تـُراث📚کانال عدنان فلّاحی

📖حدیث‌گرایی متخیل: ابن تیمیه و ابوحنیفه

ابن تیمیه نیز بر این شواهد صحه می‌‌گذارد که قاطبه‌‌ی محدثان ابوحنیفه را مورد طعن و انتقاد قرار داده‌‌اند. او حتی پا را فراتر گذاشته و دلیل عدم نقل چشمگیر حدیث از ابوحنیفه و اصحابش را همین موضوع می‌‌داند:

بیشتر اهل حدیث در ابوحنیفه رضی الله عنه و اصحابش طعن‌‌های مشهوری زده‌‌اند که کتاب‌‌ها پر از این طعن‌‌هاست و شدت این طعن‌‌ها به حدی بوده که اهل حدیث از ابوحنیفه و اصحابش چیزی در کتب حدیث نقل نکرده‌‌اند و هیچ ذکری از آنها در کتب صحیح بخاری و مسلم و نیز کتب سنن نیست" (ابن تیمیة،، الرد على السُّبكي في مسألة تعليق الطلاق، 2/837، مكة المكرمة: دار عالم الفوائد).

نتیجتاً ابن تیمیه نه تنها مدعی جعلی و موضوع بودن این طعن‌‌ها نیست بلکه فراوانی و وفور آنها را تأیید کرده و حتی غیبت معنادار ابوحنیفه و اصحابش از کتب معتبر حدیثی مثل صحیحین و... را ناشی از همین موضوع می‌‌داند. حتی ابن تیمیه در جای دیگری از کتابش تأیید می‌‌کند که اکثر اهل حدیث، وقعی به مخالفت ابوحنیفه با آرای خود نمی‌‌نهند و مخالفت ابوحنیفه را مخالفت به حساب نمی‌آورند (همان، 2/627). صدالبته ابن تیمیه‌ی حنبلی برخلاف سلفش ابن الجوزی حنبلی، می‌کوشد ابوحنیفه را معذور بداند و ناخواسته بسیاری از اهل حدیثِ منتقد ابوحنیفه را متهم می‌کند و می‌نویسد:

کسی که گمان کند ابوحنیفه یا سایر ائمه‌ی مسلمین، عمداً و به سبب گرایش به قیاس یا چیز دیگر، با حدیث صحیح مخالفت کرده‌اند، در مورد این ائمه دچار خطا شده و از روی ظن یا هوای نفس سخن گفته است" (ابن تیمیة، مجموع الفتاویٰ، 20/304، المدينة النبوية، مجمع الملك فهد).

این دوگانگی و تضاد ابن تیمیه که از یک سو اهل حدیث را مخالف شدید ابوحنیفه می‌داند، و از سویی مخالفان ابوحنیفه را به پیروی از ظن یا هوای نفس متهم می‌کند محصول دوگانگی‌ معرفتی‌ای است که امثال ابن تیمیه با آن روبرو بوده‌اند: آنها از یک سو ناچار بودند از منهج و رویکرد استنباطی و حدیث‌گرایی سلف خود و کسانی چون احمد حنبل پیروی کنند و از سویی خود را ملزم می‌دانستند که با خلق یک ابوحنیفه‌ی متخیلِ مطابق با میل اهل حدیث، بر انتقادات سلف حنابله و اهل حدیث بر ابوحنیفه سرپوش بگذارند. بنابراین یا باید این انتقادات را بالکل منکر شد و یا این انتقادات را توجیه کرد. در اینجا ابن تیمیه چون خود محدثی چیره‌دست بوده است، می‌داند که راهی به انکار این حجم از انتقادات محدثین قرون سوم و چهارم نیست فلذا این انتقادات را ناموجه و ناشی از ظن یا هوا و هوس برشمرده است؛ غافل از اینکه وی با این‌کار تلویحاً سلف خود یعنی احمد حنبل را به اتباع ظن یا هوس متهم می‌کند چراکه احمد حنبل گفته بود:

برغم اینکه اصحاب رأی، احادیث زیادی دارند، ما آنها را رها کردیم و چیزی از آنها ننوشتیم؛ چراکه آنها دشمن حدیث هستند و هیچ‌کدامشان رستگار نمی‌شوند" (ابن حنبل، مسائل الامام أحمد بن حنبل رواية ابن هانئ، صص437،497، ، القاهرة، دار الفاروق)؛

و نیز ابوبکر الأثرَم (273هـ) درباره‌ی استادش احمد حنبل می‌گوید:

بارها ابوعبدالله [= احمد حنبل] را دیدم که از ابوحنیفه و مذهب وی ایراد می‌گیرد و چیزی از سخنان ابوحنیفه را با حالت انکار و تعجب، نقل می‌کند" (الأثرم، سؤالات أبى بكر الأثرم لأحمد بن حنبل ويليه مرويات الأثرم عن الإمام أحمد، ص184، القاهرة، الفاروق الحديثة).

و خود ابن تیمیه در جای دیگری بر این حملات احمد حنبل بر «اهل رأی کوفه» صحه می‌گذارد و می‌نویسد:

اهل سنت و اهل حدیث، از دعوتگر به بدعت‌هایی مثل کلام یا رأی یا بدعت در عبادت، دوری می‌کنند و از این‌رو اهل سنت، از روایت کردن از دعوتگران به بدعت مانند اهل کلام مثل عمرو بن عبید [معتزلی] و دیگران، و نیز اهل رأی کوفه، اجتناب می‌کردند چنان‌که احمد حنبل با آنها چنین می‌کرد[1] و تفصیل این موضوع در جای دیگری بیان شده است" (ابن تیمیة، جامع المسائل (المجموعة الثامنة)، ص76، مكة، دار عالم الفوائد).

ــــــــ
ارجاعات:
[1]. گفتنی است بنا بر قولی که خطیب بغدادی از احمد حنبل روایت کرده است، احمد حنبل، ابوحنیفه را از عمرو بن عبید (143هـ) معتزلی هم خطرناک‌تر می‌پنداشت: «ابوحنیفه برای مسلمین از عمرو بن عبید هم خطرناک‌تر است چراکه ابوحنیفه، اصحاب دارد» (الخطیب البغدادی، تاریخ بغداد، 13/412). سند این روایت صحیح است و محدث سلفی معاصر مقبل بن هادی الوادعی آن را تصحیح کرده است (الوادعی، نشر الصحیفة، ص320).

✍️عدنان فلّاحی

https://t.me/AdnanFallahi