آسیب علوم انسانی در ایران چیست؟

از چهار سال پیش و به بهانه طرحی مطالعاتی، تامل جدی و گروهی حول محور این مسئله را با همکاری و همراهی دوستان آغاز کردیم. یاسر خوشنویس، محمدرضا معینی و من هریک از زاویه‌ای به وضعیت علوم انسانی در ایران معاصر پرداختیم. در گام نخست، کوشیدیم روایت این آسیب‌شناسی را از منظر اندیشمندان و پژوهشگران این حوزه مطالعاتی ارائه کنیم. سپس و بر اساس یافته‌ها، دسته‌بندی‌های اولیه را مورد تجدیدنظر قرار دادیم و نهایتا به رهیافت‌های تاریخی و تمدنی، نهادی، کارکردی و فرهنگی در وضعیت‌شناسی و به تعاقب آن، آسیب‌شناسی علوم انسانی و اجتماعی در ایران رسیدیم. حاصل این تحقیق که با حمایت مؤسسه حامی علوم انسانی انجام شد، در کتابی با همین عنوان گردآوری شده و حاوی گزارشی توصیفی-تحلیلی از بیش از ده صاحبنظر ایرانی (از رضا داوری اردکانی تا آرامش دوستدار و از حسین کچویان تا مقصود فراستخواه) است که امیدوارم به‌زودی منتشر شود.

اما پس از این کتاب نیز دغدغه بهبود وضعیت علوم انسانی و اجتماعی همواره با من همراه بوده است. در مقاله "قصه فراز و فرود علوم اجتماعی در ایران" به گوشه‌ای از این دغدغه پرداختم و این روزها نیز با همکاری مسعود زالی‌زاده مشغول نگارش فصلی برای کتابی با عنوان "سرگذشت علوم اجتماعی در ایران" هستیم. اثری که امیدوارم بحول الهی، توسط یکی از ناشران برجسته عرصه تاریخ و اندیشه سیاسی و اجتماعی در ماه‌های آتی منتشر شود.

در همین اثنا، با مجموعه گفت‌گوهای "خیام خیّام" آشنا شدم که سعی دارد از منظری نو به چالش‌های نهاد علم در ایران بپردازد و از زوایای مختلف بر این مسئله نور بتاباند. کتاب "وضعیت‌شناسی علوم انسانی در ایران از منظر صاحب‌نظران" که ذکر آن رفت، بهانه‌ای شد تا به دعوت دکتر آرش رستگار عزیز در یکی از همین نشست‌ها حضور یابم. از دوستان گرانقدری که در آن پروژه تحقیقاتی از محضرشان بسیار آموخته بودم، محمدرضا معینی عزیز حاضر بود و متاسفانه یاسر خوشنویس عزیز امکان حضور نداشت.

باری، در این گفتگو که به میزبانی دکتر رضا فلاح مقدم، دکتر مسعود طوسی سعیدی و آقای یعقوب حسین‌زاده در مرکز آموزشی دانش‌پژوهان جوان برگزار شد، به همراهی محمدرضا سعی کردیم تا پای رهیافتی کمتر مورد توجه را به آوردگاه وضعیت‌شناسی نهاد علم در ایران معاصر باز کنیم و از دریچه‌ای نسبتا نو، روایتی تاریخی-تمدنی از کیفیت مواجهه ایرانیان با علوم انسانی جدید در بازه پایانی حکومت قاجار تا سال‌های منتهی به انقلاب اسلامی ارائه نماییم. در این بین، تجربه‌هایی مانند مدرسه سپهسالار، دانشگاه تهران و دانشکده الاهیات و همچنین مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی را در کنار تحولات حوزه علمیه قم و نهاد دین مورد اشاره قرار داده‌ایم و می‌کوشیم از پس وارسی هریک از این تجارب، روایت خود از سرشت و سرنوشت نهاد علم و به‌ویژه علوم انسانی در ایران را در نیمه نخست قرن چهاردهم خورشیدی سامان دهیم.



