Forwarded from ادبیات سئونلر
Media is too big
VIEW IN TELEGRAM
اوشاق ادبیاتی
کارتون: شاختا قارداشلاری
اوشاق ادبیاتی هرهفته پنجشنبه گونو ادبیات سئونلر کانالیندا
اوشاق ادبیاتینا دایر یازیلارینیزی بیزه گوندرین .
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
کارتون: شاختا قارداشلاری
اوشاق ادبیاتی هرهفته پنجشنبه گونو ادبیات سئونلر کانالیندا
اوشاق ادبیاتینا دایر یازیلارینیزی بیزه گوندرین .
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
سئویملی قلم داشیمیز "همت شهبازی "جنابلاریندا" ادبیات . آز" دا دیرلی بیر مقاله در ج اولموشدو اونو لاتینجه اوخویانلارا لینکینی ،راحات اوخونوب آرشیو ائتمک اوچون کوچورمه سینی تقدیم ائدیریک .
ادبیات سئونلر.
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
ادبیات سئونلر.
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
Telegram
ادبیات سئونلر
بوکانال ادبیات سئونلر قوروپونون سئچیلمیش اثرلری دیر
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
همّت شهبازی- کلاسیکادان مودئرنیزمه آخان پوئزییا
ادبی تنقید
کوچوروب حاضیرلایان ادبیات سئونلر"ویدا حشمتی"
کلاسیک/ یئنی کلاسیک/ کلاسیک شعر
کلاسیک سؤزو بیزیم تاریخی آنلاییشیمیزا چاغداش زاماندا هوپموشدور. کئچمیش زامانلاردا عمومیّتله چاغداش تئرمینی اولمادان اونون قارشی طرفی اولان کؤهنه و یا اسکی تئرمینی ده یوخ ایدی. «اسکی» صیفتی شعره عایید دئییلهسی بیر تئرمین دئییلدیر. بعضی تذکیرهچیلر، بیر سیرا شاعرلرین اوسلوبوندان دانیشارکن «بدیعی و یا تزه شعر» اولدوقلارینا ایشاره ائدیرلر. آنجاق بو «تزهلیک» همان «دیوان» آنلاییشی چرچیوهسیندن قیراغا چیخمیردی. شعرده بعضی فرقلیلیکلر یارادان شاعرلرین اوسلوبونا بو سؤزو ایشلهدیردیلر، یعنی مسئله بو کلمهنین ایشلهنیب ایشلنمهمهسینده دئییل. عمومیّتله مودئرن دوشونجه بیزه آخیب گلمهمیشدن اؤنجه، اسکی ادبيّات هئچ زامان اؤزونو چاغداش و اؤزوندن اؤنجهکی ادبيّاتی ایسه «اسکی» یا بونا بنزر باشقا بیر آدلا سادالاماییبدیر. تذکرهلرده بعضا فیلان شاعرین یئنی اوسلوبو اولدوغونا اشاره اولونور؛ آنجاق بو یئنی اوسلوب عمومی بیر اوسلوب اولمادان، همان اسکی ادبيّات چرچیوهسینده بیر اوسلوب اولدوغونا اشارهدیر.
بونلاری نظره آلاراق و «کلاسیک» آنلاییشینین بیزیم ادبيّاتیمیزدا یئنی بیر آنلاییش اولدوغونو دا بری باشدان وورغولایاراق «یئنی شعر»ین قارشی طرفی اولان شعری بعضا «دیوان» بعضا ده «کلاسیک» شعر آدلاندیردیغیمیزدا مقصدیمیز عینی آنلاییشدیر. حتی «دیوان شعری» آنلاییشی دا «یئنی شعر» آنلاییشی یاراندیقدان سونرا یارانماسی دوشونجهسیندهیم. «یئنی شعر» اؤزوندن اؤنجهکی شعری، اؤزو ایله فرقلندیرمک اوچون «دیوان» یا «کلاسیک» تئرمینلرینی یاراتدی.
بئللیکله ایستر «دیوان»، ایستر «کلاسیک» آدلاندیردیغیمیز شعر، چاغداش شعردن اؤنجهکی «قافیهلی» شعره دئییریک. قافیهلی شعر چاغداش دؤرده ده یازیلیر. بونلاری دا قافیهلی اولدوغو اوچون «کلاسیک شعر» آدلاندیریریق. کلاسیک قافیهلی شعر، چاغداش زاماندا طبیعی کی اؤزونو یئنیلشدیردی. آنجاق بو شعرلر، کلاسیک قافیهلی شعرین فورمتینی منیمسهدیکلری اوچون باشقا بیر موضوعدا یعنی مودئرن و یا سربست شعردن باشقا بیر چرچیوده آراشدیرماق لازیم گلیر. بو دا بیزیم قارشیمیزدا قویدوغوموز مؤوضوعدان کناردا قالیر.
