H - E -barış:
چوخ کچمیشم بو داغلاردان
دورنا گوزلی بولاقلاردان
ائشیتمیشم اوزاقلاردان
ساکت آخان آرازلاری
سینامیشام دوستی، یاری ...

ائل بیلیرکی، سن منیمسن
یوردوم، یووام، مسکنیمسن
آنام، دوغما وطنیمسن!
آیریلارمی کونول جاندان؟
آذربایجان، آذربایجان!

من بیر اوشاق، سن بیر آنا،
اودور کی، باغلیام سانا
هانکی سمته، هانکی یانا
هی اوچسام دا یووام سنسن،
ائلیم، گونوم، اوبام سنسن!

فقط سندن گن دوشنده،
آیریلیق مندن دوشنده،
ساچلاریما دن دوشنده،
بوغار آیلار، ایللر منی،
قیناماسین ائللر منی

داغلارینین باشی قاردیر،
آغ ئورپگین بولوتلار دیر،
بویوک بیر کچمیشین واردیر،
بیلینمه ییر یاشین سنین
نه لر چکمیش باشین سنین

دوشدون اوغورسوز دیللره،
نحس آیلارا، نحس ایللره،
نسل لردن نسل لره
کچن بیر شهرتین واردیر
اوغلون، قیزین بختیاردیر ...

هی باخیرام بو دوزلره،
آلاگوزلی گونددوزلره،
قارا خاللی آغ اوزلره،
کونول ایستر شعر یازا،
گنجله شیرم یازا- یازا ...

بیر طرفین بحر خزر،
یاشیل باش سونالار گزر،
خیالیم دولانار گزر،
گاه موغانی، گاه ائلداری،
منزل اوزاق، عمر یاری!

سیرا داغلار، گن دره لر،
اورک آچان منظره لر،
جیران قاچار، جویور مه لر،
نه چوخدور اویلاغین سنین!
آرانین، یایلاغین سنین!

کچ بو داغدان، بو آراندان،
آستارادان، لنکراندان،
آفریقادان، هندوستاندان
قوناق گلیر بیزه قوشلار،
ظلم الیندن قورتولموشلار ...

بویرلرده لیمون ساری،
اگیر، سالیر بوداقلاری
داغلارینین دوم آغ قاری
یارانمیشدر قارلی قیشدان،
بیر سنگردیر یارانیشدان

لنکرانین گلی رنگ- رنگ،
یوردوموزین قیزلاری تک،
دمله چایی، توک ویر گورک،
آنامین دلبر گلینی!
یادلارا آچما الینی!

ساری سنبل بیزیم چورک،
پامبوغمیز چیچک- چیچک،
هر اوزومدن بیر شیره چک
سحر- سحر آج قارینا
قوت اولسون قوللارینا

مین قازاخدا کوهلن آتا،
یالمانینا یاتا- یاتا
آت قان تره باتا- باتا
گوگ یایلاقلار بئلینه قالخ،
کپز داغدان گوگ گوله باخ!

ای آزادگون، آزاد انسان،
دویونجا ایچ بو بهاردان!
بیزیم خاللی خالچالاردان
سر چنارلار کولگه سنه
آلقیش گونش ئولکه سنه!

کونلوک کچیر قاراباغدان،
گاه بو داغدان، گاه اوداغدان،
آخشام اوستو قوی اوزاقدان
هوالانسین خانین سسی،
قارا باغین شکسته سی

گوزل وطن، معنان درین،
بشیگیسن گوزللرین!
عاشق دییه ر سرین- سرین،
سن گونشین قوجاغیسان،
شعر، صنعت اوجاغیسان

ئولمز کونول، ئولمز اثر،
نظامی لر، فضولی لر!
الین قلم، سینه ن دفتر،
دی گلسین هرنه یین واردیر،
دییلن سوز یادگاردیر

بیر دون بیزیم باکی یه باخ،
ساحللری چراغ- چراغ،
بوروقلارین هایقیراراق
نعره سالیر بوز چوللره،
ایشیقلانیر هر داغ، دره

نازلاندیقجا سرین کولک،
ساحللره سینه گرک،
بیزیم باکی- بیزیم اورک!
ایشیقدادیر قوت سوزی،
سحرلرین اولکر گوزی

گوزل وطن! اوگون کی، سن
آل بایراقلی بیر سحردن
الهام آلدین، یاراندیم من
گولور تورپاق، گولور انسان
قوجا شرقین قاپیسی سان!

دینله منی، گوزل وطن!
بیرسوز گلیر اورگیمدن:
خلقیمیزین عشقیله سن
گوله جکسن هر بیز زمان،
آذربایجان، آذربایجان


بویوک صمد وورغون

📃 شاعر نه تئز قوجالدین سن؟!...
🖊 صمد وورغون


نعمتسه ده گؤزه ل شعر،
شاعر اولان غم ده یئییر،
عؤمور کئچیر بو عادتله،
اوغورلو بیر سعادتله،
گؤره ن منی نه دیر دئییر:
ساچلارینا دوشن بو دن؟
شاعر نه تئز قوجالدین سن!

دونن منه اؤز الینده
گول گتیره ن بیر گلین ده
گؤزلرینده مین بیر سوآل
او بخته ور گؤزه لین ده
من اوخودوم گؤزلریندن:
شاعر نه تئز قوجالدین سن!

اووچولوغا میل سالدیم،
گئجه – گوندوز چؤلده قالدیم،
داغ باشیندان ائنیب دوزه
بیر اوخ کیمی سوزه – سوزه،
نئچه جیران نشان آلدیم،
جواب گلدی گولله لردن:
شاعر نه تئز قاجالدین سن!

بعضا اوجا، بعضا آستا،
اؤتور سازیم مین سیم اوسته،
آندی یالان، عشقی تالان،
دوستلوغو دا رشوت اولان،
اوره ک ییخان بیر ابلیس ده،
اوزه واری دئییر هر دن:
شاعر نه تئز قوجالدین سن!

ساچ آغاردی، آنجاق اوره ک،
آلوولودور اولکی تک،
ساچ آغاردی ، آنجاق نه غم،
الیمده کی هله قلم،
بیلیرم کی دئمییه جک –
بیر سئوگیلیم، بیرده قلم:
شاعر نه تئز قوجالدین سن!


***

یئنه قیلینجینی چکدی اوستومه،
قوربانی اولدوغوم او آلا گؤزلر
یئنه جلاد اولوب دوردی قصدیمه،
قلم قاش آلتیندا پیالا گؤزلر
باشیمدان گئتمیشدی سئودانین غمی،
خیالیم گزیردی بوتون عالمی
بو دوستاق کؤنلومی، دئیین، ینه‌می
چکدینیز سورغویا، سئوالا، گؤزلر؟
سئودا یولچوسویام ازل یاشیمدان،
کؤنلوم آیری گزیر جان سیرداشیمدان؛
داغیدیر هوشومی آلیر باشیمدان
سوزولوب گئدنده خیالا گؤزلر

صمد وورغون

یاندیریلان کیتابلار
صمد وورغون

جللاد! سنین قالاق- قالاق یاندیردیغین کیتابلار
مین کمالین شؤهرتی‌دیر، مین اوره‌یین آرزیسی….
بیز کؤچه‌ریک بو دونیادان، اونلار قالیر یادیگار؛
هر ورقه نقش اولونموش نئچه اینسان دویغوسو،
مین کمالین شؤهرتیدیر، مین اوره‌یین آرزیسی….
×××
یاندیردیغین او کیتابلار آلوولانیر….یاخشی باخ!
او آلوولار شعله چکیب شفق سالیر ظولمته…..
شاعیرلرین نجیب روحو مزاریندان قالخاراق
آلقیش دئییر عشقی بؤیوک، بیر قهرمان میللته؛
او آلوولار شعله چکیب شفق سالیر ظولمته….
×××
جللاد! منیم دیلیمده دیر بایاتیلار، قوشمالار،
دئ، اونلاری هئچ دویدومو سنین او داش اوره‌یین؟
هر گرایلی پرده‌سینده مین آنانین قلبی وار….
هر شیکستم ائولادی‌دیر بیر مقدس دیله‌یین،
دئ اونلاری هئچ دویدومو سنین او داش اوره‌یین؟
×××
سؤیله سنمی خور باخیرسان منیم شعیر دیلیمه؟
قوجا شرقین شؤهرتی‌دیر فضولی‌نین غزلی!
سنمی ”ترک خر“ دئییرسن اولوسوما، ائلیمه؟
داهی‌لره سود وئرمیشدیر آذربایجان گؤزه‌لی….
قوجا شرقین شؤهرتی‌دیر فضولی‌نین غزلی!
×××
جللاد! یانیب اود اولسا دا، کوله دؤنمز آرزیلار،
طبیعتین آنا قلبی قول دوغمامیش اینسانی!
هر اوره‌یین اؤز دونیاسی بیر سعادت آرزیلار،
قانلار ایله یازیلمیشدیر هر آزادلیق دستانی….
طبیعتین آنا قلبی قول دوغمامیش اینسانی!
×××
ازل باشدان دوشمنیمدیر اوزو موردار قارانلیق…..
هر تورپاغین اؤز عشقی وار، هر میللتین اؤز آدی.
کاییناتا دگیشمه‌رم شؤهرتیمی بیر آنلیق،
منم اودلار اؤلکه‌سی‌نین گونش دونلو ائولادی!
هر تورپاغین اؤز عشقی وار، هر میللتین اؤز آدی!
×××
نه دیر او دار آغاجلاری، دئ کیملردیر آسیلان؟
اویونجاقمی گلیر سنه وطنیمین حاق سسی؟
دایان!….دایان!….اویاق گزیر هر اوره‌کده بیر آسلان،
بوغازیندان یاپیشاجاق اونون قادیر پنجه سی؛
اویونجاقمی گلیر سنه وطنیمین حاق سسی؟
×××
جللاد! سنمی، دئ قیریرسان فدایی‌لر نسلینی؟
میللتیمین صاف قانی‌دیر قورد کیمی ایچدیگین قان!
زامان گلیر…من دویورام اونون آیاق سسینی
شهیدلرین قییام روحو یاپیشاجاق یاخاندان؛
میللتیمین صاف قانی‌دیر قورد کیمی ایچدییین قان!…..
×××
بیر ورقله تاریخلری، اوتان منیم قارشیمدا،
آنام تومریس کسمه‌دیمی کیخسرووون باشینی؟
کوراوغلونون، ستارخانین چلنگی وار باشیمدا،
نسیللریم قویمایاجاق داش اوستونده داشینی؛
آنام تومریس کسمه‌دیمی کیخسرووون باشینی؟
×××
سور آتینی، دؤرد نالا چاپ! مئیدان سنیندیر ….آنجاق،
من گؤرورم آل گئیینیب گلن باهار فصلینی….
قوجا شرقین گونشی‌دیر یاراندیغیم بو تورپاق،
من یئتیردیم آل بایراقلی اینقیلابلار نسلینی؛
من گؤرورم آل گئیینیب گلن باهار فصلینی!
١٩۴٧

ایضاح: بو شعر ۱۳۲۵ ده تجاوزکار شاه قوشونونون یاراتدیقلاری فاجعه‌لرین تاثیری آلتیندا یازیلمیشدیر. همان تاریخده بو وحشی‌لر، اونو حمایت ائده‌ن لومپن دسته‌لر، ملکدارلار و سرمایا صاحبلرینین قارا دسته‌لری، آذربایجانا وار ـ قوه ایله یوروش ائدیب و اؤلکه‌میزده آنا دیلینده چاپ اولان کیتابلاری یاندیریب و چوخ گناهسیز انسانلارین قانینی تؤکموشلر!