فایل تصویری این گفتگوی حدودا دوساعته از اینجا قابل مشاهده است؛
https://www.aparat.com/v/tgh1u06


@Darossalaam

🔺عکس آخوند با عمامه و پیراهن یقه‌دار کم‌ نیست، اما اگر تا به حال عکسی از یک آخوند با عمامه و کراوات ندیده بودید این شما و این هم عکس جوانی شیخ محمدجواد شِرّی (۱۹۹۴-۱۹۱۱) روحانی لبنانی تحصیل‌کرده‌ی نجف و مبلغ شیعه در آمریکا. او از جمله کسانی بود که توانست شیخ شلتوت مفتی الازهر را در مصر قانع کند تا مذهب شیعه‌ی جعفری را در کنار مذاهب فقهی اهل سنت به رسمیت بشناسد. شیخ شِرّی نویسنده‌ی کتابی دو جلدی به انگلیسی در زندگی‌نامه‌ی امام علی است. عنوان این کتاب این است: «برادر پیامبر، امام علی»، لینک آمازون. رضا شاه‌کاظمی دین‌پژوه و استاد محقق در مؤسسه‌ی مطالعات اسماعیلی در مدخل «امام علی» در «دائره المعارف دین» (۲۰۰۵) می‌گوید کتاب محمدجواد شرّی تا کنون به‌ترین تک‌اثر در باب زندگی امام علی به زبان انگلیسی است. بیش‌تر در باب زندگی او. #معرفی‌اثر @YMirdamadi

.
🔰دومین مدرسه فصلی آکادمی طومار اندیشه

🌐توانمندسازی برای مقاله‌نویسی بین‌المللی علوم انسانی | زمستان ۱۴۰۳

▪️مهلت ثبت‌نام زودهنگام: ۱۸ بهمن
▫️آخرین مهلت ثبت‌نام: ۳ اسفند

👤۴ استاد | ۷ ارائه | فقط آنلاین
⏰یکشنبه ۵ تا جمعه ۱۰ اسفند
📃با گواهی آکادمی طومار اندیشه

1️⃣ژورنال‌های بین‌المللی و ناشران بین‌المللی: رتبه‌بندی و ارزش‌گذاری
👤پیمان اسحاقی |دانشگاه آزاد برلین
یکشنبه ۵ اسفند | ساعت ۱۸ تا ۲۰

2️⃣اصول حرفه‌ای نگارش و چاپ مقالات بین‌المللی علوم انسانی
👤بهروز محمودی بختیاری | دانشگاه تهران
دوشنبه ۶ اسفند | ساعت ۱۸ تا ۲۰
چهارشنبه ۸ اسفند | ساعت ۱۸ تا ۲۰

3️⃣رایتینگ علمی برای مقالات بین‌المللی علوم انسانی
👤علیرضا دوستدار | دانشگاه شیکاگو
سه‌شنبه ۷ اسفند | ساعت ۱۸ تا ۲۰
پنجشنبه ۹ اسفند | ساعت ۱۸ تا ۲۰

4️⃣کاربست هوش مصنوعی در مقاله‌نویسی بین‌المللی علوم انسانی
👤محمدرضا معینی | دانشگاه تهران
جمعه ۱۰ اسفند | ساعت ۱۶ تا ۱۸
جمعه ۱۰ اسفند | ساعت ۱۸ تا ۲۰

ثبت‌نام از راه تلگرام و ایمیل:
@toumareandisheh
Toumareandisheh@gmail.com

📝هزینه، طرح‌درس‌ و رزومه‌‌ را در سایت بخوانید.

🆔 سایت | تلگرام | اینستاگرام

من قرار است در این مدرسه -به صورت خیلی کوتاه و فشرده- ابزارها و روش‌هایی را معرفی کنم که مسیر شما را در فرایند نگارش یک مقاله -به طور خاص یک مقاله دانشگاهی به زبان انگلیسی- تسهیل می‌کند. قرار است یاد بگیریم که چگونه از ابزارهای جدید هوش مصنوعی مولّد (مثل ChatGPT) برای اصلاح چارچوب مقاله، نگارش، ویرایش و بهبود متن نگاشته‌شده، یافتن منابع، تلخیص و تحلیل منابع و... بیشترین بهره را ببریم و از در دام خطاهای متداول در این مسیر نیفتیم.