«میلادی ایکینجی عصرده، روما تدقیقاتچیسی آولوس جولیوس، یازیچیلاری ایکی قروپا بؤلور: کلاسیک یازارلار، کوتله یازارلار. کلاسیک یازارلار عنوانینی، اثرلرینی توپلومون یوکسک صینیفلر طرفیندن مطالعه اولونان یازارلاری حساب ائدیر. گئت-گئده بونون معناسی گئنیشلهنهرک کلاسیک اثرلر گنج نسلین تعلیم تربیهسینده و درسلیکلرینده استفاده اولوب تدریس اولونان اثرلری احتیوا ائتدی» (سید حسینی ۱۹۹۷: ا,۸۳)
تورک تنقیدچیسی «دئنم» ژانرینین تورکییده بانیلریندن اولان «نوراللّه آتاچ» ایسه «کلاسیک» سؤزونو گلمه بیر سؤز اولدوغونو دئیهرک یازیر: «کلاسیک لاتینجه ده «یوکسک صینیفده کوبار(زادگان» اثر دئمک ایمیش. هانسی اثرلر کوباردیر یوکسک صینیفدندیر دئیه بیلریکمی؟ »( آتاچ ۲۳ :۲۰۱۱) دئیه سوروشور نوراللّه آتاچ تنقیدچی بونا آیدینلیق گتیرمهیه چالیشسا دا، یئنه ده بیزیم آنلاییشیمیزدا کلاسیک سؤزونون بو معناسی دوغمالاشمایاجاقدیر. اونا گؤره کی، عمومیّتله غرب ادبيّاتیندا چوخ زامانلار ادبيّاتین هم اوخویانلاری هم ده یازانلاری «کوبارلار» صینیفی اولموشلار. بیزیم ادبيّاتیمیزدا ایسه نه کوبار یازانیمیز، نه ده کوبار اوخویانیمیز اولموشدور. بیزده «سارای ادبيّاتی» اولدوغونو هامی بیلیر. «سارای ادبيّاتی» ایسه «سارای»دا اوخوندوقدان سونرا، شاعرین «دیوانینا» کئچیردی. «سارای» آداملاری یالنیز شاعرین آغزیندان بیر دفعهلیک شعری ائشیدیردی. شاعرین امک حاقی اؤدهنیلدیکدن سونرا داها شعر، سارایدا اونودولوردو. شاعرین شعرلری دیوانینا کئچدیکدن سونرا اوزون زامان چکیردی آز سایلی شعر سئورلر طرفیندن اوخونماغا باشلاییردی.
نوراللّه آتاچ سوندا بو نتیجهیه چاتیر کی: «کلاسیکلیک بیر جیغیر دئییلدیر، کلاسیک کؤهنلمز، کئچمیشده قالماز معناسیندادیر. هر دؤنم اؤز کلاسیکلرینی یئتیشدیریر»( یئنه اورادا ۲۴).
سوال اولونا بیلر کی، مودئرنیزمدن اؤنجه، شرقین ان آزیندان ادبيّات ساحهسینده او قدر غربله آلیش-وئریشی یوخ ایدی. بئله اولدوقدا «کلاسیک» سؤزو ده طبیعی کی بو ادبيّاتدا اولمایاجاقدیر.
بس بیزده هم «کلاسیک» سؤزو، هم ده «کلاسیک» آنلاییشی اولماییبدیر. مودئرن ادبيّات یاراندیقدان سونرا، اؤزوندن اؤنجهکی ادبيّاتا بیر آنلاییش وئرمهیه باشلادی و اؤزونو، اونلاردان آییرماق اوچون ایکی آنلاییشین یعنی «کلاسیک» و «مودئرن» ادبيّات آنلاییشینین یارانماسینا سبب اولدو.
