هرچه بیشتر تاریخ ایران را می‌خوانم، بیشتر به یک شباهت تاریخی فکر می‌کنم:

به نظر من، اگر قرار باشد در تاریخ ایران حکومتی را پیدا کنیم که بتوان جمهوری اسلامی را از بعضی جنبه‌های ساختاری و ایدئولوژیک با آن مقایسه کرد، حکومت صفویه یکی از مهم‌ترین نمونه‌هاست.

نه به این معنا که این دو حکومت عیناً یکی هستند و نه به این معنا که تاریخ قرار است مو به مو تکرار شود.

ایران قرن هجدهم با ایران قرن بیست‌ویکم تفاوت‌های بنیادین دارد.

اما تاریخ همیشه لازم نیست با همان لباس قبلی بازگردد.

گاهی الگو تکرار می‌شود؛ بازیگران تغییر می‌کنند.

---

صفویه حکومت بی‌ساختاری نبود

یکی از اشتباهات در روایت سقوط صفویه این است که تصور کنیم در پایان کار، دیگر چیزی به نام حکومت و ارتش وجود نداشت.

اتفاقاً وجود داشت.

صفویه دستگاه دیوانی داشت، وزیر و مقامات حکومتی داشت، حکام ولایات داشت، ساختار مذهبی قدرتمند داشت و مهم‌تر از همه، ارتش داشت.

در دوره شاه عباس اول حتی برای کاهش وابستگی حکومت به نیروهای قزلباش، نیروهای غلام، تفنگچی و توپخانه توسعه پیدا کردند و یک ارتش دائمی وابسته‌تر به مرکز شکل گرفت. منابع تاریخی از ارتشی دائمی با ده‌ها هزار نیرو در این ساختار سخن گفته‌اند.

پس مسئله نبودن «ارگان حکومتی» نبود.

مسئله این بود که در سال‌های پایانی صفویه، بخشی از همین ساختار عظیم از درون فرسوده شده بود.

اختلافات درباری، مشکلات اقتصادی، ضعف مدیریت، رقابت میان نخبگان، فساد و اختلال در عملکرد دستگاه نظامی به نقطه‌ای رسیده بود که حتی داشتن ارتش نیز الزاماً به معنای داشتن یک نیروی منسجم و مؤثر نبود. منابع تاریخی حتی مواردی را ثبت کرده‌اند که رقابت‌ها و حسادت‌های درباری باعث اخلال در تأمین پول و تجهیزات عملیات نظامی شده بود.

این برای من یکی از مهم‌ترین درس‌های سقوط صفویه است:

وجود نهاد با کارآمدی نهاد یکی نیست.

ممکن است روی کاغذ ارتش وجود داشته باشد.

ممکن است فرمانده وجود داشته باشد.

ممکن است خزانه، دیوان، دستگاه مذهبی و ساختار سیاسی وجود داشته باشد.

اما سؤال اصلی این است:

در لحظه بحران، آیا تمام این اجزا هنوز می‌توانند مثل یک سیستم واحد عمل کنند؟

---

گلناباد؛ لحظه‌ای که ضعف پنهان آشکار شد

سال ۱۷۲۲ این سؤال پاسخ خودش را پیدا کرد.

نیروهای محمود غلزایی به نزدیکی اصفهان رسیدند و در گلناباد با ارتش صفوی روبه‌رو شدند.

نکته تکان‌دهنده اینجاست:

بر اساس گزارش ایرانیکا، ارتش ایران در گلناباد از نظر تعداد حتی دست بالا را داشت؛ با این حال شکست خورد. سپس نیروهای محمود به اطراف اصفهان رسیدند و محاصره پایتخت آغاز شد.

شش ماه محاصره کافی بود تا یکی از باشکوه‌ترین پایتخت‌های جهان آن روز به فاجعه برسد.

قحطی به حدی رسید که گزارش‌های تاریخی از خوردن برگ و پوست درختان و نهایتاً موارد آدم‌خواری سخن می‌گویند.

سرانجام در اکتبر ۱۷۲۲ اصفهان سقوط کرد.

