ادبیات سئونلر

تنقیدچی-ادبيّات‌شوناس احمد شایا آلاو موغانلی‌نین «حیات یوللاریندا» کیتابینا حصر ائتدییی «ائلدار موغانلی‌نین حیات یوللاری» آدلی مقاله‌سینده شاعرین عینی آدلی شعرینی بئله ایضاح ائتمیشدی: «حیات یوللاریندا» عنوانلی شعری انسانین حیات فلسفه‌سینی ترنّم ائدیر. ائلدار همین شعرینده انسانین دیرچه‌لیش پروسه‌سینی طبیعت اوبرازلاری‌نین سیماسیندا گؤسته‌ریر و غم-کدره قاپانمیش عادی انسانین تکاملونو تصویره چکیر:

دورغون بیر سو ایدیم،
سسسیز-سمیرسیز،
نه گئدیش وار ایدی، نه گلیش منده.
حیاتیم کئچیردی غمده، کدرده،
نه سئوینج وار ایدی، نه گولوش منده.

زاواللی انسان یالنیز یئمک و قارنینی فیکیر ائتدیکده، حیاتین دَیرینی یالنیز پوللا، وار-دولت‌له اؤلچدوکده نه قدر عاجز اولور، تکامل اوچون چالیشان انسانین ایسه حیاتی سئوینج و فرحله دولور. تکامل دؤیوشو آل گونش تک، انسانین قارانلیق یوللارینا قیزیل شعاع‌لار ساچیر.
زامان گؤستردی کی، قلم دوستلاری‌نین و خصوصاً ده اوستاد یحیی شئیدانین خئییر دوعاسی، گنج شاعره دوشرلی اولدو. گونئی پوئزییاسینا یئنی سس، یئنی رنگ قاتان موغانلی، چتین، سرت، کشمکشلی «حیات یوللارینی» بودره‌مه‌دن قطع ائده‌رک «عمّانلارین سوراغیندا»، «آخان اولدوزلارلا» آزادلیق گونشینه دوغرو ایره‌لیله‌ییر:

سایریشیر سمادا یئنه اولدوزلار،
سانکی بو فیکریمه گولومسه‌ییرلر.
فیکریمده فیکریمدن بیر فیکیر دوغار؛
ائله بیل اولدوزلار بئله دئییرلر:
یاندیریر اودوموز ظلمتین کؤکون،
یاندیقجا بعضا ده یوخ اولوروق بیز.
بو گرگین دؤیوشده آخساق دا هر گون،
گونشه یول آچیر بو آخماغیمیز.

