اطلاعات ما در مورد نظام قانونی زردشتی اندک است. آنچه که می‌دانیم حاکی از آنست که در آیین زردشت بیش از سایر ادیان میان دین و دولت اتحاد و نزدیکی وجود داشته است. با این همه حتی پس از سقوط شاهنشاهی ساسانی در برابر اعراب، صدور آراء قانونی زردشتی ادامه یافت.

ریچارد ب. بولت،
گروش به اسلام در قرون میانه،
ص38،
ترجمه محمد حسین وقار،
تهران: نشر تاریخ ایران، 1364.


@AdnanFallahi

هر عملی که به منظور هدفی تشریع شده باشد، با نابودی آن هدف باطل می‌شود؛ و هر عملی که به منظور اهدافی تشریع شده باشد، با نابودی آن اهداف یا بعضی‌شان باطل می‌شود.

عز بن عبدالسلام (660ق)،
قواعد الأحكام،
2/163،
تحقیق: د. نزیه کمال حماد&د. عثمان جمعة ضمیریة، دمشق: دار القلم.


@AdnanFallahi

روشن است که نمی‌شود از نوشته‌های ماکیاولی مشروعیت، شایندگی و یا حتا ضرورت این یا آن نهاد را استنتاج کرد.

پی‌یر منان،
تاریخ فکری لیبرالیسم،
ص59،
ترجمه عبدالوهاب احمدی،
تهران: نشر آگه، ۱۳۹۴.


@AdnanFallahi

و همانا بر سر مصالح یا مفاسد پوشیده [از چشمان اکثر خلایق]، نزاعی دامنه‌دار و اختلافی بسیار رخ داده است. و مردم در درک مصالح و مفاسد و آنچه از مصالح و مفاسد که راجح یا مساوی باشند، بر اساس زیرکی و قریحه‌شان، دچار اختلافند.

عز بن عبدالسلام (660ق)،
قواعد الأحكام،
2/194،
تحقیق: د. نزیه کمال حماد&د. عثمان جمعة ضمیریة، دمشق: دار القلم.


@AdnanFallahi

... تُرک‌ها دولت عثمانی را ساقط کرده و بر ویرانه‌های آن دولت جمهوری را به شکل جدید تأسیس کرد‌ند... و همانا تأیید ما به نسبت حکومت جدید ترکیه، قطعا مشمول چیزی است که این بیان و نصیحت را بر ما واجب می‌کند. و همانا ما این حکومت را به سبب جایگاه دین و مصلحت مسلمین تأیید می‌کنیم...

محمد رشید رضا،
الخلافة،
ص13،
القاهرة: مؤسسة هنداوي، 2012


@AdnanFallahi

هدف کسانی که در این دوران، درباره‌ی شرط قریشی‌بودن [برای خلیفه] جدل کرده یا آن را کتمان می‌کنند، صحیح دانستن خلافت آل عثمان [عثمانی] است؛ و البته چنین دیدگاهی [= نفی شرط قریشی‌بودن] نزد اهل سنت که قریشی‌بودن را به اجماع مذاهبشان شرط می‌دانند ـ مگر اینکه خلاف آن بر اساس قاعده‌ی تغلّب رخ دهد ـ خریدار ندارد.

محمد رشید رضا،
الخلافة،
ص23،
القاهرة: مؤسسة هنداوي، 2012


@AdnanFallahi

ولله الحمد والمنه آن جنابِ شهامت‌مآب که از تمامی ایرانیان حسیب و نسیب و نجیب‌تر و منسوب به یکی از خانواده قدیم و معروف و ممدوح‌ترین ایران و صاحب انصار و اعوان هستند، اگر عدالت را پیشه و ترفیه و آسودگی رعایا و برایا را همیشه اندیشه فرمایند اهالی ایران بالطوع و الرضا و اهالی هندوستان و ترکستان نیز فقط به یک توجه، آن وِلا رِبقۀ تابعیت و اطاعت را بر رَقَبۀ عبودیت و رقیت نهاده، در بقا و ارتقای دولت صوفيه‌ی صفویه جانسپارانه خواهند کوشید. اما در عکس معامله هرگاه به حیف سیف، مالک ایران هم باشند، از شرق و غربِ دولت و مملکت، خود را هدف تیر عداوت عامۀ مسلمین قرار داده آنی آسوده از هجوم و اقتحام حکم‌داران و امرای عامۀ اسلام نمانده، مملکت ایران محصور و اهالی آن در انظار مسلمین مقهور خواهند شد. پس مصرع «چرا عاقل کند کاری که باز آرد پشیمانی» مملکت پادشاه می خواهد؛ پادشاه، مملکت و رعیت، و این هر دو به عدالت معمور و مرفه می‌شود، پادشاه با دین و مذهب که از امور معنویه و اخرویه است چه کار دارد؟ اگر آن سیادت‌مآب نصایح مشفقانه اینجانب را اصغا و قبول فرمایند، شکی نیست که همیشه دولت ابدمدّت عثمانی را ظهیر و معین امارت و حکومت آن ولا یافته عند الاقتضاء معاونت فعلیه هم خواهند دید"
(بخشی از نامه‌ی سلطان بایزید دوم به شاه اسماعیل یکم)