شهری که روزگاری نمایش قدرت صفوی بود، بخش بزرگی از جمعیت و اقتصاد خود را از دست داد و هیچ‌گاه جایگاه سابقش را به‌طور کامل بازنیافت.

بنابراین صفویه صرفاً به این دلیل سقوط نکرد که «دشمن قوی بود».

یکی از عوامل تعیین‌کننده این بود که ساختار داخلی دیگر قدرت گذشته را نداشت.

---

اینجاست که من به جمهوری اسلامی فکر می‌کنم

مقایسه من میان جمهوری اسلامی و صفویه به این معنا نیست که سپاه امروز همان قزلباش است یا نهادهای امروز دقیقاً معادل نهادهای قرن هجدهم‌اند.

چنین مقایسه مستقیمی اساساً تاریخی نیست.

من درباره الگو صحبت می‌کنم:

پیوند عمیق مذهب و حکومت؛

تمرکز قابل‌توجه قدرت سیاسی؛

وجود ساختارهای موازی سیاسی، نظامی و مذهبی؛

و مهم‌تر از همه، این احتمال که یک نظام سیاسی از بیرون همچنان صاحب نهادهای قدرتمند باشد، اما در شرایط بحرانی میزان واقعی انسجام آن تازه مشخص شود.

به همین دلیل، مسئله‌ای که برای من درباره آینده ایران اهمیت دارد فقط این نیست که جمهوری اسلامی روزی چگونه تغییر می‌کند یا پایان می‌یابد.

سؤال بسیار مهم‌تری وجود دارد:

فردای آن روز چه اتفاقی می‌افتد؟

---

خطر اصلی شاید خود سقوط نباشد؛ خلأ قدرت باشد

تاریخ صفویه در سال ۱۷۲۲ تمام نشد.

این نکته بسیار مهم است.

بعد از سقوط اصفهان، ایران فوراً وارد یک دوره آرامش و ثبات نشد.

محمود آمد.

بعد اشرف.

روسیه و عثمانی نیز ضعف قدرت مرکزی ایران را فرصت دیدند و بخش‌هایی از سرزمین ایران را اشغال کردند.

یعنی فروپاشی قدرت مرکزی نه‌تنها یک بحران داخلی ایجاد کرد، بلکه بازیگران خارجی نیز تلاش کردند از آن بهره ببرند.

این دقیقاً همان بخشی از تاریخ است که برای من از خود سقوط صفویه مهم‌تر است.

خلأ قدرت.

وقتی نظم قدیمی از بین می‌رود اما نظم جدید هنوز شکل نگرفته، چه کسی جای خالی قدرت را پر می‌کند؟

---

و اینجا افغانستان امروز وارد سؤال من می‌شود

سال ۲۰۲۱ آمریکا پس از دو دهه حضور نظامی از افغانستان خارج شد.

ارتش و ساختار امنیتی دولت افغانستان با سرعتی حیرت‌آور فروپاشید و طالبان کابل را تصرف کرد.

در نتیجه، بخشی از حجم عظیمی از تجهیزات نظامی که طی سال‌ها با هزینه آمریکا برای ارتش و نیروهای امنیتی افغانستان تهیه شده بود، به دست طالبان افتاد.

سلاح‌های مدرن، خودروهای نظامی، تجهیزات ارتباطی، دستگاه‌های دید در شب و تعدادی هواپیما و هلیکوپتر از جمله این تجهیزات بودند.

البته یک نکته باید دقیق گفته شود:

این تجهیزات در اصل برای ارتش دولت افغانستان تهیه شده بودند، نه اینکه آمریکا رسماً آنها را به طالبان تحویل داده باشد. همچنین همه هواگردهایی که آمریکا طی بیست سال برای افغانستان تهیه کرده بود به دست طالبان نیفتادند و همه آنهایی که باقی ماندند نیز عملیاتی نبودند؛ نیروهای آمریکایی بخشی از هواگردهای باقی‌مانده در فرودگاه کابل را پیش از خروج از کار انداختند.

بنابراین من نمی‌گویم «ثابت شده آمریکا طالبان را برای جنگ آینده با ایران مسلح کرده است».

چنین چیزی در حال حاضر سند علنی و قابل اتکایی ندارد.

اما درست از همین‌جا سؤال من شروع می‌شود.