«آخان اولدوزلار» آدلی شعرینده دوغما آنا تورپاغی‌نین قوجاغیندا وطن، آزادلیق اوغروندا جانلاریندان کئچن فدائی‌لر، مجاهدلر، شهیدلر، سمانین دؤشونده سایریشان اولدوزلارا بنزه‌دیله‌رک، کیچیک بیر متن پارچاسیندا ایکی- «اولدوز» کونسئپتی(مفهوم) ایله «فدائی» کونسئپتی‌نین آسسوسیاسییاسیندان(همبستگی) «اولدوز انسان» و «اولدوزلارین آخیشی» (انسانین اؤز آمالی اوغروندا مجادله‌سی-یانماسی) ایله ایره‌لیله‌مه‌نین(تکامل) «یاشاماق یانماقدیر» کونسئپتوال مئتافوراسی(استعاره زبانی) یارانیب. بود مئتافورالار بورادا «اولدوز» و «اولدوزلارین آخیشی» کونسئپت‌لری‌نین «فدائی» و «تکامل» کونسئپت‌لری‌نین کؤمگی ایله آنلانیلماسیندا اؤز کوقنیتیو
فونکسییاسینی(عملکرد شناختی-فرآیند شناختی) یئرینه یئتیریرلر.
بوندان باشقا ائله همین متنین ساده‌جه بیر «فیکریمده فیکریمدن بیر فیکیر دوغار» مصراع‌سیندا اوچ دفعه‌ تکرارلانان «ف» صامیتی‌نین قوّتلی آللیتئراسییاسی(واج آرایی) فیکرین دوشونمه‌نین فونئتیک(آوا شناسلیق) اوبرازینی یارادیر و بونونلا باش وئرن حادثه‌‌نین بدیعی تأثیرینی داها دا آرتیریر.
عمومیّتله، موغانلی یارادیجیلیغی‌نین سون مرحله‌‌سینه عاید اولان اکثر(« یاریمچیق سؤز» (۱۹۹۷، مبارز شعریمیزین بایراقداری اوستاد حبیب ساحیرین نیسگیللی اؤلومونو آنارکن)، «اوشوتمه» (۲۰۰۹)، «کوچه‌لره آچیلان یاشیل قاپیلار» (۲۰۱۰) «تورپاق اؤگئی اولماز» (۲۰۱۱)، «بنؤوشه» (۲۰۱۱)، نوصرت کسمنلی‌نین «یومول بنؤوشم، یومول» شعرینه نظیره)، «سئوگی گونوموز» (۲۰۱۲)، «بو تورپاق وطنیمدیر» (۲۰۱۲)، «قارانقوش» (۲۰۱۳)، «بوتؤولوک» (۲۰۱۳)، «قاشلا گؤز آراسیندا» (۲۰۱۸)، «ایتگیلر» (۲۰۲۰) و س.) شعرلرینده بئله آسسوسیاتیو(تداعی) ایفاده اوصولونا راست گلمک اولور.
البته‌‌، تکجه محاریبه‌‌ و انقلابلاری ایله دئییل، هم ده صنعت اثرلری‌نین حدودسوز دگیشیم و مختلف‌لیگی ایله تاریخده قالان ۲۰-جی عصرین اولادی اولاراق گئت-گئده، برکدن-بوشدان چیخیب، تجربه‌له‌نن، پوخته‌لشن موغانلی‌نین شعرلری ده ایدئیا-بدیعی فورما و مضمون جهتدن کامل‌لشیر. سونرالار سربست شعر فورماسیندا سیاسی موتیولی فلسفی-پسیکولوژی شعرلره داها چوخ اوستونلوک وئریر.
ائلدار موغانلی لیریک شاعردیر. موغانلی لیریزمی‌نین بوتون جاذبه‌دارلیغی سیرّی-سحری ایسه اونون ایدئیا گوجونده، رنگلی مجازلاریندا، چوخ فونکسییالی مئتافوریک آنلاملاریندا، اوکسیمورون(بیان نقیضی، استعاره عنادیه)ایفاده‌لرینده‌دیر. ساکت، ملایم، تمکینلی و تواضع‌کار، طبیعتلی شاعرین داخلی اضطرابلاری‌نین، درین پسیکولوژی چاتیشمالاری‌نین محصولو اولاراق اورتایا یومشاق-کسکین بیر لیریزم چیخیر: قان آغلایان سئوینج، آشکار، سیرّ، کیچیک-بؤیوکلوک، مغلوب، قهرمان، حسرتلی، ووصال و س. بو ایفاده خصوصيّتی شاعرین پوئتیک تخيّل و تفکّر بویوتلاری‌نین سونسوزلوغونو اوسلوبونون بنزرسیزلیگینی تأمین ائدیر.
«اوشوتمه» شعرینده حزین-حزین اوشوین لیریک منی، اوره‌گی‌نین باشینا یاغان قارین سویوقلوغوندان چوخ کیرلیلییی اوشودور و بو اوشوتمه ایله اوخوجونون اوره‌گینده ائله بیر آتش یاخیر کی، اونو یالنیز پارچالانمیش وطنیمیزین آزادلیغی و بوتؤولویو سئوینجی سؤندوره بیلر.

506 views04:23