Ishonch(sizlik) votumi va uning implikatsiyasi

Birlashgan Qirollik Bosh vaziri Boris Johnson’ning huquq ustuvorligi (the rule of law) prinsiplaridan chekinishi, pandemiya cheklovlarni televediniya orqali e’lon qila turib o‘rnatilgan talablarni o‘zi va kabinet a’zolari tomonidan buzishi ortidan noroziliklar keng jamoatchilik va siyosiy doiralarda ham ortib ketgan edi.

Boris olib borayotgan siyosat nafaqat oppozitsiyachilar — Leyborist partiyasi — balki o‘z partiyadoshlari orasida ham noroziliklarga sabab bo‘lmoqda.

1/

@CJandLP

Yuqoridagi kabi ommaviy noroziligini izhor etgan MP (Member of Parliament)lar soni uning partiya rahbari sifatidagi roliga ishonchsizlik ovozi (vote of confidence) chaqirish uchun yetarli deb topish uchun asos bo‘ladi.

Ommaviy ravishda Borisga nisbatan bildirilayotgan ishonchsizliklar tanganing bir tomoni, uning ikkinchi tomonida ana shunday ishonchsizlikni bildirayotgan boshqa MPlar yotadi.

Ular garchi o‘z noroziliklarini ommaviy e’lon qilmagan bo‘lsada bu Borisning yetakchiligiga (leadership) savollar yo‘q degan qarashga olib kelmasligi lozim.

Siyosiy fanlarda bu jarayon power corridors ya’ni kuch korridori deb nomlanadi. Bu shunday konsepsiyaki, unda muayyan kuch vakolatlariga ega bo‘lgan siyosiy aktorlar ana shunday kuch generatsiya qilinadigan institutlarda, biz muhokama qilayotgan misolda Westminster, kuchning yakuniy ko‘rinishi qanday bo‘lishi lozimligini muhokama qiladi.

Borisga ochiqchasiga e’tiroz bildirmagan uning partiyasi a’zolari ana shunday dinamika ishtirokchilariga aylanmoqda. Ya’ni kun tartibidagi masala Boris ortiq bizga yetakchilik qilishga loyiq emas degan masala muhokamasi.

Endilikda bu masala Konservativ partiyasining rasmiy kun tartibiga kiritildi.

Barchangizga mashhur-u ma’lum bo‘lgan Margaret Tatcher (Maggie) — sovetlar uni kamsitish uchun gazetalarda ‘temir xonim’ iborasini ishlatgan, ammo kutilmaganda bu uni izohlovchi so‘z birikmasiga aylangan — ham siyosiy kariyerasini ana shunday yakunlagan.

2/

@CJandLP

Kecha Tory (Conservative) partiyasi a’zolari ishonchsizlik votumida yashirin ovoz berishda ishtirok edi.

Bosh vazir uchun ‘yashab qolish chegarasi’ 180 ta ovozni tashkil etar edi. Ya’ni Boris hukumatda qolishi uchun uning partiyasidan saylangan MP (deputat)larning 50%idan ortig‘i unga ishonch bildirishi talab etilar edi. So‘ngi saylov natijalariga ko‘ra Torylar Parlament’da 359 ta o‘rinni qo‘lga kiritgan.

Ovoz berish natijalari 211 ta ishonch va 148 ta ishonchsizlik ovozlari berildi. Garchi Boris ishonch votumini yutgan bo‘lsada, grafikdagi ilgari ana shunday holat qayd etgan Konservativ bosh vazirlarning natijalari ichida bu eng yomonlaridan biri.

Bundan tashqari, ana shunday ovozlarda yutib chiqish, shunchaki Bosh vazirlarning o‘z kursisini yana biroz muddatga ushlab tura olganligini ko‘rsatgan. Theresa May ishonch votumini yutib chiqqanidan 6 oy o‘tib, Margaret Thatcher esa bir necha kundan so‘ng postni tark etishga majbur bo‘lgan.

@CJandLP

Parlament va hukumataro munosabat

Bir necha kun ilgari Moliya vazirning Oliy Majlis deputatlari oldidagi hisoboti jarayonida Palata deputati tomonida ko‘tarilgan savolga bergan javobi ko‘plab muhokamalarga sabab bo‘ldi.