---

آیا تمام این ماجرا فقط یک اشتباه بود؟

من این سؤال را مطرح می‌کنم:

آیا واقعاً تمام نتیجه‌ای که بعد از خروج آمریکا از افغانستان مشاهده کردیم صرفاً محصول یک فروپاشی سریع، اشتباه محاسباتی و خروج نامنظم بود؟

ممکن است پاسخ «بله» باشد.

اما من سناریوی دیگری را نیز به‌عنوان یک فرضیه ژئوپلیتیکی کنار نمی‌گذارم.

قدرت‌های بزرگ برای یک هفته و یک ماه آینده برنامه‌ریزی نمی‌کنند.

سناریوهای متعدد طراحی می‌کنند؛ برای جنگ، تغییر حکومت‌ها، فروپاشی دولت‌ها، تغییر موازنه قدرت و اتفاقاتی که شاید هیچ‌گاه رخ ندهند.

بنابراین سؤال من این است:

آیا ممکن است باقی‌ماندن بخشی از این ظرفیت نظامی در افغانستان، در محاسبات بلندمدت منطقه‌ای روزی کاربردی پیدا کند؟

و اگر روزی ایران وارد یک بحران عمیق داخلی یا خلأ قدرت شود، آیا ممکن است طالبان یا هر بازیگر مسلح دیگری در پیرامون ایران تلاش کند از آن وضعیت استفاده کند؟

من نمی‌گویم پاسخ قطعاً مثبت است.

من می‌گویم این یک سناریو است که ارزش پرسیدن درباره آن را دارد.

---

چون تاریخ ایران یک‌بار چنین چیزی را دیده است

در اوایل قرن هجدهم نیز بحران از جایی آغاز شد که شاید در مرکز قدرت، تهدید آن‌طور که باید جدی گرفته نمی‌شد.

شورش در قندهار شکل گرفت.

میر ویس علیه حکومت صفوی قیام کرد.

بعد محمود حرکت کرد.

کرمان درگیر شد.

نیروهای او به قلب ایران رسیدند.

ارتش صفوی در گلناباد شکست خورد.

و نهایتاً اصفهان سقوط کرد.

اما باید در استفاده از کلمه «افغانستان» در این روایت تاریخی محتاط بود.

افغانستان با مرزها و دولت ملی امروزی در سال ۱۷۲۲ وجود نداشت و بخش‌هایی مانند قندهار در دوره‌هایی زیر حاکمیت صفوی قرار داشتند. بنابراین بهتر است این اتفاق را قیام و سپس تهاجم نیروهای غلزایی علیه حکومت صفوی بدانیم، نه جنگ دو دولت-ملت امروزی ایران و افغانستان.

اما شباهتی که ذهن مرا درگیر می‌کند جغرافیاست:

یک بحران داخلی در شرق، در شرایط ضعف مرکز، نهایتاً توانست به قلب ایران برسد.

---

و بعد نادر آمد

نادر هم فردای سقوط اصفهان ظاهر نشد.

بین سقوط نظم صفوی و تثبیت قدرت نادر، ایران سال‌هایی از جنگ، ناامنی، اشغال و چندپارگی قدرت را تجربه کرد.

نادر ابتدا در کنار طهماسب دوم قدرت گرفت و در مجموعه‌ای از نبردها نیروهای اشرف را شکست داد.

بعد سراغ سرزمین‌هایی رفت که در دوران ضعف ایران به تصرف روس‌ها و عثمانی‌ها درآمده بودند و نهایتاً در سال ۱۷۳۶ خودش به پادشاهی رسید.

این یعنی حتی داستان مشهور «صفویه سقوط کرد و نادر ایران را نجات داد» نیز اگر بیش از حد خلاصه شود، بخش مهم ماجرا را پنهان می‌کند.

بین این دو اتفاق یک دوره خلأ، جنگ و بی‌ثباتی وجود داشت.

و دقیقاً همین فاصله است که برای من اهمیت دارد.

---

اگر تاریخ دوباره با بازیگران دیگری بازگردد چه؟

سناریویی که من درباره آینده ایران مطرح می‌کنم یک پیش‌بینی قطعی نیست.