ادبی تنقید
کوچوروب حاضیرلایان ادبیات سئونلر"ویدا حشمتی"
کلاسیک/ یئنی کلاسیک/ کلاسیک شعر
کلاسیک سؤزو بیزیم تاریخی آنلاییشیمیزا چاغداش زاماندا هوپموشدور. کئچمیش زامانلاردا عمومیّتله چاغداش تئرمینی اولمادان اونون قارشی طرفی اولان کؤهنه و یا اسکی تئرمینی ده یوخ ایدی. «اسکی» صیفتی شعره عایید دئییلهسی بیر تئرمین دئییلدیر. بعضی تذکیرهچیلر، بیر سیرا شاعرلرین اوسلوبوندان دانیشارکن «بدیعی و یا تزه شعر» اولدوقلارینا ایشاره ائدیرلر. آنجاق بو «تزهلیک» همان «دیوان» آنلاییشی چرچیوهسیندن قیراغا چیخمیردی. شعرده بعضی فرقلیلیکلر یارادان شاعرلرین اوسلوبونا بو سؤزو ایشلهدیردیلر، یعنی مسئله بو کلمهنین ایشلهنیب ایشلنمهمهسینده دئییل. عمومیّتله مودئرن دوشونجه بیزه آخیب گلمهمیشدن اؤنجه، اسکی ادبيّات هئچ زامان اؤزونو چاغداش و اؤزوندن اؤنجهکی ادبيّاتی ایسه «اسکی» یا بونا بنزر باشقا بیر آدلا سادالاماییبدیر. تذکرهلرده بعضا فیلان شاعرین یئنی اوسلوبو اولدوغونا اشاره اولونور؛ آنجاق بو یئنی اوسلوب عمومی بیر اوسلوب اولمادان، همان اسکی ادبيّات چرچیوهسینده بیر اوسلوب اولدوغونا اشارهدیر.
بونلاری نظره آلاراق و «کلاسیک» آنلاییشینین بیزیم ادبيّاتیمیزدا یئنی بیر آنلاییش اولدوغونو دا بری باشدان وورغولایاراق «یئنی شعر»ین قارشی طرفی اولان شعری بعضا «دیوان» بعضا ده «کلاسیک» شعر آدلاندیردیغیمیزدا مقصدیمیز عینی آنلاییشدیر. حتی «دیوان شعری» آنلاییشی دا «یئنی شعر» آنلاییشی یاراندیقدان سونرا یارانماسی دوشونجهسیندهیم. «یئنی شعر» اؤزوندن اؤنجهکی شعری، اؤزو ایله فرقلندیرمک اوچون «دیوان» یا «کلاسیک» تئرمینلرینی یاراتدی.
بئللیکله ایستر «دیوان»، ایستر «کلاسیک» آدلاندیردیغیمیز شعر، چاغداش شعردن اؤنجهکی «قافیهلی» شعره دئییریک. قافیهلی شعر چاغداش دؤرده ده یازیلیر. بونلاری دا قافیهلی اولدوغو اوچون «کلاسیک شعر» آدلاندیریریق. کلاسیک قافیهلی شعر، چاغداش زاماندا طبیعی کی اؤزونو یئنیلشدیردی. آنجاق بو شعرلر، کلاسیک قافیهلی شعرین فورمتینی منیمسهدیکلری اوچون باشقا بیر موضوعدا یعنی مودئرن و یا سربست شعردن باشقا بیر چرچیوده آراشدیرماق لازیم گلیر. بو دا بیزیم قارشیمیزدا قویدوغوموز مؤوضوعدان کناردا قالیر.
«میلادی ایکینجی عصرده، روما تدقیقاتچیسی آولوس جولیوس، یازیچیلاری ایکی قروپا بؤلور: کلاسیک یازارلار، کوتله یازارلار. کلاسیک یازارلار عنوانینی، اثرلرینی توپلومون یوکسک صینیفلر طرفیندن مطالعه اولونان یازارلاری حساب ائدیر. گئت-گئده بونون معناسی گئنیشلهنهرک کلاسیک اثرلر گنج نسلین تعلیم تربیهسینده و درسلیکلرینده استفاده اولوب تدریس اولونان اثرلری احتیوا ائتدی» (سید حسینی ۱۹۹۷: ا,۸۳)
تورک تنقیدچیسی «دئنم» ژانرینین تورکییده بانیلریندن اولان «نوراللّه آتاچ» ایسه «کلاسیک» سؤزونو گلمه بیر سؤز اولدوغونو دئیهرک یازیر: «کلاسیک لاتینجه ده «یوکسک صینیفده کوبار(زادگان» اثر دئمک ایمیش. هانسی اثرلر کوباردیر یوکسک صینیفدندیر دئیه بیلریکمی؟ »( آتاچ ۲۳ :۲۰۱۱) دئیه سوروشور نوراللّه آتاچ تنقیدچی بونا آیدینلیق گتیرمهیه چالیشسا دا، یئنه ده بیزیم آنلاییشیمیزدا کلاسیک سؤزونون بو معناسی دوغمالاشمایاجاقدیر. اونا گؤره کی، عمومیّتله غرب ادبيّاتیندا چوخ زامانلار ادبيّاتین هم اوخویانلاری هم ده یازانلاری «کوبارلار» صینیفی اولموشلار. بیزیم ادبيّاتیمیزدا ایسه نه کوبار یازانیمیز، نه ده کوبار اوخویانیمیز اولموشدور. بیزده «سارای ادبيّاتی» اولدوغونو هامی بیلیر. «سارای ادبيّاتی» ایسه «سارای»دا اوخوندوقدان سونرا، شاعرین «دیوانینا» کئچیردی. «سارای» آداملاری یالنیز شاعرین آغزیندان بیر دفعهلیک شعری ائشیدیردی. شاعرین امک حاقی اؤدهنیلدیکدن سونرا داها شعر، سارایدا اونودولوردو. شاعرین شعرلری دیوانینا کئچدیکدن سونرا اوزون زامان چکیردی آز سایلی شعر سئورلر طرفیندن اوخونماغا باشلاییردی.