سایین دوقتور صمد رحمانی نین یازیلاریندان (بویوک یازیچی و شاعیر لر و اثرلری تانبتیم)
قایناق: ادبیات سئونلر گروهو

سلام امشب مروری برزندگي وآثاربزرگ علوي(1282– 1375) می نماییم.
بزرگ علوي ازدوستان نزديك هدايت ويكي ازاعضاي گروه معروف به « ربعه » بود.او دريك خانواده ي تجارت پيشه به دنيا آمد . بعد از تحصيل به آلمان رفت و دوره دبيرستان و بخشي از تحصيلات دانشگاهي خود را در آن جا به پايان رساند . آنگاه به ايران بازگشت و به گروه ماركسيستي معروف به « پنجاه و سه نفر » به رهبري تقي اراني پيوست . تمامي اعضاي اين گروه در سال 1316 دستگير و زنداني شدند . در سال 1320 بعد از فرار رضا شاه بر اثر اعلام عفو عمومي از زندان آزاد شدند . اين افراد هسته ي اصلي حزب توده را تشكيل دادند كه تا سال هاي بعد به فعاليت خود ادامه دادند . بعد از سقوط دولت مصدق در سال 1331 علوي به اروپا رفت و مجددا ًدر آلمان به حالت تبعيد، فعاليت هاي علمي و ادبي خود را ادامه داد. از اين سال تا سال انقلاب اسلامي آثار او در ايران اجازه ي انتشار نداشت. در سال 1357 پس از پيروز ي انقلاب اسلامي يك چند در ايران زيست و بار ديگر به آلمان بازگشت تا اين كه در سال 1375 در گذشت. علوي در سال نخست فعاليت ادبي خود رمان مشهور چشمهايش ( 1331 ) را با الهام از زندگاني و كارهاي يك نقاش معروف عصر رضاشاه ( ظاهرا ً كمال الملك ) نوشت علوي در نوشتن اين رمان از سبكي بديع استفاده كرد .
پيش از انتشار رمان چشمهايش علوي با نوشتن چند اثر ديگر قبلا ً به شهرت رسيده بود . سه مجموعه داستان كوتاه او يعني چمدان ( 1313 ) ، ورق پاره هاي زندان ( 1320 ) و نامه ها ( 1330 ) هر سه قبل از رمان اصلي او نوشته شده بود . بلافاصله كه از زندان آزاد شد مجموعه داستان هايی را که در زندان روي كاغذ پاره هايي از نوع پاكت سيگار و كاغذ قند يادداشت كرده بود با عنوان ورق پاره هاي زندان ( 1320 ) منتشر كرد . به علاوه گزارش جالبي از ماجراهاي زندان گروه سياسي خودرا با عنوان پنجاه و سه نفر ( 1321 ) انتشار داد و به عنوان يك نويسنده ي سياسي و مكتبي كه از ايدئولوژي خاصي تبعيت مي كند و براساس آن هم مي نويسد مشخص شد. از علوي يك سفرنامه با عنوان اوزبكها ( 1326 ) منتشر شده كه گزارش سفر او به شوروي و ديدار از ازبكستان است . مجموعه ي ديگر به نام "ميرزا" و رمان "سالاريها"، نيز از وي منتشر شده كه به نسبت كارهاي قبلي او ديدگاه و اهميت ويژه اي ندارد . قهرمانان این آثار بيشتر انسان هاي ناكامي هستند كه دور از وطن در غربت وآوارگي سر مي كنند.
تعدادي از آثار علوي و از آن جمله چشمهايش به زبان آلماني ترجمه شده و مورد توجه خوانندگان اروپايي قرار گرفته است . رمان "موریانه ها" به زندگی چریک های مبارز و رمان "روایت نیز مبارزات روشنفران پیش از انقلاب را در خود انعکاس داده است. به نظر می رسد رمان روایت با حال و هوای رمان های اروپایی همخوانی دارد.
آشنايي وسيع علوي با ادبيات ديگر ملل و آگاهي و تسلط او بر چند زبان اروپايي و به خصوص آلماني ، به وي امكان داده است كه ترجمه هاي خوبي از ادبيات ملل به زبان فارسي منتشر كند . « باغ آلبالو » از چخوف ، « دوازده ماه » از پريستلي از زبان انگليسي و «دوشيزه اورلئان » اثر شيللر و « حماسه ملي ايران » اثر تئودور نولدكه به زبان آلماني از آن جمله اند . داستان هاي كوتاه علوي وي را در مسير نويسندگي به شيوه ي رمانتيسم اجتماعي تا حد زيادي موفق معرفي مي‌كند . اين توفيق در نوشتن داستان كوتاه ( گيله مرد ) از بقيه ی داستان هاي او بيشتر است . مضمون اغلب داستان هاي علوي از آرمان هاي سياسي و حزبي او الهام مي گيرد .
علوي در چشمهايش ( 1331 ) مسائل عشق و مبارزه را در هم آميخته و شخصيت هاي بسيار پويا و ماندگار خلق كرده است . قهرمان داستان دختري است زيبا به نام فرنگيس كه دختر يكي از وزراي كابينه ي رضا شاه است . و پسران اشراف زاده را اسير و دلباخته ي خود كرده است . فرنگيس از اين فضاي تصنعي خسته مي شود و به دنبال دنياي جديد راهي اروپا مي شود. در اروپا توسط يكي از هنرمندان با يكي از ناراضيان رژيم به نام خداداد ارتباط بر قرار مي كند و خداداد معرف او به مسئول تشكيلات سازمان زير زميني مخالفان ايران به نام استاد ماكان مي شود. فرنگيس تحت تأثير شخصيت استوار ماكان قرار مي گيرد اما در جريان داستان يخِ خويشتن داري شخصيت ماكان در مقابل حرارت سوزان عشق فرنگيس آب مي شود و استاد عاشق پاكباخته ي فرنگيس مي گردد . تا اينكه رژيم سرنخي از شبكه زير زميني به دست مي آورد استاد ماكان گرفتار مي شود .
فرنگيس كه از قِبَل زيبايي خود خواستگاران زيادي در بين اشراف و مسئولان بلند پايه ي مملكتي دارد به رئيس شهرباني وقت به شرط آزادي استاد ماكان قول پاسخ مثبت مي دهد. در حقيقت او تن خود را قرباني استاد ماكان مي نمايد. اما استاد وقتي از زندان بيرون مي آيد و فرنگيس را در بالاي طبقه ي دوم در كنار رئيس شهرباني مي بيند سوء ظن پيدا مي‌كند و در تبعيد يك تابلويي مي كشد كه دو چشم مظنون به خيان

ت يك زن پديد‌ مي گردد و فرنگيس از صاحب نمايشگاه مي‌خواهد كه اين تابلو را به هر قيمتي كه شده به او بفروشد زيرا معتقد است ، استاد نتوانسته به شخصيت حقيقي او پي ببرد . علوي در پرداخت فضاي داستان و توصيف حالات دروني قهرمان خود بسيار موفق بوده است. خلاصه ي رمان چشمهايش به قرار زیر است:
استاد « ماكان » نقاش بزرگ كه يكي از مبارزان عليه ديكتاتوري رضاخان بوده ، در تبعيد در‌مي‌گذرد . جزو آثار باقي مانده ي او پرده اي است به نام « چشمهايش »،‌ چشم هاي زني كه گويا رازي را در خود پنهان كرده است. راوي داستان كه ناظم مدرسه و نمايشگاه نقاشي است دچار كنجكاوي سوزاني است كه راز اين چشم ها را دريابد، بنابراين سعي مي كند «مدل» را يافته و درباره ارتباطش با استاد از او بپرسد. پس از چند سال، ناظم مدل را مي يابد و در خانه ي مجلل او با هم به گفتگو مي نشيند. زن مي گويد كه دختر خاندان متعيني بوده كه به خاطر زيبايي اش توجه مردان بسياري را جلب مي كرده است . اما مردان و عشق بازيچه ي او بودند. تنها در برخورد با استاد كسي را مي يابد كه اساسا ً توجهي به جمال و جاذبه ي وي ندارد. زن براي جلب توجه استاد در تهران و اروپا با تشكيلات مخفي كه زير نظر استاد است همكاري مي كند، تا سرانجام به وي نزديك مي شود. اما استاد نه فداكاري او را جدي
مي گيرد و نه پي به كنه احساسات و عواطفش مي برد . در عوض در برابر او ، و به خصوص از چشمهايش هراسي گنگ ابراز مي كند . در پايان استاد گرفتار پليس مي شود ، و زن پيشنهاد ازدواج رئيس شهرباني را،كه يكي ازخواستاران قديمي اوست ، مي پذيرد به شرط آن كه استاد از مرگ نجاتي يابد . استاد به تبعيد مي رود و البته هيچگاه از فداكاري زن آگاه نمي شود .
او تمام حسيات و تلقيات خود را در قبال زن در پرده اي به نام « چشمهايش » به يادگار نهاده است. در اين چشم ها به طور كل زني مرموز ، اما به هر حال دمدمي مزاج و هوسباز و خطرناك متجلي است : زن مي داند كه استاد هيچگاه به ژرفاي روح او پي نبرده و اين چشم ها از آن او نيست .
بزرگ علوي در اين رمان روش استعلام و استشهاد را به كار برده . روشي كه چند اثر ديگر او را نيز شكل داده است . اين شيوه بيشتر در ادبيات پليسي معمول است . يعني كنار هم نهادن قطعات منفصل يك ماجراي از دست رفته و ايجاد يك طرح كلي از آن ماجرا به حدس و قرينه . بدين ترتيب يك واقعه گذشته به كمك بازمانده هاي آن نوسازي مي شود . اشارت تاريخي بزرگ علوي نيز بحث ها برانگيخته : استاد ماكان گاهي شبيه كمال الملك است . رئيس شهرباني ، سخت به «آيرم» شباهت دارد . اما هيچكدام دقيقا ً الگوي واقعي شان نيستند. اين كار فقط براي خلق فضا انجام شده است . نثر منظم و سيال نويسنده در قياس با معاصرانش بسي امروزي مي نمايد . اين كتاب از آثار معدود فارسي است كه در مركز آن يك زن با تمام عواطف و ارتعاشات رواني و ذهني قرار گرفته است .
زن ها در آثار بزرگ علوي به طبقه ي تحصيل كرده تعلق دارند و كمتر به واقعيت زن ايراني در زمان نوشته شدن رمان تعلق دارند . زن هاي اشرافي و متمول كه امكان تحصيل در خارج را يافته‌اند جسارت حركت دارند، خموده و منفعل نيستند با هر انگيزه اي كه باشد به وضع موجود تن نمي دهند ولي همچنان در سايه ي مردان داستان قرار دارند و فداكاري هاي آنها ارجي ندارد. فرنگيس شخصيت اصلي رمان برخلاف زنان داستان ها و رمان هاي ديگر اين دوران، در قيد استبداد و سلطه ي پدر نيست. بلكه پدر او را در انتخاب هايش آزاد گذاشته و تمام دارايي اش را در اختيار او مي گذارد . فرنگيس جسورانه با مردان معاشرت مي كند ولي هنوز عشق را نيافته است.
ماكان در مقام فردي سياسي و هنرمند و مبارزه ظاهرا ً به دنبال معشوقی است كه در راهش فداكاري كند و مثل رمانس هاي كهن به ياري او بشتابد و پهلوان را در پيروزي و كاميابي همراهي كند . ماكان در اين را ه از امكانات مالي فرنگيس استفاده مي كند . نويسنده فرنگيس را با طنازي و دلبري به جلب نظر استاد ماكان مي برد ولي وقتي اين سلاح را بي اثر مي يابد تلاش مي كند زن را با دليري و خونسردي در انجام كارهاي خطرناك به جلب دوستي و احساسات ماكان ببرد .
اما نويسنده هر جا بخواهد ، براي كنش داستان از جلوه فروشي ها و افسون گري زنانه ي فرنگيس براي جلب مردان استفاده مي كند . به هر حال شكل طرح كردن رابطه ي زنان و مردان در چشمهايش، نشانه ي نوعي دگرديسي در فرهنگ مردانه سالارانه ادبيات ماست و زن در خانه مانده ي دست و پابسته به مبارزات سياسي می پیوندد .
زنان داستان هاي علوي چون زنان داستان هاي تورگنيف حاضرند همه ي زندگي خود را در راه عشق فدا كنند، زيرا تنها عشق مفهوم زندگي را به آنان مي چشاند اما شرايط نامساعد اجتماعي آنها را به سوي شكست و تيره روزي مي راند. فرنگيس خصيصه ي مثبت اش اين است كه منفعل وخاموش نيست و فعالانه به ميدان سياست وارد مي شود و به خارج مي رود و ديگر اين كه تحص