Mana bu video lavhada Birlashgan Qirollik Kansleri — moliya vaziri — Rishi Sunak Parlament qo‘mitasida Elektr energiyasi to‘lovlari uchun hukumat tomonidan amalga oshirlayotgan qo‘llab-quvvatlov doirasida savolga tutilgan.

Hukumat vakili va parlamentariylar o‘rtasidagi munosabatlarda albatta professionallik va etika qoidalariga rioya etish eng asosiy prinsiplardan bo‘lishi kerak.

Daniya vazirlaridan biri yaqinda hokimiyat vakolatlarini suiste’mol qilinishi ehtimolligini the Lord of the Rings’dagi uzuklardan birini taqib yurishga qiyoslagan:

‘You can carry it for a while, but you have to be careful not to have it for too long, because it will destroy your humanity. It will turn you into Gollum.’

@CJandLP

Yangi Leyboristlar hukumati haqida va ular haqida tayyorlangan hujjatli film haqida post qoldirgan edi.

Birlashgan Qirollikning konstitutsiyaviy huquq va siyosatshunoslik bo‘yicha ekspertlari 2017-yilda Yangi Leyboristlarning hokimiyatga kelishining 20 yilligi munosabati bilan ular amalga oshirgan konstitutsiyaviy islohotlarning tabiati, bugungi Britaniyaga ta’siri, islohotlarning ustunlik va kamchiliklari haqida loyiha yaratish istagi paydo bo‘lgan.

Ham-mualliflar jamosi ishtirokidagi ish Hart nashriyoti tomonidan 2022-yil mart oyida The New Labour Constitution nomi ostida nashr etilibdi.

https://www.bloomsbury.com/uk/new-labour-constitution-9781509924646/

Kitobni sotib olish uchun 20% chegirma ham mavjud.

GLR A6AUK

@CJandLP

Kyiv School of Economics (KSE) post-sovet mamlakatlaridagi eng ilg‘or ta’lim muassasalaridan biri.

Urush harakatlari davom etayotgan bir paytda Ukraina intellegentsiyasi ham front ham front ortidan turgan holda o‘zlarining akademik faoliyatini davom ettirayotgani albatta taqsinga sazovor.

P.S. Sur’atda Data-driven publishing nomli Yozgi maktab kurslaridan lavha. Darslar Iqtisodiyot maktabining shelterlarida olib borilmoqda.

📷 Tymofii Brik

Sakkiz yuz yetti yil. 1215-yil 15-iyun kuni ingliz monarxi Qirol John Magna Carta deb nomlangan tarixiy hujjatga imzo qo‘ygan. Aniqroq qilib aytganda, baronlar tomonidan qilingan bosim ana shunday natijaga olib kelgan.

O‘rta asrlarda Yevropa jumladan Angliya qirollari hokimiyatining cheklanmaganligidan tashqari monarxlar odatda hokimiyat vakolatlarini suiste’mol qilgan. Baronlarning mulklari tortib olingan, yangi urushlar oqibatida soliq yuklamalari oshishiga olib kelgan.

Magna Carta’ga asosan ingliz qiroli huzurida baronlardan iborat kengash ta’sis etiladi. Qirolga odil sudlovsiz baronlarni qatl etish taqiqlanadi. Bu zamonaviy demokratiyaning boshlanishi sifatida baholanadi.

Nemis sotsiologi Norbert Elias o‘zining Civilising Process nomli kitobida mazkur hodisani monarxlar va baronlarning bir-birini taqazo etishi deb izohlagan. Ya’ni baronlarsiz monarx ham, monarxsiz baronlar mamlakatni boshqara olmaydi.

@CJandLP

Birlashgan Qirolliklarda aksariyat universitetlari professor-o‘qituvchilari mazkur o‘quv yilining katta qismini industrial action ya’ni ish tashlash bilan o‘tkazadi.

Nizoning asosini ish beruvchilar (uni administratsiyalari) tomonidan xodimlarning ish haqi va pensiyalarini qisqartirilishi bilan bog‘liq qaror tashkil etadi.

Ish tashlashdan ko‘zlangan maqsad esa University-College Union (UCU, Britanlar kasaba uyushmasi) mediatsiyasida administratsiya vakillari bilan muzokaralar stoliga o‘tirish.

Akademiklar solidarlik nuqtai-nazaridan boshqa universitetlardagi tashqi imtixon oluvchi (external examiner) maqomidan iste’fo ham bergan yoki baholash boykoti e’lon qilingan.

