عارفانه

❖ معانی ظاهری و باطنی و تو در تو، در بیتی از جناب حافظ شیرازی

مرحوم آقا سید ضیاءالدین درّی یکی از وعّاظ و اهل منبر درجه اول طهران، و استاد علوم معقول بودند. مسلک حِکَمی و عرفانی در منبر داشت، و بیانش جالب و منبرش محققانه بود.

اخ الزوجه حقیر، حاج سید حسن معین شیرازی در منزل بنده در مشهد مقدس از ایشان خواب جالبی را نقل نمودند. در آخرین سالی که مرحوم درّی در قید حیات بود، یک شب از دهه محرم جوانی از ایشان قبل از منبر سوال میکند که: مراد از این شعر چیست؟

مريد پير مغانم ز من مرنج اى شيخ
چرا كه وعده تو كردىّ و او بجا آورد

مرحوم درّی میگوید: جواب این سؤال را در بالای منبر می دهم تا برای همه قابل استفاده باشد. ایشان در فراز منبر داستان نهی آدم ابوالبشر از خوردن گندم، و قضیه نان جوین خوردن امیرالمومنین علیه السلام در تمام مدت درازای عمر را بیان میکند و حتی اینکه آن حضرت در تمام مدت عمر ابدا نان گندم نخورد و از نان جوین سیر نشد.

سپس میگوید: مراد از «شیخ» در این بیت حضرت آدم علی نبینا و آله و علیه السلام است که وعده نخوردن از شجره گندم را در بهشت داد ولی به وعده خود وفا نکرد و از آن تناول نمود. و مراد از «پیر مغان» حضرت امیرالمومنین علیه السلام است که در تمام مدت عمر نان گندم نخورد، و وعده عدم تناول از شجره گندم را او ادا کرده و به اتمام رسانید.

مرحوم درّی در همان سال فوت می‌کند. درست در سال بعد در همان شب از شب های دهه محرّم، همان جوان سؤال کننده، در عالم خواب مرحوم سید ضیاء الدین را می بیند، که نزد آن جوان آمد و گفت: ای جوان! تو در سال قبل در چنین شبی از من معنی این بیت را پرسیدی و من آن گونه پاسخ دادم. ولی وقتی که به عالم برزخ آمدم، معنی و شرح آن به گونه دیگری برایم منکشف شده است و آن این که:

مراد از «شیخ» حضرت ابراهیم علیه السلام است، و مراد از «پیر مغان» حضرت سیدالشهدا علیه السلام است، و منظور از «وعده» ذبح فرزند است، که حضرت ابراهیم وعده وفای قربانی کردن اسماعیل را به خدا داد، اما حقیقت وفا را حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام در کربلا به ذبح فرزندش حضرت علی اکبر علیه السلام انجام داد.

آن جوان فردای آن شب، در آن مجلس همه ساله‌ی مرحوم درّی می آید و خوابش را برای مردم بیان می‌کند، و معلوم است که با بیان این خواب چه انقلابی در مجلس روی داده است.

شعر حافظ معنی اولیش معنی عام است؛ یعنی مراد از شیخ همان علمای ظاهرند که از باطن خبری ندارند، و معنی پیر مغان، استاد اخلاق و عرفان است که رشته تربیت نفسانی به دست اوست؛ و مراد از وفا به وعده ننمودن شیخ و انجام وعده پیر مغان، پایبند نبودن برخی از دسته اول به اصول اعمال و زهد از دنیا، و ملتزم بودن دسته دوم به اصول تزکیه نفس و عدم توجه به زخارف دنیا می باشد.

اما معنی دومی را که مرحوم دری نموده بود، لطیفه استنباطی است که دقیقتر است؛ و اما معنی سومی را که در خواب دیده است، دقیقتر از معنی دوم می باشد؛ و با حفظ معنی اول و دوم که به جای خود صحیح می باشند، معنی خود را به طور جالب و دلنشین اظهار می‌کند. بنابراین معانی متضادی در شعر نیست؛ بلکه این معانی تو در تو و باطن در باطن است. و همه اشعار حافظ از یک رموز خاصی که حاکی از کنایات بدیعه و اسرار مخفیه و معانی عمیقه ای است حکایت می‌نماید.

• اقتباس از کتاب روح مجرّد، نوشته آیت الله سید محمد حسین حسینی طهرانی، ص ۴۸۲-۴۸۵

@Arefane | «کانال توحیدی عارفانه»

797 views11:04