اسپناقچی پاشازاده،
انقلاب الاسلام بین الخواص والعوام (ت‍اری‍خ‌ زن‍دگ‍ی‌ و ن‍ب‍رده‍ای‌ ش‍اه‌ اس‍م‍اع‍ی‍ل‌ ص‍ف‍وی‌ و ش‍اه‌ س‍ل‍ی‍م‌ ع‍ث‍م‍ان‍ی‌: وق‍ای‍ع‌ س‍ال‍ه‍ای‌ ۹۳۰ - ۹۰۵ ه‍ج‍ری‌)،
صص52،53،
به کوشش رسول جعفریان،
قم: نشر دلیل، 1379.


@AdnanFallahi

... برغم ادعای خلافت اسلامی از جانب عثمانی‌ها، آنان ستمگرانی بودند که بیشتر اَحکامشان بر اساس آنچه که امروزه سلطنت مطلقه نامیده می‌شود، تنفیذ می‌شد؛ و از همین رو تُرک‌ها ـ به تقلید از ملل اروپایی ـ در صدد مقید کردن آنها با قانون اساسی برآمدند، و این هم به سبب جهل افرادی چون مدحت‌پاشا و یارانش نسبت به احکام شرع اسلامی بود. نهایتا کمالیست‌ها دولت عثمانی را ساقط کرده و سلطه‌ی فردی را کُلا و جُزءا پَس زدند.

محمد رشید رضا،
الخلافة،
ص43،
القاهرة: مؤسسة هنداوي، 2012


@AdnanFallahi

در میان علمای اهل سنت ـ جمعی یا فردی ـ کسی نیست که من حیث رهبری و پیروی ملت از وی، به جایگاه مجتهدین شیعه برسد. خاصه فارغ التحصیلان نجف که اینان حقیقتا زعمای مذهب خود هستند.

محمد رشید رضا،
الخلافة،
ص43،
القاهرة: مؤسسة هنداوي، 2012


@AdnanFallahi

چنان‌که در مقاله‌ی "غرب‌شناسی تا غرب‌ستیزی: از رشید رضا تا سید قطب" مستند کردیم، علم الاستغراب یا غرب‌شناسی شیخ سید محمد رشید رضا صاحب مجله‌ی المَنار ـ به مثابه کسی که از پدران سلفیه‌ی جدید شناخته می‌شود ـ به کلی با غرب‌شناسی نسل‌های بعدی و به‌ویژه سید قطب متفاوت بود. رشید رضا قائل به نوعی رویکرد پدیدارشناسانه در مواجهه با تمدن غربی بود فلذا ابایی نداشت که حتی در تفسیر قرآنش از مزایای تمدن غربی بنویسد؛ این سبک اندیشه‌ی رشید رضا بعدا در میان برخی گروه‌های ذی‌نفوذ متأثر از وی و جریان سلفیت به نوعی غرب‌ستیزی تبدیل شد که جز جاهلیت چیزی در تمدن غربی نمی‌دیدند. رصد این گسست‌های فکری در عین جالب بودن، بسیار مهم و عبرت‌آموز است.
رشید رضا در کتابچه‌ی مهمش "الخلافة" به سه گروه از دغدغه‌مندان سیاست در دوره‌ی خویش اشاره می‌کند و از میان آن سه گروه فقط یک گروه را ناجی چنددستگی مسلمین و ترقی سیاسی آنان می‌داند؛ گروهی که وی آنان را "حزب اصلاح اسلامی معتدل" می‌خواند که جامع بین اسلام و جوهر اصیل تمدن غربی (کنه الحضارة الأوروبية) است:

