideologiyasi asosida sotsial demokratik jamiyat qurishni vada berayotgan Gabriel Boricni olib kedi. Xo‘sh, Ispanchada dignidad ya’ni qadr-qimmat shiori ostida hokimiyatga kelgan ijtimoiy harakatning vujudga kelish sabablari nima?

Buning uchun vaqt mashinasida biroz oldinroqqa — post 2-JU yillarga — sayohat qilish darkor. Bu davrda Qo‘shma Shtatlar hukumati Chikago universiteti va Pontificia Universidad Católica de Chile universiteti o‘rtasida hamkorlik aloqalarini o‘rnatadi. Ular Chililik yosh iqtisodchilarni — Chikago yigitlari (Chicago Boys) nomi ostida tilga olinadi — bozor g‘oyalariga tanishtirish orqali mintaqadagi kommunizmning rolini kamaytirishga hamda Chili va uning qo‘shnilarini kapitalizmga umid bog‘laydi.

1970-yillarda demokratik saylangan Salvador Allende boshchiligidagi sotsialist hukumatning iqtisodiy siyosatidan norozilik general Avgusto Pinochetni harbiy to‘ntarish orqali hokimiyatga olib keladi. U Chikago yigitlariga Allendening xatosini to‘g‘irlash topshiriladi.

Islohotlar trafdorlari bu jarayonlarni bir qator muammolar bilan bo‘lsada muvaffaqiyatli deb baholangan. Chili yuqori YAIM, past kambag‘allik darajasi, ta’lim va sog‘liqni saqlash sohasi orqali Lotin yo‘lbarsi deb taqdimot qilingan.

Bu islohotlarga qaratilgan tanqid bu jarayonlarning 2500 atrofidagi oppozitsiya vakillarini jismonan yo‘q qilganligi, erkin jamiyat sharoitda Chikago yigitlarining bunday keng ko‘lamli, keskin islohotlari amalga oshmasligi atrofida aylanadi. (Shu sababli, bu jarayon “dastlabki gunoh” deb tavsiflangan). Shunday bo‘lsada, bu tizim Pinochetdan keyingi davrda demokratik yo‘llar bilan saylangan prezidentlari tomonidan nafaqat saqlanib qolingan, balki kengaytirilgan.

Biroq, bir necha dekadalar davomida shakllangan bu muvaffaqiyat hikoyasi 2019-yilda Santiagoda metro yo‘l haqining 30 peso ($0,40) oshganligi ortidan ommaviy noroziliklarga aylanib ketdi. Namoyishchilar korporotiv suiste’molliklar, daromad topishga yo‘naltirilgan ta’lim, kam pensiyalar ildizi Chikago yigitlari boshlagan islohotlarga borib taqaladi deb hisoblagan.

Namoyishlar ko‘plab siyosatchilar va biznes vakillarida hayrat uyg‘otdi. Ulardagi savol qanday qilib garchi Chili ananaviy o‘lchovlarga ko‘ra uzoq vaqt davomida shunday misli ko‘rilmagan iqtisodiy o‘sishga erishgan bo‘lsada, bunday noroziliklar kelib chiqanligida edi.

1/2

@CJandLP

Chililik iqtisodchi Sebastian Eduards mamlakatdagi noroziliklarni o‘rganish uchun 2019-yilda Santiagoga tashrif buyirib tadqiqotlari natijasini Chili loyihasi: Chikago yigitlari hikoyasi hamda neoliberalizm inqirozi nomi ostida nashr etgan. Uning argumenti Chili nafaqat uning iqtisodiyoti “dastlabki gunoh” ustiga, balki ijtimoiy porox bochkasi ustiga qurilganini inkor etib kelgan.

Eduards Chikago bilan hamkorlikni rad etgan Universidad de Chile’da tahsil olgan. Keyinchalik Shtatlarga ko‘chib o‘tib u ham Chikagoda tahsil olgan. Harberger bilan do‘stlashgan. Ammo, hech qachon o‘zini Chikago yigitlari bilan afillamagan.

Chili loyihasi Chikago yigitlarining Hyde Park (universitet markaziy maydoni)dagi tareningidan, ularning hukumatdagi yirik lavozimlarda ish faoliyatini davom ettirish orqali boshlangan. Ular iqtisodiy islohotlar davomida Harberger, Friedman, Gary Becker, and Theodore Schultz kabi Chikagolik professorlardan maslahatlar olib turgan. Ammo, treng ularga islohotlarda ijtimoiy tengsizlikni qisqartirishga emas, o‘ta qashshoqlikni ijtimoiy dasturlar yordamida yengillashtirishga e’tibor qaratgan.