Garchi muayyan universitetlar muzokaraga kelgan bo‘lsa ayrimlari, masalan, Queen Mary University of London kabilar haq evaziga baholash uchun outsorsing xizmatidan foydalangan. Baholashning sifati esa ko‘pchilikni ‘lol’ qoldiradi.

@CJandLP

Alistair Frasier va hamkasblari tomonidan voyaga yetmaganlar jinoyatchilgini oldini olish yuzasidan olib borilgan tadqiqot ishi natijasi haqida 5 daqiqali intervyu tayyorlanibdi.

@CJandLP

Miranda huquqi va Konstitutsiya

Bugun turli media outletlarda Prezident tomonidan huquqning turli tarmoqlarida Konstitutsiyaga kiritilishi taklif etilgan o’zgarishlar haqida xabarlar chop etildi. Kunning ikkinchi yarmida esa bu xabarlarga jamoatchilik munosabatlari turli postlar orqali bildirildi.

Xususan, Farhod Primov Komissiya a’zolari bilan yig’ilishdan bir necha soatlar o’tib bu huquqning ’konstitutsiyada ifodalanishi ushbu tamoyilni to’la-to’kis qo’llanilishi uchun zarur huquqiy kafolatlar yaratadi’ deb takidlab qisqacha op-ed yozib qoldirgan. Xo’sh, bu huquqning konstitutsiyada aks etishi qanchalik muhim yoki maqsadga muvofiq?

Op-ed’da Primov Miranda qoidasining kelib chiqishi Shtatlar milliy qonunchiligi va amaliyotida boshlanganligiga urg’u bergan. Shubhasiz, muallif haq bu qoidalar qonunchilik va amaliyotda qo’llaniladi. Ammo Konstitutsiyada aks ettirilmagan.

Bundan tashqari, olim O’zbekiston Jinoyat protsessual qonunchiligida Miranda huquqi yaxlit emas, balki sochilgan tarzda ifodalanganligini Kodeksning turli normalariga havola keltirish orqali yaxshi ko’rsatib bergan. Uning nuqtai-nazarida bu qoidalar ‘yaxlit tushunilsagina, amalda samarali qo’llanilishi mumkin’.

Olimning fikricha, bu qoidalar nafaqat JPKda balki Asosiy qonunda ham ifodalanishi kerak.

Nima uchun bu qoidalarning Konstitutsiyada belgilanishi uchun zarurat mavjud emas?

Birinchidan, Miranda huquqi ‘yaxlit’ qoida sifatida Shtatlar Konstitutsiyasida ham o’z aksini topmagan, balki Oliy Sud tomonidan 1966-yilda Konstitutsiyaga kiritilgan Beshinchi va Oltinchi o’zgarishlar asosida interpretatsiya qilingan. Qarang: Miranda v. Arizona, 384 U.S. 436 (1966)

Ya’ni Sudlar tomonidan tergov organlari ushlangan shaxsni unga bayonot bermaslik huquqi, himoyachi bilan maslahatlashish huquqi tushuntirilmagunicha, so’roq qilish vaqtida himoyachining ishtiroki, himoyachi yollashga imkoniyati bo’lmagan taqdirda himoyachi tayinlab berilamagunicha so’roq qilinishi taqiqlangan.

Beshinchi va Oltinchi o’zgarishlar self-incrimination ya’ni aybsizlik prezumpsiyasi hamda hamda himoyachiga bo’lgan huquqni mustahkamlagan.

Ikkinchidan, O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining amaldagi tahriri 26- va 116-moddalari Miranda qoidalarini qo’llash uchun, ular qo’llanilmagan taqdirda Sudlar tomonidan dalillar protsessual tartibda rasmiylashtirilmaganligi asosida qabul qilinmasligi mumkin.

Uchinchidan, muayyan huquq normalarning qanchalik samarali ekanligi ularning yakka yoki alohida-alohida huquq normalarida ifodalanganligidan emas, balki huquq normalarni qo’llovchi ijtimoiy aktorlar (sud, advokatura, tergov organlari) ning ana shu normalarni harakatga keltira olish/olmaslik qobiliyatiga bog’liq.

@CJandLP

Bugun ko‘plab ekspertlar Roe v Wade case’ining Shtatlar Oliy sudi tominidan bekor qilinishini bu fundamental inson huquqlarining cheklanishi sifatida baholamoqda.