يل كرده است و زني است فداكار و ايثارگر كه زندگي خود را بخاطر استاد ماكان در پاي رئيس شهرباني يعني كسي كه خواستگار قبلي او بوده و خيلي هم از او بدش مي آمده ، مي ريزد . خصيصه ي منفي اش اين است كه به خاطر زيبايي اش مغرور و خودخواه است و اين كه با زيبايي اش مردان بسياري را به دنبال خود كشيده و بدون اين كه توجهي به آنها بكند ، دورشان مي اندازد كه: حتي جواني ايتاليايي به نام ( دوناتللو ) كه جواني خوش هيكل و زيبا بود عاشقش مي كند بعد مي چزاند و دوناتللو خودكشي مي كند .

با سلام بر دوستان ارجمند نگاهی به اشعار شاعر بزرگ طنز پرداز معاصر استاد آرش آزاد می اندازیم.
از رموز شاعران موفّق آشنایی آنان با فرهنگ مردم از یک طرف و مجهز بودن به تکنیک خواص از سوی دیگر است. استاد آرش آزاد به رموز علمی و ادبی زمان خود نیک آشنا بود و به عنوان شاعر و ادیب ارزشمند در ادبیات معاصر ایران شهرت یافت. جنبه ای که وی را در بین یک سلسله شعرای هم دوره اش متمایز می سازد نزدیکی شاعر به زندگی مردمِ پیرامونی و انعکاسِ ایده های آنان در خلّاقیت های خود است.
آن چه که باعث شهرت شاعر گردیده طنز های گزنده ی اوست که در ادبیات معاصر به نام «طنز تلخ» معروف است. در آثارِ طنزِ شاعر نه فقط قدرت ادبی و شاعرانه وی منعکس است بلکه جهان بینی، مبانی فلسفی و اخلاقی وی هم جلوه گری می کند.
یوز دوْلارليق لار اونا بولبول كيمي "چهچه" وورورلار
بیر قیرانلیق دا بیزه سوْیلر اوزاقدان "لَن تَرانی"
تورپاغی ائیلر قیزیل هر اوزده دورد مثقال توک اولسا
قویما سلمانی آلا تیغ ایله سندن کیمیانی
شاعر در برخی اشعار خود صریحاً به بیان مسائلی می پردازد که همگی بطور کلی به دور موضوع واحدی می چرخند. این موضوع اساسی همانا عبارت از مسئله تعادل فردی - اجتماعی است .شاعر نبودن عدالت اجتماعی را شدیداً مورد تنقید قرار می دهد و انسانهای ساده ای را که با دسترنج خویش زندگی می کنند تقدیر می نماید و تنبلی و طفیلی گری و ریاکاری را نکوهش می کند.
دؤرد داملا ياغيشلا نئچه کندي سئل قوپاردي
گؤيدن يئره بو نازيل اولان رحمته قوربان!
قييمتلريميز جئت کيمي سونجوقلايير عرشه
تنبلليک ايچينده بو قدر سرعته قوربان
توليداتيميز تکجه پلاستيک توپ اولوبدور
بو علمه، بو فرهنگه، بئله صنعته قوربان
برای حراست از میراث معنوی یک ملّت شخصیّت هایی از قبیل شاعران، داستان پردازان، فیلسوفان و... از میان همان ملّت پای به میدان می گذارند تا هیجانات و دردهای مردم را به نسل های بعدی انتقال دهند و میراث معنوی مشترک آن ها را از صافی گذران تاریخ عبور دهند و راه آیندگان را روشن سازند. برای چنین کار مهمی تنها نام کسانی در تاریخ ثبت می شود که خودشان را برای چنین امر بزرگی آماده سازند.
ذهن «آرش آزاد» در شعرهایش، ذهنى پرسشگر وجستجوگراست و سعى در جستجوى مفاهیم دارد. تلاش می کند هر پدیده اى را به گونه اى دیگر ببیند و هر مؤلّفه اى را به زبان شاعرانه توضیح دهد. در میان احساسات و بیان شاعرانه او نیز گاهى در مى یابیم که شاعر دچار سرگشتگى است و این، بازتاب زندگیِ دربه دریِ اجتماعی و معیشتیِ اوست که در این حالت ها نمى تواند شکل واحدى را انتخاب کند و حتى نمى تواند از سوژه ی واحدى صحبت کند. براى همین چنین مواقعی شعرهاى بلند مى نویسد که بتواند دائماً تغییر مسیر داده و در یک شعر موضوعات متعددى را واردکند.
آن چه در شعر او هنوز به چشم مى خورد روحیه خردگرایی است که از فضاى مطالعات عمیق از ادبیات ایران و جهان در آن سال ها تاثیر مى پذیرد. شاعر با آن چه در ذهن او وارد شده و آن چه که مطالعه کرده و خوانده در یک کشمکش ذهنى به سر مى برد. نه مى توان گفت فضاى ذهنى کتابی را کاملاً مى پذیرد و نه مى توان گفت طرح جدیدى را اساس شخصیت و نگاه خود به جهان پی می ریزد. گویى راه گریزى براى او وجود ندارد جز آن که هر چه را دیده و یا تجربه کرده به زبان شعر بیان دارد. این گونه شعرهاى « آرش آزاد » تا پایان کتاب «اوخی آت یایی گیزلت» ادامه پیدا مى کند.
البته در این میان نباید کارهای غیر شعری او را اعم از ترجمه یا تصحیح متون، مقاله نویسی برای روزنامه های متفاوت، خبرنگاری، سردبیری وهزار دوندگی های بی سرانجام ، آن هم در ازای چندرغازی برای گذران خانواده، نادیده گرفت. شاعر در اینجا به پلى مبدل مى شود که آن چه را که در جهان بیرون از او وجود دارد به شعر منتقل کند. بنابراین مثلثى شکل مى گیرد که یک ضلع آن شاعر است ؛ ضلع دیگر جهان دردناک پیرامون او؛ ضلع سوم یعنى شعر، کامل کننده این وضعیت است و جایى است که شاعر خود را در پیوند با جهان خارج احساس مى کند و به آرامش می رسد. شعر برای او از خوردن نان و آب هم واجب تر است، زیرا تنها جزیره ای است که از غرقاب چرگین زندگی در آن پناه می جوید. به عبارت دیگر آرش آزاد بدون شعر معنی ندارد. و البته ماندگارترین چهره ها در تاریخ آنهایی بوده اند که هنرشان محصول تجربه ی شخصی خودشان بوده است. در ادبیات جهان از داستایوسکی و ماکسیم گورگی روسی گرفته تا جک لندن آمریکایی و تا میرزا علی اکبر صابر آذربایجانی و میرزا حسین کریمی مراغه ای خودمان شیرینکامی هنرشان را با تلخکامی زندگی جسمانی شان به دست آورده اند. و نیز در باره شاعر آسمانی حافظ آورده اند:
پدرش بهاءالدّین بر اثر فقر و پریشانی شیرازه ی زندگی خانوادگی را از هم پاشاند و خواجه در سنین کودکی خمیر گیری