نوراللّه آتاچ سوندا بو نتیجهیه چاتیر کی: «کلاسیکلیک بیر جیغیر دئییلدیر، کلاسیک کؤهنلمز، کئچمیشده قالماز معناسیندادیر. هر دؤنم اؤز کلاسیکلرینی یئتیشدیریر»( یئنه اورادا ۲۴).
سوال اولونا بیلر کی، مودئرنیزمدن اؤنجه، شرقین ان آزیندان ادبيّات ساحهسینده او قدر غربله آلیش-وئریشی یوخ ایدی. بئله اولدوقدا «کلاسیک» سؤزو ده طبیعی کی بو ادبيّاتدا اولمایاجاقدیر.
بس بیزده هم «کلاسیک» سؤزو، هم ده «کلاسیک» آنلاییشی اولماییبدیر. مودئرن ادبيّات یاراندیقدان سونرا، اؤزوندن اؤنجهکی ادبيّاتا بیر آنلاییش وئرمهیه باشلادی و اؤزونو، اونلاردان آییرماق اوچون ایکی آنلاییشین یعنی «کلاسیک» و «مودئرن» ادبيّات آنلاییشینین یارانماسینا سبب اولدو.
«کلاسیک» سؤزو ایله باغلی، اروپا ادبيّاتیندا اولان بیر شئیه ده اشاره ائتمک ایستیرم. عمومیتله کلاسیزم آخیمی اؤزونه مخصوص اؤزللیکلری ایله سئچیلدییی اوچون بیر آخیم حساب اولونور. یعنی بو آخیم بیر سیرا قاباریق اوسلوبلارینا گؤره باشقا اوسلوبلارلا سئچیلیر و بونا گؤره ده «کلاسیزم» آنلاییشی اونلاردا یاراندیغی زاماندا اؤز آدینی و آنلاییشینی دا قازانیر.
بو اؤزللیکلری نئجه سئزمک اولور؟ کلاسیک نهیه دئییریک؟ یئنیلیک نهدیر؟ یئنی آنلاییش و یا یئنی فورماچیلیقدیرمی؟ بونلارین هانسیدیرمی؟ هر بیر آنلاییش و حتی فورما نسبیلیک داشیییر. بو او معنادادیر کی چئوره(دایره) باغلانا بیلمز. بونا گؤره بیر آنلاییش حاقدا همیشه دئمهیه سؤز واردیر. مطلق دوشونجه یوخدور. مطلقلیک یالنیز، فورموله اولونان علملرده گؤرونور. کلاسیک و یئنی ده بو آنلاییشلارداندیر. هر بیر یاناشان انسانین باخیشیندا فرقلی جهتلر آلا بیلر. آنجاق یوخاریدا سایدیغیمیز اؤزللیکلر یوخاری فاییزدا بیر دؤرون ادبی اوسلوبونو عکس ائدیر. دئمک بیر دؤرده، او دؤرون ادبی داورانیشیندا اورتاق ایشلهنن اوسلوبلار واردیر. ائلیوت بو حاقدا چوخ یاخشی سؤیلهمیش:
«کلاسیک بیر دؤرو ایزلهین دؤرده ده، یک نسق و اورتاق بیر اوسلوبدان دؤنمک گؤرونه بیلر: دیلده بیر معنالیق واردیر. چونکی دیلین قایناقلاری هئچ اولماسا او آن اوچون استهلاک ائدیلمیشدیر؛ اورتاق اوسلوبدان دؤنمک واردیر. چونکی یازارین اؤزونه خاص اوسلوبو، (اوریژینال)لیق، اوسلوبدا دوزگونلوکدن داها اعتبارلی بیر دگر اولموشدور. اورتاق بیر اوسلوب گلیشدیره بیلمیش بیر دؤنم، توپلومون قیسا بیر مدت اوچون ده اولسا، نظام، داواملیلیق، تارازلیق و آهنگه اولاشماغی باجاردیغی بیر دؤنمدیر. فردی اوسلوبلارین افراطا واردیغی بیر توپلوم ایسه، یا یئتکینلیکدن محرومدور، یا دا آغلینی ایتیرمیشدیر.