همانا پیشگامان رهبری سیاسی و کسب جایگاه حل و عقد در سرزمین‌های اسلامی خارج از جزیرة العرب، سه دسته‌اند: مقلدان کتب مختلف فقهی، مقلدان قوانین و نظم اروپایی، و حزب اصلاح که جامعِ بین استقلال در فهم فقه دین و حکم شرع اسلامی و جوهر و اصل تمدن اروپایی است... و این همان حزبی است که ما در مقاله‌ی سوم از سلسله مقالات «مدنیة القوانین» آن را حزب استاد امام [محمد عبده] خواندیم" (محمد رشید رضا، الخلافة، ص43، القاهرة: مؤسسة هنداوي، 2012).

@AdnanFallahi

از نظر تاریخی، نظریه‌ی جنگ عادلانه تحت سلطه‌ی دولت‌گرایان (statists) بوده است. بیشتر شاخه‌های این سنت نوعی قید اقتدار "مشروع"، "مناسب" یا "درست" را داشته‌اند که به مثابه شرط لازم برای عادلانه بودن یک جنگ فهمیده شده است. در عمل، این بدان معناست که حاکمان و دولت‌ها حقوقی دارند که بازیگران غیردولتی فاقد آن هستند. حقوق بین‌الملل تنها به دولت‌ها حقوق دفاع ملی می‌دهد و "حقوق جنگجویان" را عمدتاً به سربازان دولت‌ها اعطا می‌کند.

مدخل "جنگ" از دانشنامه‌ی فلسفی استنفورد،
در دست ترجمه از همین قلم


@AdnanFallahi

موضع عز بن عبدالسلام شافعی (660ق) درباره‌ی کفر و ایمان حقیقی (و نه فقهی)، شبیه به موضع منسوب به جاحظ، طوفی حنبلی و قلیلی دیگر از اصولیان و فقهای اهل سنت است:

اگر آدمی به بلوغ برسد و اعتقاد صحیحی نداشته باشد، لازم است که بر حسب امکان [در اعتقاد خود] نظرورزی کند. پس اگر پیش از پایان نظرورزی ـ و بدون کوتاهی کردن در این کار ـ فوت کند، نه گناهی مرتکب شده و نه مستوجب عذاب است چراکه عذاب مخصوص گناهکاران است. و اما اگر انسان بالغ، نظرورزی را به تأخیر اندازد و پیش از اینکه مجال این کار پیدا شود فوت کند، پس او به سبب تأخیر در این امر گناهکار است. و آیا چنین شخصی چونان یک کافر عذاب می‌بیند؟ محل نظر و احتمال است... [و اگر مسلمانی ناخواسته دچار شبهه‌ی کفرآمیزی شود] پس اگر در ازاله‌‌ی این شبهه ـ با تمام توان خود در نظرورزی و بحث و پرسش ـ بکوشد، چنین شخصی گناهکار نیست ولو اینکه زمان این کوشش و طلب برای رفع شبهه بر حسب امکان، طولانی شود. چراکه عذاب صرفا به سبب گناه است. این، دیدگاهی است که ما داریم و اصول شرع هم مقتضی همین دیدگاه است چراکه خداوند کسی را جز به اندازه‌ی وُسعش مکلف نکرده و چیزی که فراتر از طاقت فرد باشد را بر او اجبار نمی‌کند" (قواعد الأحكام، 2/270، تحقیق: د. نزیه کمال حماد&د. عثمان جمعة ضمیریة، دمشق: دار القلم).

@AdnanFallahi

با بسیاری از خواص مصری ـ اعم از مُعَمّم و غیر معمّم ـ درباره‌ی مسأله‌ی خلافت گفتگو کردم و متوجه شدم که آنها بر این موضوع متفقند که هدف از تأیید خلافت جدیدی که حکومت جمهوری آنکارا ابداع کرده، خنثی کردن دسیسه‌های دولت بریتانیا در آلت دست قرار دادن این منصب رفیع اسلامی ـ با برکشیدن ملک حسین در مکه و سلطان وحید الدین [محمد ششم] در آستانه [= استانبول] ـ است.