را پیشه کرد. از نیمه شب بر می خاست و تا صبح خمیر می گرفت امّا دلش در هوای تعلیم در مکتب خانه ای که در همسایگی آن ها دایر بود می سوخت. رفته رفته اراده اش برای داخل شدن در آن جا قوی تر شد تا این که با پرداخت یک ثلث از درآمدش به معلّم توانست جامه ی آرزو به تن کند. قرآن را در مکتب خانه حفظ کرد ولی هیچ توفیقی در سرودن اشعار پیدا نکرد و" دو سال مورد مضحکه ی شنوندگان قرار گرفت. یک روز رنجیده به مزار بابا کوهی رفت و در آنجا به حال خودش زار گریست. شب خوابید. در خواب بزرگی را دید که لقمه ای را را به او می خوراند و می گوید دروازه ی علوم به روی تو باز شد. صبح که برخاست این غزل را با مطلع زیر سرود :
دوش وقت سحر از غصّه نجاتم دادند
وندر آن ظلمت شب آب حیاتم دادند. "
علیرغم دانایی و آگاهی آرش آزاد از ادبیات در بلند ترین قلّه اش، مخاطب شعر او اغلب افراد ساده ی جامعه هستند. او مى خواهد حرفهایى بزند که از پیچیدگى خاصى برخوردار نیستند بلکه معنا و مفهوم ساده اى را مى رسانند.
دیجیتالی گلیب، دئییر، بئش – آلتی مین کانالی وار
گئجه – گونوز کسیلمه ییر آراسی ماهواره نین
نه قدر اولسا مبتذل، تحمّل ائیله رم، ولی
اولور سیاسی چوخ زامان اداسی ماهواره نین
استاد آرش آزاد در زمینه ی شعر و شاعری به دلیل مطالعات و تحقیقات ادبی در زمینه های مختلف ادبیات، به اسلوب جدیدی از شعر توفیق یافت و چنان ویژگى هایى به دست آورد که با این طریق به موفقیت در میان عامه مردم مى رسد؛ چرا که آن چه شاعران مى توانند با آن ارتباط برقرار کنند فضاى شعرى است که حلقه هاى ارتباطى با شعر کلاسیک داشته باشد و طنز نه تنها حلقه هاى ارتباط با شعر کلاسیک است بلکه همچون وزن، مردم به شکل علامت، آن را همراه ضرورى شعر مى دانند.
مسئله دراینجا است که در فضای طنز شرایط مقبولیت به سرعت ایجاد مى شود و با سرعت بسیار زیادى زبان وادبیات زبانى خاص خود را خلق مى کند. اما این زبان به بخش کوتاهى از تاریخ مربوط مى شود و با تغییر آن شرایط زبان هم به سرعت تغییر مى کند. در نتیجه چنین ادبیاتی برای ادوار بعدی دچار درد تنهایى مى شود؛ در این میان شاعرانى که با فاصله گرفتن از زبان و کلمات ویژه ی روز و پرداختن به مفاهیم هنری، شعر مى سرایند طبیعتاً شعرشان کمتر دچار فراموشى مى شود. و آرش از چنین شگردی استادانه بهره برده است.
آرش آزاد از جمله شاعرانى است که توانست در همان آغاز شاعرى به زبان خاص خود برسد. به وجود آمدن یک زبان که تحت تاثیر کسى نباشد کمک بسیارى به اوکرد تا بتواند شاعرى مستقل باقى بماند و به دنبال مسائل دیگرى در شعر باشد.
تبریز در ادوار تاریخی همواره صاحب سبک بوده است. سبک تبریز چه در نقاشی و خط و چه در شعر و داستان و سایر هنر ها نه تنها یکی از قطب های کشور، بلکه گاهی محور توجه جهانیان بوده است. شعر استاد آرش آزاد به عنوان تداوم سبک تبریز در عرصه ی هنر کلامی باقی خواهد ماند.

سلام بر دوستان ارجمند، امروز چند خطی در مورد برتولد برشت تقدیم می کنیم.
اویگن برتولت فریدریش برشت (1898 - 1956) نمایشنامه‌نویس و کارگردان تئاتر و شاعر آلمانی با گرایش‌های سوسیالیستی بود.
برتولت برشت را بیشتر به عنوان برجسته‌ترین نمایشنامه‌نویس تئاتر روایی که نقطه مقابل تئاتر دراماتیک است، و به‌خاطر نمایشنامه‌های مشهورش می‌شناسند. اما برتولت برشت گذشته از این که نمایشنامه‌نویسی موفّق و کارگردانی بزرگ بود، شاعری خوش‌قریحه نیز بود و شعرها، ترانه‌ها و تصنیف‌های پرمعنا و دل‌انگیز بسیاری سرود. وی همچنین با ابداع سبک فاصله‌گذاری در تئاتر، انقلابی بزرگ را در زمینهٔ هنرهای نمایشی به پا کرد.
برشت سرودن شعرهایش را در 15سالگی و پیش از نمایشنامه‌نویسی آغاز کرد. نخستین سروده‌هایش را بین سالهای 1914 تا 1917 سرود و آنها را در نشریات محلی منتشر کرد. در سال 1918، هنگامی که به خدمت سربازی اعزام شد، افزون بر کار در بیمارستان نظامی پشت جبهه، سروده‌هایش را همراه با نواختن گیتار برای سربازان می‌خواند و آنها را مجذوب نوای گرم و سرود دلنشین خود می‌کرد.
شعرهای نمایشی برشت را از مهم‌ترین آثار او دانسته‌اند. اینها شعرهایی هستند که به صورت سرود، تصنیف یا ترانه وارد نمایشنامه‌های او شده و به مناسبت‌های موضوعی خاص یا برای غنا بخشیدن به موضوع و افزایش اثرگذاری، به صورت پیش‌درآمد، میان‌پرده، مؤخره یا در میان متن آورده‌شده‌اند. این شعرها اغلب طنزآمیز یا هزل‌آمیز هستند و زیر پوسته ی شوخ‌طبعانه ی خود مفاهیم بسیار جدی و آگاه‌کننده داشته و پیام‌رسان ایده‌های نقادانه و اجتماعی برشت هستند. بیشتر نمایشنامه‌های برشت دربرگیرنده ی یک یا چند سرود، ترانه و شعر است.
عدم ارتباط حسی بین مخاطب و اثر و جایگزینی رابطه ی فکری و عقلانی (از طریق فاصله‌گذاری و بنابر این بیگانه‌سازی) و همچنین روایت داستان به جای وقوع داستان و قطع کردن نمایش در جاهایی که امکان رابطه و پیوند حسی نمایشنامه و مخاطب وجود دارد، از مشخصات این ساختمان نمایشی است. در این روش سعی نویسنده، کارگردان و بازیگر روایت کردن درام به‌جای تجسم کردن آن برای تماشاچی است. گاهی در فارسی به آن تئاتر حماسی می‌گویند که ترجمه ی دقیقی نیست.
تئاتر روایی برتولت برشت با استفاده از یک راوی در بطن نمایشنامه و متن‌های توصیفی خارج از دیالوگ و نیز چکیده‌ای از وقایع هر صحنه در آغاز پرده که با هدف زدودن هیجان در نزد تماشاگر صورت می‌گیرد، در صدد برانگیختن قوه ی تفکر تماشاگر است و او را به تقابل با آنچه که بر روی صحنه نما یش داده می‌شود، وامی‌دارد.
موضوعات نمایشنامه‌های برشت برگرفته از واقعیات اجتماعی، سیاسی و اقتصادی حاکم‌اند. برشت تماشاگر خود را وارد دنیای تماشاگر حقیقی می‌کند و به چالش با آن فرا می‌خواند. نمایشنامه‌های برشت با آنچه که بر روی صحنه نمایش داده می‌شود و به گونه‌ای بیانگر و انعکاس شرایط واقعی حاکم در جامعه است، موافق نیست، بنابراین باید روند نمایشنامه تحرک لازم را در وی برای مقابله با شرایط اجتماعی حاکم ایجاد کند. هدف برشت نشان دادن یک رفتار اجتماعی خاص، در یک محیط اجتماعی خاص است که باید از دید تماشاگر به صورت انتقادی مورد توجه قرار گیرد.
برشت خود می‌گوید: "متن باید طنزآلود باشد... وظیفه ی طنز طرح و توصیف اخلاقیات است. متن نباید احساسی یا اخلاقی باشد بلکه باید اخلاقیات و احساسات را نشان دهد".
رمان ها و نمایشنامه های برشت عمدتا جنبه ی تاریخی دارند و هر یک از آن ها ابعاد از تاریخ را آشکار می سازند. مثلا کله گرد ها و کله تیز ها مربوط به انقلاب انگلستان است.انقلابیون کلاه گرد می گذاشتند و طرفداران پادشاه انگلستان کلاه نوک تیز. یا نمایشنامه ی کمون پاریس مربوط به اولین قیام کارگری در تاریخ بشر در فرانسه است.
از میان رمان ها، رمان دوپولي اثر برتولت برشت، برگرفته از اپراي دوپولي است، زمان داستان حدود سال 1900 است كه انگلستان درگير جنگ با بوئرهاست و جنگ ديگري هم به خاطر كسب سود بيشتر در داخل برپاست و در اين جنگ‌ها جان صدها سرباز كه سوار بر كشتي‌هاي فرسوده عازم جبهه مي‌شوند و قبل از رسيدن به مقصد طعمه امواج دريا مي‌گردند، مطرح نيست؛ حتي تهيه‌كنندگان چنين كشتي‌هايي از هرگونه تعرض و مجازاتي مصون مي‌مانند و به خاطر كسب سود مورد تشويق و تاييد كليسا قرار مي‌گيرند. رمان دوپولي هجو قوي و برنده‌اي است كه چنين درندگاني را در دامان خود مي‌پرورد و چنين تباهي‌هايي به بار مي‌آورد. عليه كليه كساني است كه تمام ارزش انسان را با پول مي‌سنجند و...
در این رمان آن‌که حقیقت را نمی‌داند نادان است، آن‌که حقیقت را می‌داند ولی انکار می‌کند تبهکار است خطای رایجی است که مردم عشق را بالاتر از دوستی می نشانند و آن را در حکم امری کاملا متفاوت می نگرند. عشق تنها زمانی والا و ارزشمند است که دربر دارنده دوستی ای باشد که بتواند بازتولید شود. با عشق به شیو

ه معمول، اگر به دوستی منجر نشود فقط می توان لقمه بخور و نمیری به زندگی داد و دست به سرش کرد
این رمان با ترجمه‌ی ابوتراب باقرزاده و توسط انتشارات موسسه انتشارات امیرکبیر به چاپ رسیده است.