Bu postda bahsli case’ning o‘zi haqida emas, balki biz mustaqil deb hisoblaydigan Shtatlar Oliy sudida sudyalarning qanday lavozimiga tayinlanishi va amaldagi mexanizm muammolari haqida Birlashgan Qirollikdagi huddi shu institut bilan parallel qilish orqali mulohaza yuritamiz.

Britaniyalik faxriy advokat, siyosatshunoslik fanlari bo‘yicha falsafa doktori Thomas Grant AQSh va Britaniya sudlari taqqoslaganda AQSh sudlari bosh harflarda SIYOSIY institutdir degan nuqtai-nazarni ochib berishga harakat qilgan.

Bu ayniqsa sudyalarni tanlash va lavozimiga tayinlashda alohida namoyon bo‘ladi. Shtatlarda eng yuqori turuvchi sudga sudyalarni tanlashda prezidentlik instituti muhim rol o‘ynaydi. Trump o‘z prezidentlik davrida ikki konservativ nomzodni Oliy sudga tayinlagan. Bu o‘z navbatida qaror qabul qilish jarayoninida partizanlik urushiga aylantirib yuborish xavfini butun dunyo hayratda kuzatib turmoqda.

Boshqa tarafdan, Birlashgan Qirolliklarda 2003-yilda amalga oshirilgan konstitutsion islohotlardan ko‘zlangan maqsad bu aynan jinoiy adliya tizimidagi sud institutining eng yuqori instansiyasini tashkil etish, sudyalarni lavozimiga tanlash va tayinlashning ijro hokimiyati va qonun chiqaruvchi hokimyatdan mutlaqo mustaqil mexanizmni yaratishdan iborat bo‘lgan.

Tanlov va tayinlov merit asosida sudyalarni faqatgina huquqshunoslardan iborat qo‘mita tomonidan amalga oshiriladi. Albatta, bu degani Birlashgan Qirollik sudyalar siyosiy qarashlarga ega emas—konservativ yoki liberal—degan nuqtai-nazarni ilgari surish emas. Ammo, siz sudga borganingizda sudyaning masalaga xolis yondashishini, huquq ustuvorligi prinsidan kelib chiqqan holda qaror qabul qilishini xohlaysiz.

Yakunda Britancha model sud hokimiyatni hokimyatlarning alohida tarmog‘i sifatidagi mustaqilligini anchayin chuqur ta’minlab bera olishida optimal mexanizm ekanligi namoyon bo‘ladi. Boshqa tarafdan, bunday voqealar bizni sudyalar korpusini shakllantirishda amaldagi mexanizmlarning asoslarini so‘roq ostiga qo‘yishga majbur qiladi.

@CJandLP

Sur’atda AQSh Oliy sudi sudyalari. Mutaxassislar tomonidan ilgari surilgan argumentlardan biri bu prezidentlarning elektoral kollej tizimi orqali saylanishi mamlakat Oliy sudi landshaftining shunday shakllanishiga olib kelgan degan nuqtai-nazarning ilgari surilishi.

1992-yildan beri mamlakatda 8 marta prezidentlik saylovi bo‘lgan. Ana shu davrda, shu bilan birga, 8 ta Oliy sud sudyasi vakansiyasi paydo bo‘lgan. 8 ta saylovlarning atagi bittasida Reapublikachilar g‘alaba qozongan, ammo 8 ta vakant lavozimdan 5 tasiga Oliy sud sudyasi nomzodini ayanan shu partiya vakillari ilgari surgan. Oqibatda, Oliy sud konservator sudyalarning ko‘pchiligini o‘zida jamlab olgan institutga aylanib qolgan.

@CJandLP

‘It is time, once again, that we test whether our historical critiques are productive or demobilizing. It is imperative that we knock on them to determine which are hollow and which are robust—which discourage and which nourish action. It is time, once again, that we do philosophy with a hammer.’

Bernard E. Harcourt
Isidor and Seville Sulzbacher Professor of Law and Professor of Political Science at Columbia University

@CJandLP

Sir Lindsay Hoyle va uning hamkasb parlamentarianlarini ayrim na’munali parlamentlarga mehmonga chaqrib ularni tartibga chaqirib qo‘yish kerak.

Banksy’ning 2009-yilgi ‘Rivojlanishdan ortga qaytgan Parlament’ (Devolved Parliament) nomli ishi esga tushib ketdi.

