«برخی عبارات فارسی میانه در متون کهن فارسی و عربی»، احمد تفضلی، ترجمۀ لیلا عسگری و فضل‌الله پاکزاد، نامۀ فرهنگستان، دورۀ ۲، شمارۀ ۴، زمستان ۱۳۷۵، ص ۱۷-۳۳.

تصور نادرست روحانی‌تباربودن شاهان ساسانی بر مطالعات مرتبط با تعامل دین و دولت ساسانی در 150 سال اخیر سایه افکنده است. این تصور که ریشه در تفسیر نادرست گزارش‌های طبری و آگاثیاس دارد و تاحدی تصور نادرست شاه-روحانی بودن فرمانروایان محلی پارس (همزمان با سلوکیان و اشکانیان) هم آن را تقویت می‌کند، اکنون باید یکسره کنار گذاشته شود. مطالعات آینده، رویکردهای دینی شاهان ساسانی را بازنگری خواهد کرد و ارزیابی منصفانه‌تری از نقش روحانیان زرتشتی در سیاست و اجتماع ایران دورة ساسانی صورت خواهد داد.

چکیده
رابطۀ دین و دولت، موضوعی مهم در تحقیقات مربوط به سازوکار شاهنشاهی ساسانی است و رویکرد ساسانیان به دین زرتشتی و ارتباط آنها با روحانیان این دین، اهمیت بسزایی در پژوهشهای تاریخ ساسانی دارد. در 150 سال اخیر، شماری از محققان با استناد به گزارشی از طبری دربارة ساسان و فعالیت او در آتشکدة اناهید اصطخر، او را صاحبِ منصبی دینی چون موبد، هیربد یا نگاهبان آتشکده تصور کرده و ساسانیان را از تباری روحانی دانستهاند. برخی محققان از این هم فراتر رفته و کامیابی ساسانیان در غلبه بر اشکانیان را نتیجة رویکرد دینی جدید اردشیر بابکان، مؤسس سلسلۀ ساسانی، و توجه و گرویدن هواداران پرشور و متعصب زرتشتی به او پنداشتهاند. گزارش آگاثیاس دربارة اردشیر بابکان هم دستاویز دیگری برای شماری از پژوهشگران در روحانی‌ دانستن او بوده است. این تحقیق با بررسی دوبارة گزارش طبری و سنجش آن با مدارک حقوقی زرتشتیِ دورة ساسانی، نشان میدهد که منصب ساسان در آتشکدة اناهید منصبی دینی نبوده است. همچنین این تحقیق گزارش آگاثیاس دربارۀ اردشیر را با شواهد دیگر میسنجد و نشان میدهد که این گزارش هم مطلبی دربارة روحانیبودن او ندارد. مقایسة این گزارشها و شواهد و روایتهای دیگر، خاستگاه روحانی ساسانیان را نفی میکند و بر پیوند آنها با اشراف محلی فارس صحه می‌گذارد.

چکیده
پدرام جم در پژوهش تاز های به نام «آیا ساسانیان روحانی‌تبار بودند؟ » به بازنگری روایت محمّد بن جریر طبری دربارة ساسان، نیای ساسانیان، و پیوند او با آتشکدة ایزدبانو آناهیتا در اصطخر پارس م یپردازد و این گزارش را با آگاه یهای حقوقی زردشتی دورة ساسانیان م یسنجد و نتیجه می‌گیرد که ساسان در این آتشکده «سالارِ آتش » بوده و منصب دینی نداشته است. همچنین او گزارش آگاثیاس، تاریخ‌نگار بیزانسی، را دربارة تبار و پیشینة خاندانی اردشیر بابکان ) 224 - 240 م(، بنیانگذار شاهنشاهی ساسانیان، با دیگر منابع تاریخی م یسنجد و باور دارد که از روایت آگاثیاس نیز چیزی دربارة تبار روحانی اردشیر و خانوادة او ب ه دست نم یآید. بنابراین، جم دیدگاه پژوهندگانِ ایرانی و غیر ایرانی را دربارۀ روحانی‌تبار بودن ساسانیان درست نمی‌داند و اینکه آنها، بر پایة روایت طبری، ساسان را «موبد» «هیربد » و یا «نگهبان آتشکدۀ آناهیتا » در اصطخر پارس انگاشته و یا، بر پایۀ روایت آگاثیاس، اردشیر را مردی روحانی پنداشت هاند، برداشتهای نادرستی از روایت‌های طبری و آگاثیاس می‌انگارد و نیاکان اردشیر را از اشراف محلیّ استان پارس م یداند. با وجود این، به باور ما برداش تها و نتیجه‌گیری‌های جم نادرست‌اند و ساسانیان ب هراستی روحان یتبار بود هاند. در این پژوهش، با تحلیل گزارش‌های طبری و آگاثیاس و نیز دیدگاه پار های از پژوهندگان ایرانی و غیر ایرانی دربارۀ تبار ساسانیان و کیستی و پایگاه ساسان و بابک و پیوند آنها با آتشکدۀ آناهیتا در اصطخر پارس، به نقد رویکرد و دیدگاه تازۀ جم دربارۀ خاستگاه اشرافی ساسانیان و روحانی‌تبار نبودن آنها خواهیم پرداخت.