سلام. بر دوستان ارجمند، امروز نگاهی به رمان "اتاق شماره ی 6" اثر انتوان چخوف می اندازیم.
اتاق شماره 6 (1892) اثر آنتوان چخوف (1860 – 1904) مظهر نبوغ چخوف در نگاشتن رمانی که سال ها بعد، به حکم ضرورت زندگی ماشینی، باید نوشته می شد بسیار عظیم است و قابل تقدیر. او با آن که با پیچیدگی ها و مسائل بغرنج 50 سال آینده سر و کار نداشته است ولی با سعه صدر و آگاهی خاصی که دارد به نگاشتن رمان "اتاق شماره 6" پرداخته است.
رمان "اطاق شماره ی 6" درباره ی پزشکی است اهل مطالعه که نامش دکتر "آندره یفی میچ"است، وی در یک شهر کوچک به عنوان تنها پزشک آن شهر عهده دار مسئولیت بیمارستان است، بیمارستانی که اغلب کارکنانش افرادی فاسداند که بود و نبودشان چندان تفاوتی در اوضاع بیمارستان ندارد. در حقیقت بیمارستان تمثیلی ست از روسیه. دکتر آندره در یک خانواده ی متوسط بزرگ شده و تا به حال رنجی نکشیده است.هر دفعه نیمی از عایدی اش را صرف خریدن کتاب می کند. به حرفه اش چندان علاقه ای ندارد و به اجبارِ پدرش بدان وارد شده است!
در این بیمارستان اتاقی وجود دارد به نام اتاق شماره ی 6, اتاقی که بیماران روانی را در آن بستری می کنند .اتاقی کثیف و به هم ریخته که چخوف به بهترین نحو ممکن در صفحات آغازین آن را تصویر می کند. در این اتاق پنج نفر هستند. یکی از این دیوانگان "مویسیکا" است. مویسیکا تنها دیوانه ای است که میتواند به راحتی از بیمارستان خارج شود. یکی دیگر ازاین دیوانگان"ایوان دمترویچ" است. او پیش از این دادستان استانداری بود. یک روز هنگامی که از کوچه ای میگذشت دو زندانی را دید که به زنجیرکشیده شده اند. این موضوع او را به این اندیشه وا داشت که مبادا او را نیز به اشتباه به زندان بیفکنند. او به مرحله ای رسید که به همه شک داشت تا این که روزی بخاری سازان را با مأموران آگاهی اشتباه گرفت. دیوانه وار از خانه بیرون زد و به دویدن پرداخت. حالت شگفت او مردم را دچار تردید کرد، تا این که وی را گرفتند و ایوان را به بیمارستان و اتاق شماره ی 6 فرستادند.
روزی دکتر آندره هنگامی که برای تهیه ی کفش برای موسیکا نزد نیکیتای نگهبان رفته بود، ناگهان ایوان را دید. ایوان رفتاری خشونت آمیز داشت، ولی بعداز لحظاتی آرام گرفت و باهم گرم گفت و گو شدند! از آن روز هر روز دکتر پیش ایوان میرفت و مشغول صحبت میشدند.
دکتر که از نادانی و فساد مردم آن شهر سخت به تنگ آمده بود، به هنگام ملاقات با این بیمار و گله ی او از این که چرا در میان این همه دیوانه در روسیه، او باید به چنین وضعی دچار شود، شیفته ی او می شود. البته پاسخ دکتر به این سخن جالب است که بودن او را در بیمارستان روانی بر حسب اتفاق می داند چرا که وقتی بیمارستان روانی ساخته شود باید بیمارانی هم برای آن مهیا کرد و اصلاً چه فرقی می کند که فرد آزاد باشد یا در زندان که دنیا پوچ و بی معناست وهمه چیز یکسان !
دکتر خابوتوف که تازه به بیمارستان آمده بود یک روز حرف های رد و بدل شده بین آندره و ایوان راشنید. بسیار شگفت زده شد و رفت. آندره هنگام دیدارش با ایوان خود را درمحیطی رمز آلود و اسرارآمیز احساس می کرد! بازدید دکتر از اتاق شماره 6 و سر زدن به ایوان دمیترویچ به زندگیش رنگی دوباره می زند چرا که در میان این همه دیوانه فردی در خور را یافته که می تواند ساعت ها با او بحث و گفتگو کند.
کم کم اطرافیان دکتر که جز صلاح او چیز دیگری را نمی خواهند، در صحت سلامت او شک می برند؛ چرا که او ساعت ها با یک بیمار روانی درباره ی مسائل نامفهوم و بی معنا صحبت می کرد. از طرف دیگر دکتر فردی منزوی بود و مثل بقیه ی کارکنان بیمارستان نبود و با وجود آن که میان سال بود، هم چنان مجرد بود. البته چخوف اشاره ای به سن و سال دکتر نمی کند و از شواهد چنین بر می آید که چهل و اندی سال داشته باشد. همه ی این ها دست به دست هم داد تا این که پس از چندی نامه ای از فرمانداری به دست او رسید. خلاصه آن که مجبور شد استعفا کند و با توجه به این که پس اندازی نداشت در خانه ی محقری سکنی گزید. قضیه به این جا ختم نشد و دوستانش که می خواستند سلامتی اش را به هر قیمتی که شده به او بازگردانند او را در اتاق شماره6 بستری کردند! دکترآندره نخست واکنشی نشان نداد ولی هنگامی که خواست از آنجا بیرون برود با مخالفت سرسختانه ی "نیکیتا"نگهبان بیمارستان روبرو شد. دکتر با سختی و ناسزاگونه از وی خواست تا مانعش نشود اما نیکیتا رفتاری دیگر بروز داد. به داخل رفت و دکتر آندره را تا میخورد زیر مشت و لگد گرفت! دکتر آندره پس از این حادثه دیگر نه صحبت میکرد و نه غذایی میخورد تا اینکه در اثر سکته ی مغزی جان سپرد.
اگر رمان را تا نصفه خوانده باشید تصور می کنید قهرمان اصلی داستان که حوادث بر حول محور او می چرخد کسی نیست جز ایوان دیمترویچ ؛ این فردی که به حق دچار جنون است ، اگر از چه دست مایه های فکری

و معنوی غنی بر خوردار است و به اصطلاح بعضی از اوقات حرف های قلمبه سلمبه می زند. در تائید این مطلب از زبان " آندره یفی میچ" { که ما او را از این به بعد آندره می نامیم) می شنویم که: "دوست گرامی من! گفته های دکتر را باور نکنید ، او می خواهد شما را گول بزند. بیماری من فقط این است که پس از 20 سال در تمام این شهر یک مرد دانا پیدا کرده ام و او هم دیوانه است"
بیماری ایوان نوعی "پارانوید" است. به توصیفی که خود ایوان از زمان کودکی دارد و نیز اشاره قبلی که چطور پدر و برادرش فوت نموده اند توجه کنید:
- " اما پدر من مرا بیرحمانه شلاق می زد. پدر من مستخدمی خشن و بد خلق بود و از بواسیر رنج می برد(ص 50). ایوان همواره و بی جهت می پندارد که در تعقیبش هستند. بطور خیلی مختصر "پارانوید" یک مرض روانی است که شالوده اش در زمان کودکی ریخته می شود و بیمار همواره و بی جهت دچار آزار روحی است، ولی او هر چه هست حرف هایی دارد و کشف هایی کرده است که پیش از او کسی که از زمره افراد به اصطلاح "نرمال" جامعه است متوجه آن نشده و بی جهت نیست که پس از شنیدن آن او را دیوانه خطاب نمایند. " او درباره پستی و دنائت بشری ، در باره جباران و زور گویانی که حقیقت و عدالت را پایمال میکنند، در باره آن نرده ها و درهای آهنی که هر لحظه جهالت و قساوت ستمگران و جباران را به یاد می آورند سخن می گوید و سخنان او ترانه های آزادی و سرود های کهن را که هنوز تا پیان خوانده نشده به خاطر می آورد". ولی در هر حال، اهمیت ایوان در این نیست که گذشته اش چه بوده و یا الآن واقعا دیوانه است یا نه، بلکه اهمیت او در خصوص ایجاد شخصیت اصلی رمان یعنی آندره است. به عبارت دیگر چخوف تا نیمه رمان پیش می رود ، بدون آنکه خواننده متوجه شود هنوز به شخصیت اصلی رمان یعنی آندره نرسیده است ؛ ولی هرگز نباید اهمیت ایوان را در بوجود آمدن کاراکتر اصلی کتمان نمود.
بد نیست مروری داشته باشیم بر روی تک تک افرادی که از آنها در رمان به مناسبت اسم برده می شود.
"نی کی تا" دربان اتاق شماره 6 در آسایشگاه روانی است . وی باید از نظر فیزیکی آدم زورمندی باشد. او خود یکی از همان موژیک هاست که موجوداتی بی شعور هستند و از خود هیچگونه قدرت تصمیمی گیری و انجام کاری را ندارند.
مغازه "موسیکا"ی یهودی طعمه حریق شده است . او در نهایت دل خوش به این است که یک مغازه از نو ساخته شده ، همانند آنچه طعمه حریق است به او بدهند. دیوانه ای است بی آزار که "نی کی تا" در مقابل رشوه به او اجازه می دهد به دنبال گدایی برود؛ ولی نیک می داند که او هیچ کجا به غیر از اتاق شماره 6 ندارد و ناگزیر از مراجعت به آنجاست .
" داریوشا" مستخدمه ( یا مستخدم) آندره است ، گرچه از او جز چند جا اسمی به میان نمی آید ؛ ولی معلوم است که او برای آندره بواسطه آنکه پزشک است احترام می گذارد.
" میخائیل آوریا نیچ" عنوان رئیس پست، اگرچه می توان او را جزو یکی از همان موژیک ها به حساب آورد، ولی بعضی اوقات هوس می کند مقداری قدر و منزلت خویش را بالا ببرد. همه را مرئوس خود می داند و به آندره احترام می گذارد، نه بخاطر افکارش بلکه به خاطر موقعیت صنفی و اجتماعی او.
"سرگی سرگه یویچ" ، پزشک یاری است سر به زیر و پا به راه. وی به منصب آندره حسد می ورزد و در دلش آرزو می کند روزی بتواند جایش را بگیرد. به عقاید اخروی و دینی پای بند است و بعضی اوقات نقش کشیش را ایفا می نماید.
دکتر " خابوتوف" را در پایان به جای آندره می آورند. گرچه اشاره نشده ولی به سهولت می توان دریافت که او قلبا با آندره روی خوشی ندارد. او از این که ممکن است آندره روزی شفا یابد ناراحت است و به انحاء مختلف می کوشد تا فرصتی بدست بیاورد و او را زندانی کند. ( در پایان همین کار را می کند). البته به چند شخصیت دیگر مثل استاندار و شهردار و غیره بر می خوریم که ذکر حال آنها ضرورتی ندارد.
در چشم افراد بیرون از میدان ، اتاق شماره 6 نهایت است و آخر خط ، و اگر کسی در آن گرفتار شد دیگر او را به این زودی ها یارای رهایی نیست. پس اتاق شماره 6 در حقیقت زندانی است که دارای چند رختخواب است و فردی که در آن راه می یابد گویی به یک سلول راه یافته است ؛ یعنی آنقدر باید آنجا بماند تا مرگش فرا برسد؛ ولی بر خورد با آن طوری است که پنداری یک واقعیت اجتناب نا پذیر است.
" به عقیده او تمام این خرافات و پستی بلندی ها که معمولا از مردم سر می زند خودش ضروری است ، زیرا مثل کودی که به زمین های زراعتی داده می شود و به مرور زمان به یک چیز قیمتی و پر بها مبدل می گردد و از همین جهت است که در روی زمین هیچ چیز خوبی یافت نمی شود که سر چشمه اش بدی و پلیدی نباشد"
در هر رمان یا داستانی ، بعضی چیز ها تلائلو خاصی دارند به نحوی که خواننده در نگاه اول آنها را در می یابد. یکی از همین جنبه ها ، جهان بینی های ایوان و آندره است.
" آندره به جاودانگی روح اعتقاد ندا

رد و تحول اشیاء را چیز مضحکی می پندارد و آنان که به آن اعتقاد دارند را بزدل می شمارد...این فعل و انفعال که از روی بی شعوری در طبیعت به عمل می آید حتی از حماقت های بشری هم پست تر و بی ارزش تر است ، زیرا در هر حال در حماقت های بشری شعور و اراده وجود دارد ، در صورتیکه در این حوادث طبیعی نه شعور و نه اراده مشاهده نمی شود"
از طرف دیگر ، ایوان ، این بیمار روانی فلک زده دارای افکار عارفانه است تا حدی که شاید بتوان گفت اگر این دل خوش کنک ها وجود نداشت باید پیش از آندره به استقبال مرگ می رفت و کسی چه می داند شاید اگر طور دیگری بود او تبدیل به قهرمان رمان می شد، در صورتیکه در پایان می بینیم که خیلی راحت کنار گذاشته می شود. بهر حال این خود می تواند معیاری باشد برای قضاوت در باره خود چخوف. بد نیست به یکی از این حرف های عارفانه ایوان توجه کنیم:
- "ایوان...شما به خیال جاودان اعتقاد ندارید؟ بسیار خوب. ولی من دارم. نمی دانم داستایوسکی یا ولتر می گوید که اگر خدایی وجود نداشت باز هم اندیشه بشر خدایی می ساخت"
آیا ایوان موفق می شود که عقاید خویش را به آندره بقبولاند؟ هر گز. بعقیده آندره:
" اخلاقیات و فضائل وجود ندارد، کسی که تصادفا در زندان افتاد باید زندانی باشد، کسی را هم که به زندان نینداخته اند می تواند آزادانه گردش کند"
دکتور رحمانی