@CJandLP

Qiziq bir rasmiy statistikaga ko‘zim tushib qoldi. Podsho Rossiyasi tomonidan bosib olingan Turkiston o‘lkasi, Farg‘ona viloyati sudining birinchi instansiya sudi sifatida ko‘rib chiqqan jinoyat ishlarining uchdan bir qismi oqlov hukmiga to‘g‘ri kelar ekan.

Ijtimoiy va siyosiy to‘lg‘anishlar rezonasida 1917-yil inqiloblaridan so‘ng hokimiyatga kelgan repressiv sovet rejimi shunday madaniyat shakllantirdiki, sudlar tomonidan oqlov hukmining e’lon qilinishi noyob hodisaga aylandi.

Post-sovet davrda ham bunday diskursiyaning saqlanib qolishida ana shu madaniy determinantning ta’siri katta.

Ijtimoiy fanlarda mayatnik qoidasi (pendulum swing) degan tushuncha mavjud. Bu konsepsiya muyyan diskursning paydo bo‘lishini o‘rganadi. Masalan, jazolarning qattiqlashishi yoki liberallashishi kabi. Stalin hokimiyatining konsolidatsiyalashi yakunlangan 1930-yillar uzulish nuqtasi (moment of rupture) deb interpretatsiya qilinishi mumkin.

Sur’at manbasi: http://elib.shpl.ru/ru/nodes/50158 Cited in: ANU CAS

@CJandLP

Huquq ustuvorligi va demokratik prinsiplarga hurmat

Huquq maktablarida talabalarga demokratik prinsiplar va qadriyatlarning ahamiyati ochib berishga harakat qilinadi. Ularni hurmat qilish muyyan bir jamiyatlarni boshqalaridan ustun bo’lishiga olib keladi. Ana shunday prinsip va qadriyatlardan biri hokimiyatlarning almashib turish prinsipi va saylov natijalarini hurmat qilish. Agar muayyan shaxs saylov natijalarini hurmat qilmasa bu qanday oqibatlarga olib keladi? Huquq ustuvorligi bir necha yuz yillar davomida shakllangan mamlakatlarda ham qadriyatlar inqirozi paydo bo‘lishi mumkinmi?

Ana shu savollarni Amerika Qo’shma Shtatlaridagi eng bahsli deb qaralgan Demokratlar partiyasidan Al Gore va Respublikachilardan George Bush o‘rtasida kechgan saylovni so’nggi saylov kompanilaridagi asosiy figurant Donald Trump bilan taqqoslab tahlil qilishga harakat qilamiz.

2000-yilgi saylov: retrospekt

Bundan 22 yil ilgari garchi Gore umumxalq saylovida g‘alaba qozongan bo‘lsada Shtatlar saylov tizimi umuxalq saylovi (popular vote) natijalariga qarab emas, balki elektoral kollejlardagi ovozlar natijasiga qarab g’alaba qozonadi.

2000-yilda eng ko’p aholili Kaliforniya shtati 54 ta elektoral ovozga ega bo’lgan bo ‘lsa eng kam aholili Delaveyr 3 ta elektoral ovozga ega bo’lgan. Muayyan shtatda eng ko’p ovozni olgan nomzod shtatning to‘liq elektoral ovizga egalik qilgan. Soddaroq qilib aytganda, odatda demokratchi shtat deb qaralgan Kaliforniya shtatida g’alaba qozonish bu 54 ta ovozga egalik qilish degani.

Qo’shma shtatlardagi jami elektoral ovozlar miqdori 538 ta, ana shu ovozlardan 270 tasiga egalik qilgan nomzod prezidentlik saylovlarida g’alaba qozonadi. 2000-yilda hech qaysi nomzod yetarlicha elektoral ovoz yig’a olmaganligi bois (Gore 255 ta, Bush 244 ta) o’z-o’zidan saylov natijasi Florida shtatining 25 ta ovoziga bog’liq bo’lib qolgan.