YAIM o’sishi, ishsizlik va infilatsiya hisobiga, kambag’allikning qisqartirilishi tengsizlikning kengaysihi hisobiga amalga oshirilgan. Masalan, 1975-yiligi yuqori infilatsiya ishsizlikni oshirish orqali, narxlarning oshishini tushirish uchun Fridman tomonidan taklif etilgan “shok terapiya” qo’llangan. Hatto, Fridman ham bunday infilatsiya o’sishi faqat bir necha oy davom etadi deb hisoblagan, amalda bu deyarli bir dekada davom etgan.

Demokratiyaga o’tish davomida treyd yunionlarning vakolatlari qisqartirilgan. Bu orqali ularning ishlab chiqarish va milliy doirada muzokara olib bora olish qobiliyati cheklanib, ish beruvchilarga (biznes) lokaut e’lon qilish, xodimlariga iqtisodiy qiyinchil sharoitida ish haqi to’lamaslik vakolatlarini taqdim etadi.

Eduardsga ko’ra noroziliklar o’z cho’qqisiga chiqishiga yana bir sabab bu oliy ta’lim bo’lgan. Desentralizatsiyalangan va xususiylashtirilgan oliy ta’lim ko’plab Chililik yoshlarni qarzga botirgan hamda ish bilan ta’minlab bera olmagan. Ular o’zlarini aldangan his qilgan hamda ularga agar qattiq o’qib ta’lim olsa ularning oldinga qarab yurishi va professional va menejerlik pillapoyalarida osonroq ko’tarilishini vada bergan tizimni so’roq ostiga oladi.

Qolaversa, Chilida marginal guruhlarning yuqoriga qarab ko’tarilish ijtimoiy mobilligi kuzatilmagan. Masalan, Harberger 1955-yilda Chilidagi jentelmenlar guruhida ulardan qanchasi inquilinos ya’ni yer egalari ferma ishlarini qiluvchilar farzandi ekanligi so’ragan. Yangi asrga o’tish arafasida olim yana qayta shu savolni berganida javob o’sha-o’shaligicha qolgan.

Xullas, Chilida kambag’allikdan qutilib qolgan oilalar yana qayta kambag’allika tushib qolishidan, kabag’allik chizig’idan biroz yuqorida bo’lgan juda katta va shu bilan birga juda mo’rt o’rta qatlam ham shunday ehtimollikdan qo’rquvda yashab kelgan. Bularning bari ijtimoiy taranglik va yuqorida takidlangan ijtimoiy porox bochkasini yuzaga kelishiga olib kelgan.

2/2

@CJandLP

Xalqaro jinoyat huquqida so‘nggi bahslar Putinga nisbatan Xalqaro jinoyat sudi tomonidan hibsga olish to‘g‘risida order e’lon qilinganligi va aynan mana shu institut tomonidan Qo‘shma Shtatlar prezidenti kichik Bush va Birlashgan Qirollik bosh vaziri Antoni Bleyrga nisbatan ularning Iroq urushidagi jinoyatlari uchun jinoyat ishi qo‘zg‘atilmaganligi atrofida aylanadi.

Shubhasiz, Bush va Bleyr xalqaro jinoyatlarni sodir etgan jinoyatchilar. ICCning bu yondashuvi uning ikki xil standardlar asosida ishlayotganlini emas, seketiv standardlar asosida jinoyat ishi qo‘zg‘ayotganligidan dalolat beradi. Garchi ICC anglo-amerikalik hukumat boshliqlariga formal ish ochmagan bo‘lsada, bu xalqaro jinoyat huquqining mutlaqo ishlamayotganligini anglatmaydi. Masalan, Shvetsariya prokuraturasi tomonidan Bushga nisbatan 2011-yilda qiynoq jinoyatlarini sodir etganligi uchun jinoyat huquqining universalligi prinsipi asosida ish ochgan. Shudan so‘ng, Bush o‘zining Shvetsariyadagi uchrashuvini bekor qilgan va deyarli Shtatlardan tashqariga safar qilmagan.

@CJandLP

1980-yillarda Sovet bloki nashrlarida Anjela Devis, Din Rid va Samanta Smit kabi shaxslar mashhurlikka erishgan. Ularni sovet davlati fuqarolari kapitalistik ishlab chiqarish shakliga bo’lgan tanqidlari tufayli yaxshi tanib olgan.

Ana shunday shaxslardan biri astrofizik olim Charlz Hyder sanaladi. U qurollanish poygasiga, yadro qurollari va yadro chiqindilariga qarshi norozilik kompaniyasi olib borgan. Bu kabi dissidentlik harakatining kulminatsiyasi uning 1986-yil 23-sentabridan Oq uy qarshisida taxminan 218 kun ochlik e’lon qilgani bilan belgilanadi.