نگاهی شتابان بر کتاب ارزشمند "تاریخ ترقّی خواهی ایرانیان" خانم ملیحه بصیر
کتاب "تاریخ ترقّی خواهی ایرانیان" با عنوان فرعی "گذار ایرانیان به عصر جدید" به "همه ی کسانی که می اندیشند، عشق می ورزند، تلاش می کنند و تغییر و تحول را اساس هستی خویش می دانند"، تقدیم شده است. آنچه از مطالعه ی این کتاب پرحجم و پر معنی به ذهن خواننده خطور می کند این است که؛ زیبایی به مفهوم واقعی در روح زیبا قرار دارد. هنر نوشتن محل بروز این زیبایی است و مقصدش تعلیم اذهان عمومی است. تصویر حوادث گذشته انسان ها در طبیعت و محیط بیرونی، در قالب جملات ادبی بیانگر این فکر است که قضاوت خود بهترین هنر است؛ اگر ملبس به فراگیری دانش و معرفت باشد. خانم بصیر نویسنده این کتاب توانسته است، احساساتی را که خود تجربه کرده و قبول داشته، به خوانندگان انتقال دهد.
از مجموع بحث های این کتاب گراسنگ در تمام بخش های هفده گانه اش چنین مستفاد می شود که اگر در بشریت چیزی به نام ترقی وجود دارد، نتیجه آزاد اندیشی و دوری از تعصبات فرقه ای یا شخصی است. آنچه که قرون وسطی اروپا و قرون اخیر برخی کشورها را در تاریکی فرو برد، ارزش نهادن به چیزی هایی بوده است که شایستگی آن ارزش و تشویق را نداشتند.
مفاهیم بنیادی که نویسنده ی دانشمند، خانم بصیر در بخش های اولیه ی این کتاب آورده است، باعث می شود که فهم سایر بخش ها آسانتر صورت پذیرد. یعنی پایه ی موضوع های غنی و متنوع را ایجاد کرده و هر پژوهشگر را در مسیر مشخص هدایت نماید. این که تمام علوم منشا اروپایی دارد و آن هم به یونان باستان ختم می شود از منظر نویسنده مرود است. ایشان بدرستی می نویسند: "قبل از آن که یونانیان به علم و هنر دست یابند اقوام مشرق زمین معلومات بسیاری کسب کرده و مراحلی از پیشرفت و تمدن را پیموده بودند". (تاریخ ترقّی خواهی ایرانیان ، ملیحه بصیر ....ص 25) اما این که چرا تمدن یونان چنین ماندگار شد به نظر نویسنده باید آن را در دموکراتیک بودن جامعه ی آن روزگار آن ها جستجوکرد.
عدم وابستگی نویسنده به مکتب خاص اجتماعی و تعصب و عصبیت در ان و نیز بازگذاشتن پنجره ی کنکاش و پژوهشگری اش این امکان را برای استنباط خواننده ی نوشته ش فراهم آورده که تاریخ را نه به عنوان یک خط مستقیم در نظر بگیرند. زیرا چه بسیار گاه هایی به وجود آمده است که انسان ها مسیر پیشرفت را وارونه ساخته اند. چه بسیار نیروهای توحش هستند که هنوز قدرتمند و فعالند و همچون اتشفشان در جزیره ای سرسبز می توانند نه تنها تمدن را آسیب رسانند، بلکه بیابانی سوخته بر جای آن باقی بگذارند. زمانی که وحشیان شمال که نوشتن را کاری در حد جادوگری به شمار می آوردند و بر سر جسد امپراتوری روم با یکدیگر به نزاع برمی خواستند ، در ایران "در زمینه ی فلسفه، ریاضیات و موسیقی گام های محکم و مؤثری" برداشته می شد. (تاریخ ترقّی خواهی ایرانیان ، ملیحه بصیر ....ص 82)
بخش دوم کتاب از خوابگردهای اندیشمند - کوپرنیک، کپلر، گالیله، دکارت و .... سخن به میان آمده است. دکارت مجذوب این مسئله شده بود که آیا چیزی هست که ما بتوانیم یقین بدانیم. زیا او بین دو مقوله ی یقین و صدق تمایز قائل بود و معتقد بود یقین از حالات ذهنی است در حالی که صدق صفت گزاره ها و مربوط به اشیاء پیرامونی در جهان خارج است. بنابر این معتقد بود گفتار در روش به گونه ای باشد که بتواند از قبا در مقابل شکاکان قابل دفاع باشد برای همین خودش در شکاکیت پیش دستی می کرد.
این فیلسوفان به قدری در نوشته های خود دقیق بودند که وقتی آثار دیگران را هم نقد می کردند از همین دیدگاه وارد می شدند. به عنوان مثال ولتر فیلسوف و نمایشنامه نویس فرانسوی در کتاب نامه های فلسفی خود، ضمن این که اشعار و نمایشنامه های منظوم شکسپیر را همچون درختی می داند که در طبیعت انگلستان هزاران شاخه برآورده، اما بر نمایشنامه ی "هاملتِ" وی آن جا که گروهی گورکن، در حالی که گوری را می کنند، شراب می خورند و آوازهای محلی می خوانند و در باره ی کاسه های سر مردگانی که به آن ها برمی خورند، به شیوه ای که در خور پیشه ی آن هاست، شوخی و مسخرگی می نمایند، ایراد می گیرد و آن را برخلاف تهذیب اخلاق می داند.( نامه های فلسفی، ( نامه هایی در باره ی انگلستان) ولتر، ترجمه ی دکتر علی اصغر حلبی، مؤسّسه ی پیک ترجمه و نشر، 1369، ص 123) "نامه های فلسفی به دلیل حمله به تعصّات مذهبی، قدرت و ثروت کلیسا، استبداد حکومتی و سانسور و اختناق محکوم گردید و قرار شد در ملاء عام سوزاندن شود". (تاریخ ترقّی خواهی ایرانیان ، ملیحه بصیر .... ص 143)
بخش سوم کتاب مربوط به انقلاب های بزرگ جهانی در قرن هیجدهم و ظهور و سقوط ناپلئون بناپارت است. انقلاب هایی که اندیشمندان بزرگی در آن دوران زیستند و رمان هایی چون بینوایان اثر ویکتور هوگو، جنگ و صلح شاهکار لئون تولستوی، سرخ و سیاه بزرگ اثر استاندال و آثاری از بالزاک، تو

رگنیف، الکساندر دوما راجع به آن نوشته شد. انقلاب فرانسه تولد دوباره ی معنویت یونان و روم بود. معنویتی که از طرف کلیسای قرون وسطی به عنوان کفریّات طرد شده بود.
هگل هنر و ادبیات را متأثر از فلسفه به شمار آورد. او معتقد است که در نقد یک اثر هنری باید توجه داشت که اثر "هنری نه فقط می بایست به هر سبب احساس انگیز باشد، بلکه تنها احساسی را باید برانگیزد که زاییده ی زیبایی است، چه در غیر این صورت تفاوت خاص میان هنر با سخنوری ، تاریخ نویسی، تبلیغ مذهبی و مانند آن وجود نمی داشت". (مقدمه بر زیبا شناسی، گئورگ ویلهلم فردریش هگل، ترجمه ی محمود عبادیان، نشر نشانه، چاپ اول 1363 ، ص 72) نکته ای که اساس تئوری کلاسیک های یونان بود. ویکتور هوگو در کتاب تاریخ یک جنایت "ناپلئون و واشنگتن را دو مرد بزرگ تاریخ خوانده، می نویسد که هر دو یک آرزوی بزرگ را هدف قرار گرفتند. او ناپلئون را مرد عقل و واشنگتن را مرد تقوی نامید". (تاریخ ترقّی خواهی ایرانیان ، ملیحه بصیر .... ص 219)
از بخش چهارم تا آخر مربوط تاریخ ترقی خواهی در ایران است.
قديم‌ترين آثار مكتوب ايران كتاب مقدس زرتشت اوستا است كه در آن اساطير و سمبل‌هاي قهرماني موجود است. در دوره‌ي ساسانيان آثاري چون درخت آسوريك، كارنامه‌ي ادشير بابكان، يادگار زريران و ... نوشته شد كه در آن‌ها ما به عناصري از اساطير و موضوع‌هاي انساني برمي خوريم. مضمون اساسي ادبيات قديم ايران را حكمران عادل؛ جامعه ايده‌آل، چهره‌ي انسان نيك، نبرد نور و ظلمت و ... تشكيل مي‌دهد."در این عهد وسعت خاک ایران به منتهای خود رسید و کشورهای محتلفی تحت تبعیت دولت ایران درآمدند. ارتباط با مصر و یونان به حدّ گسترده ای افزایش یافت". (تاریخ ترقّی خواهی ایرانیان ، ملیحه بصیر .... ص 226)
در دو قرن اوليه بعد از فروپاشی حکومت ساسانیان، فرهنگ ايران زمین به زبان عربي تكامل يافت. هر چند ادبيات فارسي بعضي از عناصر شعر عرب را پذيرفت ولي توانست؛ موضوعات ويژه‌ي خود را كه مأخوذ از ادبيات باستان بود؛ حفظ كند. در اين دوره شاعران عرب زبان ايراني چون ابونواس و بشار بن برد موضوعات وطن دوستي و انسان دوستي را داخل ادبيات كردند. محتوي اين ادبيات با فولكلور عجين بود. "از انقراض دولت ساسانیان تا حملات چنگیز به ایران در سال 616 ه.ق. و دردوران تسلط اعراب به ایران، میان ایران و غرب هیچ گونه مراوده ای صورت نپذیرفت". (تاریخ ترقّی خواهی ایرانیان ، ملیحه بصیر .... ص 226)
مرحله بعدي رشد تمدن در ايران به دوره‌ي بعد از جنگ های صلیبی و حمله‌ي مغول به ايران و نيرومند تر شدن جنبش روبه افزايش مردم عليه اشغالگران خارجي برمي‌خورد. هر چند کشور در اثر گسیختگی و فشار تجاوز نفس های سنگین می کشید اما باز در زمینه ی فرهنگ شاعران و نویسندگان دایره‌ي موضوعات آثار خود را وسعت می دادند. تصوف كه انسان را جلوه‌اي از خدا به شمار مي‌آورد، در آفرينش‌هاي جلال الدين مولوي (672-604) بيش از پيش رشد يافت. اشعار غنايي صوفيان را معمولا مي‌توان در دو سطح نگريست. اگر تصويرات آن‌ها را در سطح ظاهر بنگريم غزلياتي عاشقانه يا باده پرستانه خواهيم يافت، ولي اگر به مفهوم كنايي آن‌ها توجه كنيم در اين صورت با تمثيلاتي قابل تعبير روبرو خواهيم بود. بدين ترتيب اين نظر معروف كه هر كس در شعر (آنچه را كه مي‌خواهد بيايد، پيدا مي‌كند) در مورد اشعار غنايي صوفيه به طور كلي و بلاخص در مورد (ديوان شمس تبريز) مصداق پيدا مي‌كند.
روانشناسي و در نتيجه زيبايي شناسي مولوي در كتاب "مثنوي مولوي" كه خصوصياتي از زبان محاوره‌اي را در بر دارد به دوره‌ي كمال خود مي‌رسد.
مثنوي مولوي بدون شك يكي از عجايب انديشه‌هاي فكري بشري است كه قرن‌ها در خلاقيت‌هاي هنرمندان بعد از خود تاثير گذاشته است، همان انديشه‌‌اي كه نويسندگان و شاعران اروپايي بر روي آن انگشت مي‌گذارند يعني غَلَيان روح آنسان براي جستجوي معبود خود. او قرن‌ها پيش آن را در شاهكار خود به طرز درخشاني بيان داشته است.
"جنگ های صلیبی در حقیقت نقطه عطفی در زندگی اروپائیان و به طور کلی در تاریخ تمدن به شمار می رود. زیرا در آن موقع نواحی مشرق زمین از لحاظ پیشرفت و مدنیت بر مغرب زمین ارجحیّت داشت". (تاریخ ترقّی خواهی ایرانیان ، ملیحه بصیر .... ص 229)
با روی کار آمدن حکومت صفوی اتحاد ملی به کشور باز گشت. در این دوره طبقات عمده ی جمعیت اروپا عبارت بود از نجبا، بورژوازی ،کارگران و روستائیان. نجبا هنوز امتیازات مهمی داشتند. به جز در انگلیس که نجبا مالک زمین های بزرگ بودند، بورژوازی طبقه ای ثروتمند، آزادیخواه، صلح طلب به شمار می رفت و برای او مشروطه سلطنتی بهترین طرز حکومت بود. بورژوازی با نجبا مبارزه می کرد اما خود از کارگران که طبقه ای زحمتکش و پرکار و کم حقوق را تشکیل می داد می ترسید. در سایر کشورها صنایع بزرگ به زحمت توسعه می یافت. وضع روستائیان در کشورهای مختلف متفاوت بود.