📍رسم آقاخان و راه ایران شیعی
درسی از کنشگری کریم آقاخان، پیشوای تازه درگذشته اسماعیلیه

✍️ امیرمهدی مناقبی
🗓 ۲۳ بهمن ۱۴۰۳

🔸 کریم آقاخان با اقدامات متنوع خیریه در دنیا شناخته می‌شود. از توسعه مناطق محروم و نجات محیط زیست تا جایزه معماری و موسیقی.
او کنش محترمانه‌ای داشت و احترام را برای خود و پیروانش به ارمغان آورد. از خود و اسماعیلیه چهره‌ای انسانی و فرافرقه‌ای ساخت و به لوازم آن پایبند ماند.
اقدامات آقاخان چند بعدی و توسعه‌ محور بود. نگاه بلندمدت را می‌تواند در برنامه‌های او به وضوح دید.

🔸 متاسفانه تشیع در ایران با وجود نیاز شدید به چنین اقدامات و چهره‌‌هایی، در این زمینه بسیار فقیر است. اگر روحانیت شیعه طی دهه‌های گذشته چنین کنشگران فرافرقه‌ای و انسان‌محوری در ایران داشت شرایط دین در ایران به گونه‌ی دیگری بود.
این یادداشت با به رسمیت شناختن نیازهای فراوان داخلی، متمرکز بر نیازهای برون مرزی ایران و تشیع است.

🔸️ بنابر دلایلی ایران از زمان محمدرضا پهلوی تا امروز بخشی از عمق راهبردی (فرهنگی و نظامی) خود را در غرب کشور و تا لبنان و دریای مدیترانه تعریف کرده است. این اقدام هم‌زمان با عدم توجه کافی به فرصت‌های ایران در مرزهای شرقی بوده است.

🔸️ ما در آسیای میانه، افغانستان، پاکستان و حتی هندوستان فرصت‌های مهمی با اتکا به مذهب تشیع و زبان فارسی داریم. فرصت‌هایی که برای بقا و اقتدار ایران و تشیع سرنوشت‌ساز هستند؛ اما همزمان دو نگاه در کشور وجود دارد که مانع تقویت ریشه‌های شرقی ماست: فرقه‌گرایی و سیاسی‌گری.

🔸️ کریم آقاخان با حذف دو رویکرد حساسیت برانگیز فرقه‌گرایی و سیاسی‌کاری توانست در این مناطق پایگاه اسماعیلیه را به مراتب محکم‌تر از قلعه الموت در قلب‌ها و اذهان بنا کند.
او می‌توانست با اقداماتی فرقه‌ای در پی گسترش و تبلیغ مستقیم اسماعیلیه باشد اما با صبوری توانست امنیت و احترام بلندمدت را برای پیروان خود به یادگار بگذارد.
او پذیرفته بود اسماعیلیه در اقلیت است و راهبردی منطبق با این واقعیت بنا کرده بود.

🔻 ۱/۲
▫️@am_managhebi

🔻۲/۲
🔸️ فرصت کنش‌های مشابه کریم آقاخان برای شیعیان ایران مهیا است. گسترش عمق فرهنگی در شرق کشور نیاز عمیق امروز ایران و تشیع است.
به صورت خاص بعد از سقوط سوریه و تضعیف محور مقاومت این نیاز تشدید شده است. از سمت دیگر تهدیدهای امنیتی از سمت شرق کشور رو به ازدیاد است و برخی تحلیلگران بحران‌های سختی را از آن ناحیه پیش‌بینی می‌کنند‌.

🔸️ برای ایجاد عمق راهبردی ایران و تشیع در شرق کشور توسط کنشگران شیعه ایرانی، توجه به ۹ نکته ذیل داری اهمیت است:

1️⃣ دوری از فرقه‌گرایی:
توجه به فعالیت‌های عام‌المنفعه جهت خدمت به همه مردم بدون تبعیض مذهبی و بدون تبلیغ مستقیم و دعوت به تشیع.

2️⃣ اجتناب از صدور انقلاب:
هرگونه اقدامی که در جهت نفوذ سیاسی ایران باشد موجب شکست در میان مردم مناطق هدف و ایرانیان داخل کشور خواهد شد. همچنین اقدامات متقابل رقبا و مخالفان ایران را هم در پی خواهد داشت.