Garchi Sovet davlati o’zidagi ichki dissidentlik harakatlarini, masalan, ulardan eng mashuri Andrey Saxarov noroziligini deyarli yoritmagan bo’lsada, ular Hyderning ochlik e’lon qilish kompaniyasini qo’llab-quvvatlagan va keng yoritishga harakat qilgan.

Masalaning boshqa bir ahamiyatga bog’liq tarafi shundan iboratki, aynan shu davrda Ozarbayjon Sovet Respublikasida Qorabog’ masalasida norozilik e’lon qilinib ochlik e’lon qilgan shaxslar bir necha kun ichida shifoxonalarga olib ketiladi. Sovet davrida yashagan shaxslarda bu ikki holatdagi farqlar hayratlantirgan. Qanday qilib ikki xil kontekstda, ochlik e’lon qilish ikki xil oqibat keltirib chiqargan degan savol ko’pchilikni o’ylantirgan.

Gap shundaki, ochlik e’lon qilishning turlari ko‘p. Quruq ochlik e’lon qilish, Ozarbayjon misolidagi kabi, inson uchun halokatli yakunlanishi mumkin. Unda norozilik e’lon qilganlar na suv va na ovqat iste’mol qiladi. Odatdagi ochlik normal ovqat iste’mol qilishni rad etishdan iborat bo’lishi ham mumkin.

Hyder atrofidagi bahslar esa uning doimiy ravishda Oq uy qarshisida qo’nim topmaganligi, ochlikning faqat kunduz kuni amalda bo’lganligi hamda ochlik e’lon qilish davrida sharbat va vitaminlar iste’mol qilganligi atrofida aylanadi.

@CJandLP

Qo‘shma Shtatlar prezidenti Jo Baydenning turli-tuman marosimlarda qoqilob-turtilib yiqilganligi ko‘pchilikda uning prezidentlikka loyiqligi yuzasidan savollar tug‘diradi.

Masalan, o‘tgan prezidentlik saylovlarida o‘z nomzodini e’lon qilganlar orasida sobiq prezident Donald Tramp 74, Berni Sanders 79 yoshda bo‘lgan. Bundan 40 yil ilgari Ronald Reygan prezidentlik saylovida g‘alaba qozonganida 69 yoshda bo‘lgan va bu keng jamoatchilikda yosh senzi bilan bog‘liq muhokama vujudga kelishiga olib kelgan.

Garchi, umuman olganda, muayyan mintaqalarda yashash standardlari yaxshilashib insonlar uzoqroq hayot kechirayotgan bo‘lsada, yosh kattargani sari aqliy va jismoniy harakatlarida muammolar paydo bo‘lib boshlaydi.

Bu shunday argument orqali asoslanishi mumkin: muayyan lavozimga kirishishdan ilgari yoshlarga nisbatan kvalifikatsiya nuqatai-nazaridan diskriminatsiyaga yo‘l qo‘yilgani kabi xalq vakillari va prezidentlik uchun ham ana shunday yosh senzi o‘rnatilishi mantiq doirasida bo‘ladi.

@CJandLP

Sur’atda Sovet Ittifoqi hududda mavjud bo‘lgan majburiy mehnat lagerlari — ular gulag akronimi orqali tanilgan — joylashgan hududlar aks ettirilgan.

Odatda, ozodlikdan mahrum qilishga bu shaxsni jamiyatdan ajratishni nazarda tutgan jazo sifatida qaraladi. Ammo, gulag'da jazo o‘tash bir vaqtning o‘zida nafaqat solitud tarzida jamiayatdan ajratilgan, balki olis-olis o'lkalarga surgun ham qilingan. Bunda shaxs bir qilmish uchun amalda ikki xil jazoni — ozodlikdan mahrum qilish (formal) va garchi qonunchilikda aks etmasada surgun qilish (noformal) — o‘tganligini kuzatish mumkin.

Hozirda Kriminologiyaning Sharpa kriminologiyasi (ghost criminology) tarmog‘ida ana shunday joylarda spektral (ko‘rib his-etish orqali insonga yetib boruvchi jarayon) tadqiqotlar amalga oshirilmoqda. Bunday hududlarda, masalan, Kolima yoki Uxta yashovchilar o‘zlarining kundalik turmush tarzida bundan 7-8 dekada ilgari ana shu manzilgohlardagi realliklarni boshidan o‘tkazadi.

@CJandLP

Surgun qilish

Surgun qilish tanani suverendan—qirol, sulton, amir, xon va h.k.—uzoqlashtirishda ifodalangan. Angliyada surgun qilish (penal transportation) o‘lim jazosining o‘rniga kiritilgan muyyan darajada yengilroq va ayniqsa insonparvar deb qaralgan. U taxminan 17-asrning boshlaridan 18-asrning ikkinchi yarmigacha davom etgan. Bu davrda taxminan 50,000–120,000 atrofida mahkumlar Britaniya orolidan zamonaviy Avstraliya, Yangi Zelandiya, Qo‘shma Shtatlar va Vest Indiya kompaniyasining Tinch okeanidagi boshqa orollariga surgun qilingan.