دیلده یئتکینلییین، بئیین و داورانیش یئتکینلییی ایله بیرلیکده اولماسینی گؤزلهمک چوخ طبیعی بیر شئیدیر. بیر توپلوم، «کئچمیش»ه تنقیدی و اوسچو بیر رفتارلا داورانا بیلدییی، «حال-حاضر»ا گووندییی و «گلهجک» موضوعسوندا شعورلاندیردیغی شوبههلری اولمادیغی زامان، دیلین یئتکینلییه یاخینلاشماسی گؤزلنیله بیلر. ادبيّاتا بو، شاعرین اؤزوندن قاباقکیلاری تانیماسی و بیزیم ده، اونون اثرینده عنعنهنی تاپماغیمیز دئمکدیر. بیر شاعرین عنعنهچی اولماسی، اونون شخصیّتینی و خصوصی اوسلوبونو ایتیرمهسی معناسینی وئرمز. بو عنعنهنی مئیدانا گتیرن شاعرلر، بؤیوک و چوخ شانلی، شرفلی کسلر اولا بیلرلر، آنجاق اونلارین بؤیوک موفقیّتلری، دیلده هله اینکیشاف ائتدیریلمهمیش قایناقلارین اولدوغونو بیزه اونوتدورماماق و گنج یازارلار دیللرینده گؤروله بیلهجک هر شئیین کئچمیشده ائدیلیب بیتیریلدییینی دوشونهجک شکیلده قورخو و باسقی آلتیندا قالمامالیدیرلار. یئتکینلشمیش بیر شاعر، اؤزوندن اؤنجهکیلرین اکسیک بوراخدیقلاری بیر شئیی تاماملاما اومیدی ایله حرکته کئچه بیلر؛ پارلاق بیر گنجین آنا و آتاسینین داورانیش، آلیشقانلیق و اینانجلارینا عصیان ائتمهسی کیمی، شاعر ده سلفلرینه قارشی چیخا بیلر. آنجاق کئچمیشه باخدیغیمیز زامان، اونون دا اؤز عنعنهسینی یاشاتدیغینی، عنعنهنین اؤزونو مئیدانا گتیرن معيّن ائدیجی خصوصیّتلری محافظه ائتدییینی، اؤزونه خاص فرقلرین ایسه، ایچینده یاشادیغی بیر باشقا چاغین شرطلریندن دوغان فرقلر اولدوغونو گؤره بیلریک. باشقا یاندان، آتالارینین شؤهرتی آلتیندا ازیلمیش، حیاتلاری قارالمیش بعضی کیمسهلر اوچون موقتدیر اولدوقلاری هر بیر موفقیّت نئجه نسبتاً اهميّتسیز گؤرونورسه، بیر دؤرون شعری ده اؤزوندن بیر اؤنجهکی دؤرون پارلاقلیغی ایله یاریشاجاق گوجو اولمایا بیلر. هر هانسی بیر دؤرون سونوندا، یا یالنیز کئچمیش شعورو ایله یاشایان، یا دا گلهجکدن گؤزلمهلرینی سادهجه کئچمیشی دانماق اوزهرینده قوران شاعرلر گؤروروک؛ ائله ایسه، بیر توپلومدا ادبی یارادیجیلیغین داواملیلیغی، ان گئنیش معنادا، کئچمیشین ادبيّاتیندا گئرچکلشدیریلمیش، کوللئکتیو(اجتماعی) بیر بئیین و یا شعور اولاراق تعیین ائده بیلهجهییمیز عنعنهیله، یاشایان نسلین اؤزونه خاص خصوصیّتلری آراسیندا قورولان، تعریف اولونماسی چوخ چتین بیر تارازلیق سایهسینده مومکوندور» (ائلیوت، ۱۹۸۳: ۲-۱۷۱).