Floridadagi saylov natijalari hisob kitobi bilan bog’liq bir qator muammolar — dastlabki sanoqdagi farq juda qisqa bo’lganligi bois, kompyuterda qayta sanoq amalga oshiriladi — 6 million ballot natijalariga ko’ra 900 ta ovoz bilan Bushga yozilgan g’alabani qayta hisoblashga Gore kompaniyasi tomonidan da’vo qilinadi. Florida shtat Oliy sudi tomonidan shtatning Respublikachi (!) gubernatori tomonidan 14-noyabrgacha bergan muddatini 26-noybarga qadar uzaytirib beradi. Sanoqlar shtatdagi eng yirik to’rt kounti (ma’muriy birlik) tomonidan o’tkazilishi belgilab olinadi. 4 kountining ikkitasi sanoqni oxiriga yetkazadi, bir kounti sanoqni sanashdan voz kechadi, 4-kounti esa belgilangan muddatdan 2 soatga kech qolib sanoqni yakunlaganligi bois ovozlar hisobga olinmaydi. Shunday bo’lsada ikki kountining sanog’i natijasiga ko’ra 900 talik farq 500 taga qisqaradi.

Saylov kunidan 19 kun o’tib ham g’olib aniqlanmagan, Gore va uning tarafdorlari Shtat oliy sudidan kattaroq kontengentli ovozlarni yana qayta sanoqdan o’tkazish to’g’risidagi so’rovidan so’ng konservatiy sudyalarning ko’pchiligidan tashkil topgan (!!) Qo’shma Shtatlar Oliy sudi masalani ko’rib chiqib ovoz berishni to’xtatish to’g’risida qaror (5-4) qabul qiladi. Sud o’z qarorini faqatgina muayyan byulletenlarni sanash 14-o’zgarishning teng himoyalash prinsipiga zid deb asoslab beradi. Ya’ni ovozlar qayta sanaldimi barcha ovozlar qayta sanalishi lozim va aksincha.

Qadriyatlar kontrasti

Shunday qilib, Shtatlar prezidentlik saylovi Oliy sudning bir ovoz farqi bilan hal qilingan. Al Gore 2000-yilgacha 112 yil davomida umumxalq saylovida g’alaba qozongan (540 ming ko’proq ovoz), ammo elektoral ovoz natijasiga ko’ra yutqazgan dastlabki nomzodga aylangan. Bunday holat 2016-yilda Hilary Clinton va Donald Trump o’rtasidagi saylovda ham kuzatilgan. Qiziqarli tarafi ushbu saylovda Clinton’ga raqobatchisiga qaraganda 2.9 million ko’proq kishi ovoz bergan, ammo elektoral ovoz natijasiga ko’ra Trump prezident deb e’lon qilingan.

@CJandLP

Gore garchi Oliy sudning qaroridan norozi bo’lsada uning qarori yakuniyligini hurmat qilishini, mamlakatda partizanlik qarama-qarshiligini to’xtatishda ishtirok etishini ma’lum qilgan. 2016-yilning o’zida katta bahsli saylovda g’alaba qozongan Trump, boshqa tarafdan, 2020-yilda demokratik prinsiplar va qonun ustuvorligi qadriyatlariga qarshi ravishda partizanlik urushini kengaytirishda ishtirok etgan.

@CJandLP

Birlashgan Qirolliklar Parlamenti Umumpalatasi sobiq spikeri — palata ish yurituvini ‘Order’ deb tartibga solishi bilan boshqa hamkasblaridan ajralib turuvchi — John Bercow amaldagi mamlakat liderini u yoki bu muhim vazifalarni bajarishni oxiriga yetkazib qo‘yishi uchun almashtimaslik kerak emas degan g‘oyani nima uchun qo‘llab-quvvatlamasligi haqida so‘z yuritgan.

U bu nuqtai-nazarini ko‘plab no-Britan doiralarda bugungi neoliberal Birlashgan Qirollikni yaratgani uchun keragidan ortiq romantizatsiya qilinuvchi Margaret Thatcher, aynan uning liderligi dvaridagi siyosat Briton orollaridagi Farovon davlat (Welfare State) konsepsiyasning yemirilib materializmning (moddiylik) ustuvorlaushuviga olib kelgan, misolida izohlab berishga uringan.

Garchi Thatcher post-neft inqirozidan so‘ng Britaniyani oyoqqa turg‘azishda samarali ish olib borgan bo‘lsada Thatcherism’ning qora izlari mamlakat bugungi ijtimoiy hayoti har jabhasida seziladi.

U hozirda Birkbeck, University of London Siyosiy fanlar professori.

@CJandLP

30-iyul

1937-yil aynan mana shu kun Sovet davlati NKVD’sining 00447-sonli maxfiy buyrug’iga imzo chekilgan kun. Bu katta terrorning, Stalin terori, boshlanishi edi. Rasmiy manbalarda bu terror natijasida 1,7 million kishi hibsga olinganligi, ulardan 700,000 nafari otib tashlanganligi qayd etilgan.