این طبقه به طور کلی آزاد بودند اما در روسیه و مجارستان هنوز نظام ارباب و رعیتی وجود داشت. در آمریکا برده فروشی یعنی خرید و فروش سیاهان بسیار رایج بود. در کشورهای اسلامی از جمله ایران نظام ارباب رعیتی حاکم بود. و شاهان صفوی نیز همان سیاست استبداد آسیایی را دنبال می کردند.
خانم بصیر به درستی در باره ی این دوره می نویسد: "تنها در دوران شاه طهماسب اول و شاه عباس دوم بود که به تلاش و توسعه ی مملکت اهمیت داده شد و ایران به پیشرفت قابل توجهی دست یافت". (تاریخ ترقّی خواهی ایرانیان ، ملیحه بصیر .... ص 271) "شاردن جهان گرد فرانسوی ( 1643 – 1713 ) که در زمان شاه اسماعیل صفوی به ایران آمده، در سیاحت نامه ی خود گوید : ایرانیان اشتیاق وافری دارند که صنایع چاپ در کشورشان پدید آید و به فواید و ضرورت آن کاملاً پی برده اند ، معهذا کسی پیدا نمی شود که چاپخانه به وجود آورد. برادر وزیر دربار ، که یک شخص بسیار عالم و مقرّب حضور شاهنشاه است، در سال 1087 ه.ق می خواست با من قرار و مداری بگذارد تا کارگرانی به ایران آیند و این فن ظریف را به ایشان بیاموزند. مشارالیه کتاب های عربی و فارسی چاپی را که برایش برده بودم، به نظر اعلی حضرت همایونی رسانید، با این پیشنهاد موافقت حاصل شد ولی وقتی که مسئله ی پر داخت پول آن به میان آمد، هر چه رشته بودند پنبه شد." "شاردن ، سیاحتنامه ، ترجمه ی محمّد عباسی ، جلد 4 ، تهران ، 1336 ، به نقل از کتاب از صبا تا نیما)
در ایران از هنگام جلوس فتحعلی شاه قاجار عصر نوین ادبیات آغاز می شود. شاعران و نویسندگان به ایجاد رنسانس ادبی در ایران تلاش می ورزیدند. بد نیست که اشاراتی هم به زمینه ی پیدا شدن این وضعیت داشته باشیم. اختلافات داخلی که در دولت صفوی بین روحانیان طراز اول و فئودال های دنیا دوست به وجود آمده بود و استفاده ی افغان ها هم از این موقعیت و در نتیجه سقوط برق آسای سلسله ی صفوی، کشور را به لبه ی پرتگاه کشانید. دلاوریهای بی باکانه ی ناپلئون بناپارت ایران، نادرشاه افشار هر چند اتحاد ملی نسبی برای کشور به ارمغان آورد اما مرگ او باز فروپاشی ملل به ظاهر متحد ایران را باز به سوی بی سر و سامانی سوق داد. تواضع محبت آمیز کریم خان زند نیز که خود را وکیل الرعایا نامید، نتوانست ملت را به صورت یکپارچه درآورد. آغامحمدخان قاجار که صلابتش تا حد قساوت پیش می رفت توانست ایران را از نو متحد سازد و « هنگامی که فتحعلی شاه پس از او به تخت نشست زمینه برای تجدید حیات سخن آماده بود. این پادشاه دوستدار فرهنگ و شکوه و تجمل، خود متشاعر بود و چون کبوتری شیدا در آغوش گرم زنان و کنیزکانش که تعدادشان به چند صد تن می رسید می غنود. » ( تاریخ ادبیات ایران، یان ریپکاو همکاری چند نفر دیگر، ترجمه ی دکتر عیسی شهابی، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1354، ص 484)
"در ژانویه ی 1801 پیمان سیاسی – بازرگانی را با دولت فتحعلی شاه به انعقاد رساند.... پس از این پیمان اختلافات ایران و روس بر سر تصرف گرجستان شدت گرفت و منجر به وقوع جنگ ایران و روس گردید". (تاریخ ترقّی خواهی ایرانیان ، ملیحه بصیر .... ص 290 و 291)
نویسندگان هم عصر قائم مقام و دنباله روان او هر کدام آثار گرانبهایی به ادبیات قرن هیجدهم و نوزدهم ایران افزوده اند. این آثار هنوز مورد کنکاش و نقد علمی قرار نگرفته است. چرا که هنوز هم که هست نقد در ادبیات ایران مسیر اصلی خود را باز نیافته است و تنها با نقد علمی معلوم خواهد شد که این نویسندگان و کتاب های آن ها خیلی هم از آثار مشهور اروپائیان در آن هنگام دست پایین نبوده اند. چنانکه به عنوان مثال آنجائی که در کتاب ارزشمند میرزا یحیی آرین پور از «صبا تا نیما»، جلد اول مذکور است، الکساندر پوشکین نویسنده نامدار روسی، صاحب شهرت جهانی با دیدن نوشته ی میرزا فاضل خان گروسی شیفته ی علم و اخلاق او می گردد:
"هیئت نمایندگی خسرو میرزا در راه قفقاز به پوشکین، شاعر نامدار روس، برخورد که با آرتش ژنرال پاسکویچ به میدان جنگ با عثمانی می رفت. پوشکین شرح این ملاقات را در سفرنامه ی ارزروم چنین آورده است :
عجله داشتم که هر چه زودتر به تفلیس برسم...منتظر شاهزاده ی ایران بودند. در نزدیکی ده کازبیک ( قاضی بیگ ) با چند دستگاه کالسکه برخوردیم و راه چون تنگ بود ، بند آمد. در آن میان که وسایط نقلیّه از کنار هم رد می شدند، افسر نگهبان به ما گفت که وی شاعر دربار ایران را بدرقه می کند و به خواهش من مرا به فاضل خان معرفی کرد. به کمک مترجم خواستم به تعارفات پر آب و تاب شرقی بپردازم، امّا چقدر شرمنده شدم وقتی که فاضل خان شیرینکاری نابجای مرا با فروتنی ساده و مودّبانه ای پاسخ داد و اظهار امیدواری کرد که باز در پترسبورگ مرا ببیند و تأسّف خورد که آشنایی ما طولانی نبود. ناچار شدم این لحن شوخی پر افاده ی خود را عوض کرده با عبارات معموله ی اروپایی با او سخن گویم. ایش پیشامد باید برای م