3️⃣ مشارکت مردم محلی:
تا حد امکان اقدامات با مشارکت و تعامل مردم بومی منطقه باشد تا به صورت طبیعی شکل بگرید و به کیفیت، اثربخشی و دوام آن کمک کند.

4️⃣ توجه به توسعه پایدار:
تجربه فعالیت‌های خیریه شیعیان ایران در منطقه بیشتر معطوف به کمک‌های امدادی در بلایا و سوانح بوده. اما برای تأثیرگذاری بلندمدت نیاز به اقداماتی معطوف به رفع نیازهای بلندمدت است.

5️⃣ مشارکت با نهادهای بین‌المللی:
تجربه ایران و تشیع در این گونه اقدامات کم است اما موسسات و مراکز بین المللی هستند که تجربه، توان و انگیزه این دست فعالیت‌ها را دارند.
جلب مشا‌رکت آنها موجب انتقال دانش، افزایش کیفیت و کاهش حساسیت‌ها خواهد شد.

6️⃣ شفافیت و پاسخگویی:
طبیعی است که هدایت این اقدامات از داخل ایران بسیاری از کنشگران را حساس کند. با گزارش‌دهی و شفافیت اقدامات می‌توان از میزان حساسیت‌های مذهبی و سیاسی کاست.

7️⃣ توسعه الهیات خدمت به انسان:
انجام این اقدامات فارغ از فرقه‌گرایی نیازمند الهایاتی توسعه یافته در جهت تبین منطق دینی خدمت به نوع بشر فارغ از مذهب افراد است. الهیاتی که در تشیع وجود دارد ولی به محاق رفته است.

8️⃣ پیوند با شیعیان و فارس‌زبانان:
شرکای اصلی حضور منطقه‌ای ما، شیعیان و فارس‌زبانان هستند. اقدامات منطقه‌ای باید به گونه‌ای باشد که:
▫️ شیعیان و فارس‌زبانان مشارکت جدی در آن داشته باشند.
▫️ موجب همبستگی بیشتر آنها با شیعیان و فارس‌زبانان ایران شود.
▫️ حضور آنها در طرح‌ها موجب جلب احترام برای آنها در بین غیر شیعیان و غیر فارس‌زبانان شود.

9️⃣ مدیریت ذی‌نفعان و ایجاد موازنه:
کشورهای عربستان، ترکیه، آمریکا و رژیم صهیونیستی مخالف افزایش عمق راهبردی ایران و تشیع در شرق خواهند بود.
موضع روسیه برای این قلم شفاف نیست اما چین می‌تواند همراه مهم این طرح باشد.
چین برای پیشرفت ابتکار (کریدور) کمربند جاده از اقداماتی که موجب افزایش امنیت و مهار بنیادگرایی و خشونت می‌شود استقبال خواهد کرد؛ چه این که این اقدام توسط کشوری با منافع مشترک باشد.
می‌بایست با استفاده از تضاد منافع این قدرت‌ها، موازنه‌ای در جهت پیشبرد این ایده بنا کرد.

🔸️ جریان‌های سیاسی و امنیتی ایران باید به این مهم توجه کنند که با توجه به حساسیت موضوع، بخشی از این اقدامات صرفا از عهده نهادهای مدنی و مردمی (واقعی) بر می‌آید و هرگونه مداخله حاکمیتی منجر به شکست آن خواهد شد.

🔸️ متاسفانه از دشواری‌های رقم خوردن این اقدام نبود تجربه ملی و شیعی است.
فقدان چهره‌ها و موسسات معتبر مذهبی که در جهت محرومیت‌‌زدایی بلندمدت و توسعه پایدار فعالیت کرده باشند به همراه خلاء نگاه امنیتی که بتواند لوازم این اقدامات را درک کرده و بدون مداخله بیجا به ایجاد عمق راهبردی و امنیت پایدار کمک کند از چالش‌های این پیشنهاد است.

🔸️ این قلم اعتقاد به ارزش ذاتی خدمت به انسان دارد و الهیات شیعی را نیز راهنمای این مسیر می‌داند اما این یادداشت صرفا به بخشی از جنبه‌های کارکردی این رویکرد پرداخته است.
راه دشواری است اما برای ایران و برای تشیع باید در آن قدم نهاد؛ باشد که راه خود بگویدمان چون باید رفت.

🔻۲/۲
▫️@am_managhebi