محمد رشید رضا،
الخلافة،
صص66،67
القاهرة: مؤسسة هنداوي، 2012


@AdnanFallahi

مصطفی کمال پاشا [آتاتورک] باهوش و سخنور است اما اصول فقه نمی‌داند و فقیه هم نیست؛ در حالی‌که ـ به سبب موهبت شجاعت نظامی و به یُمن رهبری سیاسی‌اش ــ درباره‌ی چنین مسائل دینی‌ای فتوا می‌دهد و عوام از او می‌پذیرند و فقها هم علیه وی چیزی نمی‌گویند...

محمد رشید رضا،
الخلافة،
ص80،
القاهرة: مؤسسة هنداوي، 2012


@AdnanFallahi

طی دو سده‌ی نخست تقریباً هیچگاه عربها نسبت به زبان فارسی کینه و خشم و حتی حساسیتی از خود نشان نداده اند. از این گذشته در همه این دوران که بر ایران و ایرانی چیره بودند با تاریخ و سنت و دین ایرانی هم سر ستیز نداشتند. روایاتی که در زمینه دشمنی ایشان نقل شده بسیار اندک است و تازه همین روایات هم چون در متن تاریخی ـ اجتماعی خود قرار می‌گیرد بار منفی خود را فرو می‌نهد و به امری شخصی و موضعی بدل می‌گردد. نیز هنگامی که مجموعه این روایتها را برحسب زمان در پی هم می چینیم ملاحظه می‌کنیم که ایرانیان و گاه پیش‌زمینه‌ی تاریخی آنان آماج انتقاد عربها قرار می‌گیرد نه زبان فارسی. اما همین‌که اندکی در زمان پیش می آییم با شگفتی می‌بینیم که این ایرانیان اند که به زبان و ادب فارسی می‌تازند؛ گویی از آن بیمناک اند که این ابزار بیان علمی - دینی ادبی (زبان عربی) را که با رنج بسیار به دست آورده اند و به یاری آن نام و شهرت و گاه نیز مقامهای ارجمند یافته اند از دست بدهند و توده های مردم که تنها فارسی می‌دانند قد برافرازند و با آنان به رقابت برخیزند.

آذرتاش آذرنوش،
چالش میان فارسی و عربی سده‌های نخست،
ص151،
تهران، نشر نی، 1385.


@AdnanFallahi

خدا را شکر که برای ارکان دولت ترکیه ـ که منصب خلافت را منحل کرد ـ معلوم شد که دولت عثمانی، فاسد بود... پس برای ما میسر شد که برای دولت ترکیه و جهان اسلام ـ که اکثرا مفتون دولت عثمانی بودند ـ تبيين کنیم که عثمانی در بحث خلافت، مبتنی بر اصول شریعت اسلامی نبود، و ميسر شد كه حقیقت خلافت و شکل حقیقی حکومت اسلامی و نیز خطای جمهور اعضای مجلس ملی کبیر ترکیه ناظر بر رأی و عملشان در این مسأله را روشن کنیم و...

محمد رشید رضا،
الخلافة،
ص93،
القاهرة: مؤسسة هنداوي، 2012


@AdnanFallahi

قوام زندگی ملت‌ها و دولت‌ها در تمام دوران‌ها، مبتنی بر ثروت است. و البته ثروت در زمانه‌ی ما جایگاهی پیدا کرده که پیش‌تر نداشت... پس آیا ممکن است گفته شود: مقتضای شرع اسلام این است که مسلمین فقیر باشند؟

محمد رشید رضا،
الخلافة،
صص94،95،
القاهرة: مؤسسة هنداوي، 2012


@AdnanFallahi

اطاعت از حاکم متغلّب ـ ولو در موارد مطابق با شرع ـ شرعا واجب نیست مگر برای کسانی که مقهور غلبه‌ی وی هستند. سلطان عبدالحمید [دوم] ادعای خلافت کرده بود و از آنجا که نه شروط خلافت را داشت و نه واجبات این منصب را به جا می‌آورد، مسلمین افغان و یمن و نجد و مغرب باوری به صحت خلافتش و اعتقادی به وجوب اطاعت از وی نداشتند.