Stalin repressiyalari haqida gap ketganida, uning natijasida jabrlanganlar va ularning oila a’zolari haqida gapiriladi. Shu bilan birga jabirlanish yoki aziyat chekish deganda nima tushunilishi kerak ekanligi bahs-munozaralarga sabab bo’ladi.

Shotlandiyaning Strathclyde universiteti Professori Laura Piacentini va Nazaboev universitetida dotsentlik vazifasini bajarayotgan Gavin Slade tomonidan olib borilayotgan In Gulag’s Shadow nomli tadqiqot doirasida tadqiqot guruhi Rossiya va Qozog’istonda, bu mamlakatga Sovet davlatidadan eng ko’p koloniyalar meros bo’lib qolgan, so’rovnomalar o’tkazgan.

2019-yilda so’rovnomada ishtirok etgan Rossiyalik 34% va Qozog’istonlik 21% ishtirokchi bir va undan ortiq qarindoshi Stalin davrida qamalganligini ko’rsatgan. Respondentlarning 18-25 yosh guruhi ajratilganda, bu ko’rsatkich mos ravishda 26% va 17%ga tushib ketgan. Yosh avlod vakillari Gulag haqida hikoyalarni kam eshitganligini takidlagan. Buning sababi oiladagi uzilish, ya’ni yoshi katta avlodning vafoti munosabati bilan oila tarixi haqidagi kommunikatsiya to’xtab qoladi.

Qolaversa, bunday statistikalar faqatgina masalaning bir tarafini ochib bera oladi xolos. Chunki, Stalin repressiyasidan aziyat chekish, gulag haqidagi hikoyalar faqatgina hibsga olish, tergov qilish, surgun qilish yoki qatl etishni o’z ichiga qamrab olmaydi.

Sankt-Peterburg, Moskva, Uxta va Tomsk shaharlaridagi 2019-2020-yillarda amalga oshirilgan focus group tadqiqoti oilala a’zolarining repressiya haqidagi hikoyalarini o’rgangan. Bu hikoyalar, odatda, ‘jabrlanuvchisiz’ qissalarni o’z ichiga qamrab olgan. Unda ishtirokchilarning qarindoshlari chap berish (evasive action) bilan muammodan qutilib qolishgan yoki boshi ketishiga bir bahiya qolgan.

Kimlardir sinf dushmanlari bilan rejalashtirilgan nikohni bekor qilib dehqonlarga turmushga chiqqan, kimlardir repressiyaning hidini sezib turmush o’rtog’i bilan ‘atayin’ ajrashgan. Yoki bo’lmasa mol-mulkini tashlab boshqa hududga ko’chib keetishga majbur bo’lgan.

Boshqalari urush davrida g’alla yetkazib berishdagi uzilish sababli partiyachilar tomonidan otib tashlanishiga bir bahiya qolgan, ammo qishloqdagi yagona erkak bo’lganligi uchun boshi omon qolgan. Ayrimlar esa maktabda tarix xonasining yaxshi jihozlanmaganligi va Lenin byustini maktab hovlisidagi ko’rimsiz bostirma ostiga qo’yganligi uchun ayblanganda tirik qolish uchun NKVD boshlig’i bilan ‘uchrashib turishga’ rozi bo’lgan.

Gavin Slade yuqoridagi kabi hikoyalarda respondentlar qanday qilib Stalin repressiyasi ularning yaqinlariga ‘tegmaganligi’ haqida so’zlab beraganligini qayd etadi. Qolaversa, bu hikoyalarni so’zlab beruvchilarda qandaydir faxrlanish hisi sezilib turgan. Ular so’rovnomalardagi savollarga garchi yo’q deb javob berishi kutilsada, ular xotirlagan shaxslar har taraflama repressiya qurbonlari deb baholanishi lozim.

Yo’q? Ular hibsga olinmagan, surgun qilinmagan, otib tashlanmagan deysizmi? Chindan ham ularga nisbatan yuqoridagi choralar qo’llanmagan bo’lsada ular ‘gōsht qiymalagich’dan qutilib qolish uchun uy-joyini tashlab ketishga, o’z ijtimoiy statusini, hayot yo’lini o’zgartirishga, qadr-qimmati va nomusi toptalishiga majbur bo’lgan.