بوتون بو سؤزلردن سونرا بو نتیجهیه چاتماق اولار کی، عمومیّتله اوسلوب و یا آخیمین نئجه آدلاندیریلما گئدیشاتی اوچ فاکتوردان آسیلیدیر:
اورتاق ایفاده اوسلوبو، دؤرون اورتاق مضمونلاری، فردی سبکین عمومیلشمه پروسئسینده گلیشدیریلمهسی
بو اؤزللیکلری نئجه سئزمک اولور؟ کلاسیک نهیه دئییریک؟ یئنیلیک نهدیر؟ یئنی آنلاییش و یا یئنی فورماچیلیقدیرمی؟ بونلارین هانسیدیرمی؟ هر بیر آنلاییش و حتی فورما نسبیلیک داشیییر. بو او معنادادیر کی چئوره(دایره) باغلانا بیلمز. بونا گؤره بیر آنلاییش حاقدا همیشه دئمهیه سؤز واردیر. مطلق دوشونجه یوخدور. مطلقلیک یالنیز، فورموله اولونان علملرده گؤرونور. کلاسیک و یئنی ده بو آنلاییشلارداندیر. هر بیر یاناشان انسانین باخیشیندا فرقلی جهتلر آلا بیلر. آنجاق یوخاریدا سایدیغیمیز اؤزللیکلر یوخاری فاییزدا بیر دؤرون ادبی اوسلوبونو عکس ائدیر. دئمک بیر دؤرده، او دؤرون ادبی داورانیشیندا اورتاق ایشلهنن اوسلوبلار واردیر. ائلیوت بو حاقدا چوخ یاخشی سؤیلهمیش:
«کلاسیک بیر دؤرو ایزلهین دؤرده ده، یک نسق و اورتاق بیر اوسلوبدان دؤنمک گؤرونه بیلر: دیلده بیر معنالیق واردیر. چونکی دیلین قایناقلاری هئچ اولماسا او آن اوچون استهلاک ائدیلمیشدیر؛ اورتاق اوسلوبدان دؤنمک واردیر. چونکی یازارین اؤزونه خاص اوسلوبو، (اوریژینال)لیق، اوسلوبدا دوزگونلوکدن داها اعتبارلی بیر دگر اولموشدور. اورتاق بیر اوسلوب گلیشدیره بیلمیش بیر دؤنم، توپلومون قیسا بیر مدت اوچون ده اولسا، نظام، داواملیلیق، تارازلیق و آهنگه اولاشماغی باجاردیغی بیر دؤنمدیر. فردی اوسلوبلارین افراطا واردیغی بیر توپلوم ایسه، یا یئتکینلیکدن محرومدور، یا دا آغلینی ایتیرمیشدیر.
دیلده یئتکینلییین، بئیین و داورانیش یئتکینلییی ایله بیرلیکده اولماسینی گؤزلهمک چوخ طبیعی بیر شئیدیر. بیر توپلوم، «کئچمیش»ه تنقیدی و اوسچو بیر رفتارلا داورانا بیلدییی، «حال-حاضر»ا گووندییی و «گلهجک» موضوعسوندا شعورلاندیردیغی شوبههلری اولمادیغی زامان، دیلین یئتکینلییه یاخینلاشماسی گؤزلنیله بیلر. ادبيّاتا بو، شاعرین اؤزوندن قاباقکیلاری تانیماسی و بیزیم ده، اونون اثرینده عنعنهنی تاپماغیمیز دئمکدیر. بیر شاعرین عنعنهچی اولماسی، اونون شخصیّتینی و خصوصی اوسلوبونو ایتیرمهسی معناسینی وئرمز. بو عنعنهنی مئیدانا گتیرن شاعرلر، بؤیوک و چوخ شانلی، شرفلی کسلر اولا بیلرلر، آنجاق اونلارین بؤیوک موفقیّتلری، دیلده هله اینکیشاف ائتدیریلمهمیش قایناقلارین اولدوغونو بیزه اونوتدورماماق و گنج یازارلار دیللرینده گؤروله بیلهجک هر شئیین کئچمیشده ائدیلیب بیتیریلدییینی دوشونهجک شکیلده قورخو و باسقی آلتیندا قالمامالیدیرلار. یئتکینلشمیش بیر شاعر، اؤزوندن اؤنجهکیلرین اکسیک بوراخدیقلاری بیر شئیی تاماملاما اومیدی ایله حرکته کئچه بیلر؛ پارلاق بیر گنجین آنا و آتاسینین داورانیش، آلیشقانلیق