@CJandLP

Yaqinda Lids universiteti Kriminologiya professori Henri Yeomans Alkogol regulyatsiyasining turli davrda turlicha o’zgarishi, bir necha domenlarga dahl qiluvchi alkogol siyosatining ziddiyatlari haqida maqola e’lon qilgan. Maqola bilan mana bu yerda tanishib chiqishingiz mumkin.

Henri bunday ziddiyatlarning sabablariga odatdagi tushuntirishlarda o’zgacharoq tushuntirish berishga uringan. Odatdagi tushuntirishlar alkogolning bir vaqtning o’zida jinoiy, soliq va sog’liqni saqlash sohalar doirasi nazorat qilinishi, uning turli ijtimoiy aktorlar––ya’ni politsiya, sudlar, sog’liqni saqlash vakillari––manfaatlar to’qnashuvi sababli islohotlarga qarshilik qilishdan iborat.

Albatta, bu tushuntirishlar tadqiqotchi uchun yaxshi tushuntirishlar, ammo u tarixiy institutsionalistik hamda Kosellekcha yondashuv bu masalaga yangicha izoh berishga uringan. Uning fikricha, bizga ko’rinib turgan yuzaki alg’ov-dalg’ovliklar ostida turlicha hodisalar asosida turli davrlarda tartibga solish mantig’i va texnikalari yashirin. Shu sababli alkogol regulyatsiyasining o’ziga xos trayektoriyasi shakllangan.

Ana shunday zamonga doir bir qancha hodisalarni o’rganish alkogol siyosatining turli davrlarda qanday o’zgarganini va nima sababdan murakkabliklarga ega ekanligini tushunishga yordam beradi.

Aytaylik, Angliya va Uelsda alkogol iste’mol qilish qonuniy, ammo qattiq nazorat qilinadi. Chunki, 1910-yillarda hukumat alkogolga taqiq qo’yish o’rniga uni cheklovchi nazorat o’rnatishni maqul deb topgan. Viktoria davridan meros qolgan titotalizm (alkogol ichmaslikni targ’ib qilish harakati), uning ustiga 1960-yillarda voyaga yetmaganlar orasida alkogolizmga qarshi kurash alkogolni litsenziyalash juda ham murakkab jarayonga aylantirib qo’ygan. Natijada, regulyatsiya siyosati bir necha qatlam bo’lib qotib qolgan.

Shunday bo’lsada Angliya va Uelsning ichib avtotransport boshqarish qoidalari butun Yevropa mamlakatlari bilan solishtirganda ancha erkinlashtirilgan. Bu 1960-yillarda qabul qilingan regulyatsion normalarning o’zgarmay qolgani bilan izohlanadi. Shu sababdan, Angliya va Uelsni Henri Kosellekning tabiri bilan ‘no-zamondoshning zamondoshligi’ (‘contemporaneity of the non-contemporaneous’) sifatida ko’rsatgan.

Turli davrlardan qolgan turli regulyatsion tartib-taomillar huddi turli qirqimlardan butlangan yamoq mato kabi o’ziga xos murakkab va o’zgaruvchan yo’llar orqali birga mavjud bo’lib kelmoqda. Tartibsizlikning aksariyat qismi bir vaqtning o’zida turli davr tarixiy hodisalarining mavjud bo’lib kelishi natijasida shakllangan.

@CJandLP

Qo‘shma Shtatlar jamoat arbobi, mutafakkir, siyosiy aktivist Kornel Uest Xalq partiyasidan prezidentlikka o‘z nomzodini ilgari surgani haqida e’lon qildi.

Kornel ilgari Harvard, Yale, Princeton, Dartmouth kabi universitetlarida professor sifatida faoliyat yuritgan.

Uning saylovoldi dasturi bilan tanishib chiqish va saylov kompaniyasini kuzatish qiziq bo‘ladi.

@CJandLP

Sovet Ittifoqi Ichki ishlar xalq komissarligi (NKVD) Lagerlar Bosh boshqarmasi (GULag) boshlig‘ining 31/593372-sonli o‘ta-maxfiy sirkulyatsiyalangan direktivasi.

Bu hujjatda mehnat lagerlaridagi ochlikdan o‘lish holatlarni “noxush mulohazalar” shakllanmasligi uchun fuqarolik qayd etish tizimi va mahkumlarning qarindoshlaridan yashirish topshirig‘i yuklangan.

Manba: Rossiya Federatsiyasi davlat arxivi (GARF) tadqiqotlari asosida ilmiy ish yo‘qlagan Mikhail Nakonechnyi

@CJandLP