Kundalik xotiralarda elas-elas eslanadigan, va yo’q bo’lib xotiralardan o’chib ketish xavfi ostida turgan, bunday hikoylar hech qaysi rasmiy manbalarda, muzeylarda, tarix kitoblarida va filmlarda aks ettirilmagan.

Siyosiy repressiya qurbonlari haqida mushohada qilganda biz qurbonlar, jabrlangalar, aziyat chekkanlar haqida qanday fikr yuritishimiz haqida qayta o’ylab ko’rsishimiz darkor.

@CJandLP

“’Biz’ ‘Ular’ga qarshi”

Ijtimoiy psixologiya doirasida yaratilgan bir nazariya bugun O’zbek media segmentida foydalanuvchilar o’rtasida paydo bo’layotgan bo’linishni yaxshi tushuntirib bera oladi. Bu nazariya ijtimoiy xususiyat yoki ijtimoiy o’ziga xoslik nazariyasi (Social Identity Theory) deb nomlanadi.

Nazariyaning tarkibiy elementlarini ichki guruh (in group) va tashqi guruh (out group) degan birliklar tashkil etadi. Muayyan bir shaxs o’z g’oyalari, qarashlari va e’tiqodlari va h.k.lardan kelib chiqib o’zini affillagan guruh ichki guruh hisoblanadi. Soddaroq qilib tushuntirganda masalan, mening Liverpul klubiga muxlisligim ichki guruh, Manchester Yunayted muxlislari esa men uchun tashqi guruhni tashkil etadi.

Odatda biz o’zimizni yaxshi guruh bilan mujjasamlashtirishga harakat qilamiz. Insoniyatda o’zini-o’zi qarlashga bo’lgan tendensiya ijtimoiy xususiyatga borib taqaladi. Men o’zimni yaxshi guruh a’zosi bo’lsam yaxshi his qilaman. Bu konsept shakllangan sharafda toblanish (basking in reflected glory) deb ataladi. Bu holatni ‘Uchrashuv’ filmidagi personajning muxlislik qilgan jamoasi g’alaba qozonganida ‘Otangni Paxtakori zabt bopladi-da!’, aksincha mag’lub bo’lganida esa ‘Nomard, o’ynolmasang o’rtaga tushib nima qilasan?’ degan sahnalari bilan yaxshi izohlab beriladi.

Bizning o’z hurmat-e’tiborimizni muayyan guruh orqali belgilashga urinishimiz, biz ana shu guruhlarga qanday qarashimizni ham shakllantiradi. Bu oddiy mantiq darajasida men yaxshi insonman, demak men birlashgan ijtimoiy guruh yaxshi guruh. Mendek yaxshi odam qanday qilib yomon guruh a’zosi bo’lishi mumkin? Bu qarashlar o’z navbatida ikkita xil yanglish qarashni yuzaga keltirishi mumkin. Ulardan biri ichki guruh ustuvorligi (in group favourtism) boshqasi tashqi guruh kamsitilishi (out group derogatory). Bu degani muayyan bir holatda, konfiguratsiyada yoki sharoitda biz o’zimizning ichki guruhimizni tashqi guruhga nisbatan ustuvor qo’yib, ularni diskriminatsiya qilishga moyil bo’lamiz.

Demak, shaxsning muayyan bir guruhga a’zo ekanligining o’zi ana shunday “‘biz’ ‘ular’ga qarshi” konfrontatsiyani vujudga keltiradi. Shaxsning ijtimoiy mavjudod ekanligidan kelib chiqib uning muayyan bir guruhga a’zo bo’lmasligining iloji yo’q.

Keng ma’noda ijtimoiy o’ziga xoslik nazariyasi orqali biz jinoyat va adliya muammolarini ham tushunib olishimiz mumkin. Qanday qilib muayyan jinoyatlar sodir bo’lishi mumkin (O’zbekistonda klassifikatsiyalanmagan va butun Jinoyat kodeksi bo’ylab tarqalib ketgan nafrat jinoyatlari ‘hate crimes’), qonunlar qaysi ijtimoiy guruh tomonidan boshqa qaysi ijtimoiy guruhlarni nazorat qilish vositasi sifatida yaratilgan? Muayyan jinoiy adliya tizimi ishtirokchilariaro munosabatlar qanday rivojlangan? kabi savollarga biz ana shu nazariyani qo’llab ham yondashib ko’rishimiz mumkin.

@CJandLP