و اینانجلارینا عصیان ائتمهسی کیمی، شاعر ده سلفلرینه قارشی چیخا بیلر. آنجاق کئچمیشه باخدیغیمیز زامان، اونون دا اؤز عنعنهسینی یاشاتدیغینی، عنعنهنین اؤزونو مئیدانا گتیرن معيّن ائدیجی خصوصیّتلری محافظه ائتدییینی، اؤزونه خاص فرقلرین ایسه، ایچینده یاشادیغی بیر باشقا چاغین شرطلریندن دوغان فرقلر اولدوغونو گؤره بیلریک. باشقا یاندان، آتالارینین شؤهرتی آلتیندا ازیلمیش، حیاتلاری قارالمیش بعضی کیمسهلر اوچون موقتدیر اولدوقلاری هر بیر موفقیّت نئجه نسبتاً اهميّتسیز گؤرونورسه، بیر دؤرون شعری ده اؤزوندن بیر اؤنجهکی دؤرون پارلاقلیغی ایله یاریشاجاق گوجو اولمایا بیلر. هر هانسی بیر دؤرون سونوندا، یا یالنیز کئچمیش شعورو ایله یاشایان، یا دا گلهجکدن گؤزلمهلرینی سادهجه کئچمیشی دانماق اوزهرینده قوران شاعرلر گؤروروک؛ ائله ایسه، بیر توپلومدا ادبی یارادیجیلیغین داواملیلیغی، ان گئنیش معنادا، کئچمیشین ادبيّاتیندا گئرچکلشدیریلمیش، کوللئکتیو(اجتماعی) بیر بئیین و یا شعور اولاراق تعیین ائده بیلهجهییمیز عنعنهیله، یاشایان نسلین اؤزونه خاص خصوصیّتلری آراسیندا قورولان، تعریف اولونماسی چوخ چتین بیر تارازلیق سایهسینده مومکوندور» (ائلیوت، ۱۹۸۳: ۲-۱۷۱).
بوتون بو سؤزلردن سونرا بو نتیجهیه چاتماق اولار کی، عمومیّتله اوسلوب و یا آخیمین نئجه آدلاندیریلما گئدیشاتی اوچ فاکتوردان آسیلیدیر:
اورتاق ایفاده اوسلوبو، دؤرون اورتاق مضمونلاری، فردی سبکین عمومیلشمه پروسئسینده گلیشدیریلمهسی
«جمعیّتین اینکیشافی ایله آیاقلاشماق، ایرهلیلهییشین بوتون گوشهلرینی احاطه ائتمک، عینی زاماندا بو تکامل و تأمین ائتمک اوچون ادبی دیلده اوسلوبلار سیستمی یارانیر. اوسلوبلار خالق دیلیندن اؤز مضمونونا، ایستیقامتینه اویغون ماتئریالی ادبی دیله گتیریر... صنعتکارلارین سایی قدر فردی دیل بویاسی ایله یاناشی، همیشه بدیعی اوسلوبو نسبتاً عمومی کاراکتئر داشییان ایکی اوچ میکرو اوسلوب رنگی سجییهلندیرمیشدیر»(حاجییئو
۱۹۹۰: ۹-۹۸)
دیوان ادبيّاتدا عمومیّتله بیر-بیرینه قارشی اولماغی گؤرموروک. بو ادبيّاتدا بیر-بیریندن سونرا و یا چاغداش یارانان اثرلر بیر ایستیقامتده یارانیر. داها دوغروسو اونلار بیر-بیریندن فرقلنمهیه جهد ائتمهییر. بو، چوخ اوزون زامانی چئورهییر، ادبيّات بیر-بیرینین قارشیسینا اولدوقدا یئنی بیر ديیشیکلییی منیمسهیه بیلر. بو مسئله کلاسیک ادبيّاتین ترسینه اولاراق، مودئرن ادبيّاتدا اؤزونو گؤستریر. یارانان هر بیر ادبيّات، باشقاسی ایله سئچیلیر، یعنی بونلار بیر-بیرینی تکرار ائتمهدن بیر ایستیقامتده یارانماییر. داها چوخ بیر-بیرلریندن فرقلی و تضادلی اوسلوبدا اؤزونو گؤستردییی اوچون چئشیدلی جریان و آخیملارا سبب اولور. مودئرن آخیمین تکجه بیر یوز ایل ایچینده یاراتدیغی آخیملار، ادبيّاتین تاریخ بویو یاراتدیغی آخیملاردان قات-قات چوخدور.