من نمی‌گویم طالبان حتماً وارد ایران خواهد شد.

نمی‌گویم آمریکا حتماً چنین برنامه‌ای دارد.

نمی‌گویم جمهوری اسلامی دقیقاً مانند صفویه سقوط خواهد کرد.

اما می‌گویم تاریخ یک سؤال بسیار جدی مقابل ما قرار داده است:

اگر روزی انسجام قدرت مرکزی ایران در اثر بحران جانشینی، درگیری داخلی، جنگ یا هر عامل دیگری به‌شدت تضعیف شود، چه کسی خلأ ایجادشده را پر خواهد کرد؟

نیروهای داخلی؟

گروه‌های مسلح؟

قدرت‌های منطقه‌ای؟

یا قدرت‌های بزرگ جهانی؟

و اگر در آن شرایط یک بازیگر مسلح در آن سوی مرز ایران از قبل دارای سلاح، تجهیزات دید در شب، خودروهای نظامی و بخشی از تجهیزات هوایی باشد، آیا منطقی نیست حداقل درباره نقشی که ممکن است در یک بحران منطقه‌ای پیدا کند سؤال کنیم؟

این سؤال با ادعای وجود یک توطئه اثبات‌شده فرق دارد.

فرضیه است؛ اما فرضیه‌ای درباره یک خطر ژئوپلیتیکی.

---

شاید مهم‌ترین درس صفویه همین باشد

صفویه ارتش داشت.

دولت داشت.

دیوان‌سالاری داشت.

نهاد مذهبی داشت.

فرمانده داشت.

بیش از دویست سال هم حکومت کرده بود.

حتی در گلناباد از نظر تعداد نیروی نظامی دست پایین را نداشت.

اما هیچ‌کدام از اینها به تنهایی نتوانستند مانع سقوط شوند.

چرا؟

چون قدرت یک کشور فقط مجموع تعداد سرباز، تفنگ، مقام و نهادهایش نیست.

قدرت واقعی، توانایی همین اجزا برای عمل هماهنگ در لحظه بحران است.

وقتی آن انسجام از بین برود، ممکن است حکومتی که از بیرون بسیار قدرتمند دیده می‌شود، در مدت کوتاهی با بحرانی مواجه شود که سال‌ها قبل تصورش غیرممکن به نظر می‌رسید.

و سقوط صفویه یک درس دیگر هم دارد:

وقتی مرکز ضعیف شد، فقط محمود از آن استفاده نکرد.

عثمانی وارد شد.

روسیه وارد شد.

نیروهای مختلف داخلی و منطقه‌ای وارد معادله شدند.

و ایران سال‌ها هزینه داد تا دوباره قدرت مرکزی تثبیت شود.

برای همین، من وقتی درباره آینده ایران فکر می‌کنم، بیش از لحظه پایان یک حکومت به فردای آن فکر می‌کنم.

شاید سؤال اصلی آینده ایران این نباشد که:

«جمهوری اسلامی چه زمانی یا چگونه تمام می‌شود؟»

شاید سؤال بسیار مهم‌تر این باشد:

«اگر روزی نظم موجود فروبپاشد، چه کسی خلأ قدرت را پر خواهد کرد؟»

تاریخ الزاماً خودش را عیناً تکرار نمی‌کند.

محمود دیگری الزاماً از همان مسیر نمی‌آید.

نادر دیگری هم الزاماً با اسب و شمشیر از خراسان ظهور نمی‌کند.

نام‌ها عوض می‌شوند.

سلاح‌ها عوض می‌شوند.

قدرت‌های جهانی عوض می‌شوند.

مرزها و فناوری عوض می‌شوند.

اما یک اصل می‌تواند همچنان پابرجا بماند:

وقتی نظم قدیم می‌میرد و نظم جدید هنوز متولد نشده، فاصله میان این دو می‌تواند خطرناک‌ترین فصل تاریخ یک ملت باشد.

و شاید مهم‌ترین کاری که هر جامعه‌ای می‌تواند انجام دهد این باشد که پیش از رسیدن آن روز، برای همین فاصله فکر کرده باشد.

نه فقط برای سقوط.

برای فردای سقوط.