محمد رشید رضا،
الخلافة،
صص98،99،
القاهرة: مؤسسة هنداوي، 2012


@AdnanFallahi

آغاز داستان را باید از حکومت عباس میرزا نایب السلطنه و جنگ های ایران و روس و اقدامات داخلی آن شاهزاده منورالفکر گرفت... و دومی به واسطه آشنایی به زبان ترکی و اتصال معنوی [آذربایجان] از این راه (که سایر قسمتهای ایران از آن محروم بودند) استانبول و ممالک عثمانی و روسیه و مخصوصاً قفقاز و تا حدی حاج ترخان و عشق آباد و غیره بود...
پس از شرحی که راجع به روشنایی که از استانبول به ایران یعنی بالخاصه به تبریز آمده بود و در تهیۀ بیداری افکار و انقلاب سیاسی بتدریج مؤثر شده بود شمه ای هم از ارتباط معنوی بیداردلان آذربایجان با روسیه و بالخصوص با قفقازیه و داغستان باید بگوییم.
مطبعه ابتدا از روسیه به تبریز آمد و خط تلگرافی کمپانی هند و اروپا هم از ادسا و تفلیس و جلفا به تبریز راه یافت و این شهر را با اروپا مربوط ساخت.

سید حسن تقی‌زاده،
تاریخ انقلاب مشروطیت ایران،
صص228ـ231،
تهران: انتشارات فردوس، 1379.


@AdnanFallahi

... [هیچ‌یک از جمیع ملل مسلمان] نتوانستند به آنچه که ملل فرنگی ـ یکی پس از دیگری ـ در امحای استبداد حاکمانشان رهنمون شدند، راه ببرند؛ چنان‌که برخی از ملت‌های فرنگی پادشاهی را به طور کامل ساقط کردند، و برخی‌شان سلطه‌ی پادشاهان را محدود کردند به گونه‌ای که از پادشاهی شاهان چیزی جز برخی مظاهر تشریفاتی که گاه مورد استفاده بود باقی نماند و حتی کوچک‌ترین نوع استبداد از حیث امر و نهی آنها در حکومت محو شد.

محمد رشید رضا،
الخلافة،
ص127،
القاهرة: مؤسسة هنداوي، 2012.


@AdnanFallahi

انجمن بین‌الملی پژوهشگران نسل‌کشی (IAGS) مهم‌ترین سازمان غیردولتی‌ای است که در سطح بین‌المللی به پژوهش و مطالعه درباره‌ی ابعاد مختلف نسل‌کشی مشغول است. این انجمن با انتشار مجلات دوره‌ای مانند Genocide Studies and Prevention و... نقش مهمی در پیشبرد مطالعات آکادمیک در حوزه‌ی نسل‌کشی داشته و هم‌اکنون حدود 500نفر از پژوهشگران و دانشگاهیان علاقمند به این حوزه را در دل خود گرد آورده است.
دو تن از بنیانگذاران اصلی این سازمان د. اسرائیل چارنی (استاد سابق دانشگاه عبری اورشلیم) و رابرت ملسون (از بازماندگان هولوکاست و استاد مطالعات نسل‌کشی در دانشگاه کلارک) از قضا خود از زمره‌ی پژوهشگران یهودی‌ای هستند که پژوهش درباره‌ی نسل کشی یهودیان در جنگ جهانی دوم (هولوکاست) آنها را به وادی مطالعاتی کشاند.
این سازمان تاکنون تحقیقات، بررسی‌ها و بیانیه‌های متعددی درباره‌ی جنایات جنگی در قره‌باغ، نسل کشی ارامنه در اواخر دوره‌ی عثمانی، نسل‌کشی کُردهای عراق در دوران صدام، نسل‌کشی بنگلادش در جریان جنگ استقلال، سرکوب اقلیت اویغور در چین، پاکسازی قومی اقلیت روهینجیا در میانمار و... را انتشار داده است.
اما در جدیدترین گزارش این سازمان (منتشر شده در 31آگوست 2025)، دولت اسراییل ـ علاوه بر کشتن و زخمی کردن بیش از 50هزار کودک غزه‌ای ـ به لیست بلندبالایی از نقض قوانین بین‌المللی متهم شده و این سازمان، سیاست و اقدامات اسراییل در جنگ اخیر غزه را بر اساس تعاریف قانونی (legal definition) مصداق نسل‌کشی، پاکسازی قومی و جنایت علیه بشریت دانسته است. نیز بر اساس مفاد اساسنامه‌ی رم (مبنای دیوان کیفری بین‌المللی)، نخست وزیر و وزیر دفاع اسراییل را جنایتکار جنگی معرفی کرده است.
متن کامل گزارش "انجمن بین‌الملی پژوهشگران نسل‌کشی" پیوست است.


@AdnanFallahi