ا روس ها درس عبرتی باشد که شوخی و مسخرگی را کنار بگذاریم و من خود از این پس در باره ی کسی از روی کلاه پوستی و سرانگشتان خضاب کرده اش قضاوت نخواهم کرد." ( آرین پور یحیی ، از صبا تا نیما ( تارخ 150 سال ادب فارسی ) انتشارات زوّار چاپ ششم ، 1375 ، جلد اوّل ( بازگشت – بیداری ) ص 55)
جدا شدن قسمت هایی از کشور پهناورمان در قسمت شمالی از جمله شهرهای آذربایجان و الحاق آن به امپراطوری روسیه ی تزاری که در اوایل قرن نوزدهم میلادی طی دو معاهده انجام گرفت اما باعث نشد که فرهنگ و ادبیّات دیرین ایران به حضور خود در آثار هنرمندان و ادیبان ادامه دهد و هنوز هم ادامه می دهد.
نزدیک به یک قرن و نیم از زمان شاردن گذشت و ایرانیان اقدامی در تأسیس چچاپخانه نکردند، تا آن که نخستین بار در عهد سالطنت فتحعلی شاه قاجار و به همّت عبّاس میرزا نایب السلطنه ، چند تن از ایرانیان این فن را در اروپا آموختند و دستگاه چاپ حروف سربی ( Typography) و بعد چاپ سنگی (Lithography) را به ایران آوردند. در این که چه کسی ابتدا چاپخانه را در ایران دایر کرد اختلاف است ولی از مجموع مطالعاتی که در این باره به عمل آمده، مسلّم شده است که نخست دستگاه چاپ حروفی به ایران وارد و در شهر تبریز دایر گردیده است. و "چون تبریز نخستین شهر ایران بود که مطبعه وارد آن گشت، لذا چاپخانه را باسمه خانه خواندند." (تربیت محمّد علی، براون ادوارد، تاریخ مطبوعات و ادبیّات ایران در دوره ی مشروطیّت ، ترجمه به انگیسی ادوارد براون ، ترجمه به فارسی و تحشیه و تعلیقات تاریخی و ادبی به قلم محمّد عبّاسی ، کانون معرفت، تهران ، 1337 ، جلد دوم ، ص 127) چنان که طبق تحقیق خانم بصیر "میرزا صالح شیرازی و میرزا جعفر خان مشیرالدوله ی تبریزی از راهیان کاروان معرفت عباس میرزا علاوه بر یادگیری زبان و علوم جدید، با رشته ی روزنامه نگاری و صنعت چاپ نیز در غرب آشنا شدند. آن ها با کوله بارب ازد علم و معرفت، پس از بازگشت به ایران، در نوسازی و پی ریزی پایه های تمدن جدید قدم های ارزنده ای برداشتند. میرزا صالح دومین دستگاه چاپ را در سال 1235 ه.ق. در تبریز راه اندازی نمود." (تاریخ ترقّی خواهی ایرانیان ، ملیحه بصیر .... ص 473 و 474)
اصلاح طلبان و میهن پرستان و روشنفکران ایرانی، به علّت عدم امکان نشر اندیشه های مترقّیانه و ارتباطات مردمی آزاد در ایران، فصل نوینی را در انجام فعالیّت های روزنامه نگاری دنبال کردند. این گروه که به صورت تبعید در خارج کشور چنین جریان ارتباطی را پدید آوردند، با آسودگی خاطر و به دور از دخالت های ناروای "اداره ی انطباعات مبارکه" و سانسور چیان دستگاه دولتی قلم را در جهت منافع ملّی به کار گرفتند. آغازگر مطبوعات برون مرزی آزاد، روزنامه ی "اختر" است که نخستین شماره ی آن در 16 ذیحجّه 1292 ه. ق (1243 ه. ش) در استانبول [ به مدیریّت آقا محمد طاهر تبریزی و نویسندگی نجفقلی خان خویی] منتشر شد... روزنامه ی اختر به زودی مورد استقبال اندیشمندان قرار گرفت و در ایران، قفقاز، عثمانی، هندوستان و عراق چنان اهمیّت و شهرتی به دست آورد که در برخی از نواحی قفقاز، افراد عامی و نادان که روزنامه خواندن را گناه می پنداشتند، خوانندگان اختر را اختری مذهب می خواندند، گویی که حرف از آزادی و تمدّن و ترقّی، موجب الحاد و تغییر آیین است...
"انقلاب مشروطه‌ي ايران كه در سال‌هاي 1284 تا 1290 هجري شمسي اتفاق افتاد در بيداري مردم و گرايش آن‌ها به مسائل سياسي و آزادي خواهي بسيار مؤثر افتاد. روزنامه‌هايي چون نسيم شمال، آذربايجان، صور اسرافيل، كشكول و ... كه گرايش سياسي، ‌ادبي و طنز داشتند منتشر شد. همه‌ي اين موارد روند شكل گيري شعر نوين ايران را سرعت داد و اين ادبيات نقش خود را در مبارزه با بيگانه پرستي، ارتجاع، نظام پوسيده‌ي استبداد شاهی به نمايش گذاشت.
"ویژگی اصلی و مهم ادبیات مشروطه با دیگر ادوار ادبی و فرهنگی ایران، خروج از محدوده ی کتاب و رساله است و تجمّع در لابلای صفحات روزنامه ها و نشریّات دوران مشروطیّت؛ به زبان دیگر ادبیات مشروطه را باید بیشتر، و حتّی کاملاً ، در مطبوعات آزاد و نوپای مشروطه یافت تا در میان کتاب ها." (تاریخ سانسور در مطبوعات ایران، (از صدور فرمان مشروطیّت تا کودتای 1299 خورشیدی) ، گوئل کهن، مؤسّسه ی انتشارات آگاه، چاپ اوّل ، 1362 ، جلد دوم ، ص 21) "مشروطه اصل کهن و اندیشه ی سیاسی متحجر و ارتجاعی چند هزارساله ی حاکم بر ایران را که سلطنت را ودیعه و موهبتی الهی می دانست و تمکین و اطاعت از فراین پادشاهان را بر هر ایرانی واجب و جزء وظایف وی می شمرد در هم شکست و قدرت لایزال و شکوهمند پادشاهان را محدود نموده آن را تحت نظارت قانون ومردم درآورد". (تاریخ ترقّی خواهی ایرانیان ، ملیحه بصیر .... ص 489)
انقلابات اوایل قرن بیستم در خلاقيت برخي از شاعران ايراني تأثير داشته است. تقي رفعت يكي از پيشروان شعر مع

انده باشد، درجه ی بیشتری از آزادی جمعی و مدنی را بر خواسته های شخصی خود ترجیح داده و آزادی تدقیق را در تک- تک جملاتش تسرّی نموده است. استفاده از منابع دست اول تا دست چندم به خاطر احترام بر قلم و تقدیس زحمت بزرگان اندیشه کار این خانم جوان و دانشمند را دو چندان کرده است.

اصر فارسي در مجله‌ي آزاديستان كه در تبريز منتشر مي‌شد، نوشت: «اين يك واقعيت مبرهن است كه فكر و احساس نو در ادبيات نيز طالب نو شدن مي‌شود. به عبارت صحيح لازمه‌ي نو شدن در تفكر، نو شدن در طرز بيان هم هست.» (رحماني خياوي صمد، سیّد محمد حسین شهریار و شعر معاصر ایران ... ص 44) رضا شاه بعد از به دست گرفتن زمام امور در 1304 ابتدا ماسک آزادی خواهی به چهره زد و تعدادی از روشن فکران و صاحب نامانی چون ملک الشعرا بهار، عارف قزوینی و... را با خود همراه کرد. کار را به جایی رسانید که حکومت بلشویکی روسیّه او را به عنوان شخصیّت ترقّی خواه قبول کرد. کارهای به ظاهر "مترقّی" او از قبیل "کشف حجاب"، "تغییر کلاه مردان" و نیز بعضی از فعالیّت های مختلف او در عرصه های مختلف از جمله متّحد الشکل کردن لباس نظامیان، تأسیس دانشگاه تهران و... او را در چشم بعضی ها مقبول نشان داد. امّا بزودی ماهیّت و ایدئولوژی خود را برملا کرد. در سیاست داخلی بدترین دوران سیاه را برای آزادیخواهان به وجود آورد. در عرصه ی سیاست خارجی به طور علنی از فاشیسم آلمان طرفداری نمود و در عرصه ی فرهنگ، بازگشت به ایران باستان را با برگزاری جشنواره هایی برای فردوسی و دیگران پیشه ی خود ساخت. فرهنگستانی تأسیس کرد که شاید بتواند لغات اصیل فارسی را جایگزین لغات عربی بنماید. ادیبانی که در فنون و ادب گذشته تحقیقات دامنه داری می کردند از نعمت های حکومتی بهره ور بودند : استادانی امثال فروزانفر، بهار، عباس اقبال آشتیانی، محمد قزوینی، جلال الدین همایی، سعید نفیسی، دکتر رضازاده ی شفق، عبدالرحمن فرامرزی، رشید یاسمی و... از امکانات دولتی استفاده کرده و برای نوشته های خود دست مزدهایی مناسب دریافت می کردند. در عوض کسانی مثل صادق هدایت، تقی ارانی، بزرگ علوی، فرّخی یزدی، میرزاده ی عشقی، نیمایوشیج بدون کمترین حمایتی آثار خود را با هزینه ی خود و یا دوستدارانشان چاپ می کردند و به جای پاداش زندان، مرگ، ترور، شکنجه نصیبشان می شد. ایرج میرزا در این مورد چه خوب گفته است:
زنده در قبر کنند اهل ادب را لیکن قبر فردوسی توسی را آباد کنند
مبلغی پول بگیرند به این اسم از خلق بعد خرج پسر و دختر داماد کنند
بس که مال همه خوردند به این عنوانات "ف" که گفتند همه فکر فرح زاد کنند
...این قرمساق ز مشروطه چنین آدم شد جای آن است که رحمت به ستبداد کنند
دل اهل هنر از دست شما ها خون شد بی جهت نیست اگر ناله و فریاد کنند
در اوج جنگ جهانی دوم و آغاز شکست آلمانِ مورد حمایت به رضا محمد علی فروغی که خود از سازندگان کاخ دیکتاتوری نیز به حساب می آمد، به شاه "هشدار داد که خودت راه نجاتی نداری، ولی اگر می خواهی بیشتر غرق نشوی باید فوری دستور آتش بس دهی که روس ها وارد تهران نشوند و اگر مقاومت کنی، مسلما روس ها تهران را اشغال خواهند کرد و توسط آن ها به اسارت گرفته خواهی شد و دیگر من هیچ تضمینی نمی توانم، دوم این که هیچ راهی به جز ترک ایران نداری". (تاریخ ترقّی خواهی ایرانیان ، ملیحه بصیر .... ص 656 و 657)
در سال 1320 واقعه شهريور پيش آمد و رضا شاه به صورت رضا خان از كشور تبعيد شد. فضاي آسمان ايران را ابرهاي تيره تامدتي ترك كردند. خورشيد آزادي از پس نور شك و ترديد خودنمايي كرد. روزنامه‌هاي «توفيق»، «ارژنگ»، مخصوصاً «چلنگر» ؛ و مجلّات ادبی از قبیل "سخن" به همّت خانلری، "نامه ی مردم" به پشتیبانی حزب توده، "روزگار نو" از طرف سفارت انگلیس، "پیام نو" از طرف سفارت شوروی در آمدند. در كنار شاعراني جا افتاده مثل ملك الشعراي بهار، محمد حسين شهريار، نيما يوشيج، رشيد ياسمي، شاعراني جوان چون محمّد علی افراشته، فريدون توللي، مسعود فرزاد، امیری فیروز کوهی، گلچین گیلانی، احسان طبري. ژاله، مهدی حمیدی و... شعرهاي خود را به چاپ رساندند.
در 21 آذر 1325 حکومت خودمختار سید جعفر پیشه وری 1332 با کمک دلارهای آمریکایی و لمپن ها و واخوردگان لایه های اقشار زیرین جامعه به نفع رژیم ارتجاعی سقوط کرد. نويسندگان و شاعران آذربایجانی در گرداب اختناق فرو ماندند. توطئه های ارتجاعی باند قوام و اعمال ددمنشانه ی رژیم پهلوی در آذربایجان به قصد کشانیدن پرده ی آهنین بر حیات اجتماعی و سیاسی مردم آذربایجان نتوانست ساکنان بیدار دل این دیار را از صحنه ی اصلی سیاست حذف کند. (تاریخ ترقّی خواهی ایرانیان ، ملیحه بصیر .... ص 777)
بدون شک مفهوم کلمه ی "آزادی" نه تنها در هر جامعه کاربردی خاص دارد، برای اشخاص نیز به همان اندازه و شاید بیشتر از آن می تواند کارساز باشد. چه چیزی می تواند محدود کننده ی آزادی افراد و آحاد باشد؟ عدم کاربرد منطق "همگانی" و تعصب بر کاربرد "خصوصی" آن هر محققی را می تواند از روشن گری دور نماید. خانم ملیحه بصیر با استعانت از مطالعات عمیق خود که لابد نصف و اندی از عمر خردسالی و جوانی اش را در چنین فضایی گذر