یئنیلیک/ یئنی شعر
دئدیییمیز کیمی مودئرن ادبيّات، اؤزونون یئنیلییینی ثبوتا یئتیرمک اوچون کلاسیک سؤزو اوزهرینده دایاناراق بیر چوخ حاللاردا اوندان فرقلی اولدوغونو وورغولادی. شعرده یئنیلییی سئزمک اوچون کلاسیکلییی، اسکیلییی تانیمالیییق. اونا گؤره کی، بونو تانیمادیقدا نهیین یئنی و کلاسیکله فرقلی اولدوغونو معيّن ائده بیلمهیهجهییک. «یئنیلیک» عنصورونو قاوراماق اوچون: زامان و مکانین فئنومئنلرینی، اوزهریندهکی آنلاییش و قاوراییشلاری و بونلارین نه قدر کئچمیشله آیریلاراق «بو گونکو» اولدوقلارینی بیلمهلیییک. یئنیلیک، لام قالان تکرارلاناراق عادته چئوریلن بوتون تاریخی، اجتماعی، مدنی و مفکورهوی تصوّرلری سیلکلهیهرک اونلارین آراسیندا چات یاراتماقدیر. صنعتکار اؤز اطرافیندا، چئورهسینده اولان اشیا و طبیعت سیستمینه، دوشونجه و آنلاییشلارا لاقئید قالدیقدا یئنیلشه بیلمهیهجکدیر. زامانینین آدامی، زامانین کاراکتئری ایله بؤیویوب بویا-باشا چاتمالی و بو پروسئسده ديیشیکلیکلر یاراتمالیدیر. بیزیم، نظریمیزده «مودئرن شعر»، «یئنی شعر»ین اؤزل بیر شعر نوعلریندن ساییلیر. داها دوغروسو «یئنی شعر» تئرمینی، «مودئرن شعر»دن داها احاطهلی بیر تئرمیندیر. باشقا سؤزله «مودئرن شعر»، «یئنی شعر» تئرمینینین ایچینه داخیلدیر. «یئنی شعر»ین اؤز آنلاییشی مباحثهلی اولدوغو کیمی، «مودئرن شعر»ین ده آنلاییشی مباحثهلیدیر. طبیعی کی بو قاوراملارا دقیق تعریف آختارماق واختی ایتیرمکدیر. «کوندییئک» «یازارلیق صنعتی حاقیندا» کیتابیندا یازیر: «هر نه قدر اؤیرهنیلهسی گرکلی اولان دیللرین سایی چوخالیبسا، شعردن اولان آنلاییشلار دا چتینلشمیشدیر. چونکی هر بیر خالق، شعردن باشقا-باشقا تصوّرلر یارادیر... شعر اؤزل کاراکتئری و هر بیر اؤزل خاراکتئری اولان هر بیر شعر نوعنون کاراکتئری شابلون کاراکتئردیر و او قدر ديیشکن کاراکتئری وار کی اونو هئچ بیر تعریفه سیغیشدیرماق اولمور.. » (تئودور اوو ۲۰۰۸: ۳)
آنجاق بوتون بونلاری بیلهرک «یئنی شعر» اوچون بیر سیرا «اؤزللیکلر»، «کئیفییتلر» سؤیلهمک اولار. بللی اولان شئی بودور کی بو نوع شعر، دیوان شعری ایله مقایسهده ایفاده اوسلوبو، یاشاییش و حتی شعرین اؤزونه اولان باخیش یئنیلییینده، شعرین وزن، قافیه و عمومیّتله موسیقیسینه اولان فرقلی باخیشدا کلاسیک شعریمیزله فرقلنیرلر و مضمون باخیمیندان اگر مودئرن شعریمیز، شعرین مضمونونو پریلر، ملکلر الیندن آلیب و یئرده مسکونلاشدیریرسا دئمک بؤیوک اوغور قازانیر: «یئنی شعر، اسکی شعرین ترسی دئییل، چوخ داها باشقا بیر شئیدیر. یئنی بیر صنعت تشبّوثو، اؤز دیالئکتیکاسی ایله و آچدیغی ساحهلرده حرکت ائتمهلی ایدی؛ اسکی صنعته قارشی جاوابلاری، تپکیلری یئنی ساحهلردن قالدیراجاغی محصوللا گئرچکلشملی ایدی»(ثریّا ۱۹۹۶: ۱۱۵).
یئنیلیک یالنیز چاغداش اجتماعی شرایط و محیطین تصویری دئییل، همی ده بونلارین یئنی حضورونو کشف ائدهرک دیلین یئنی قورولوشو اوزهرینده ده عرصهیهگلمکدیر. «یئنی» دئدیکده شاعر بوتون کئچمیشی ایله الینی اوزمور، یئنی شعرین استفاده ائتدییی کلمهلرین چوخو کئچمیشه عاییددیر. بونلارین بیر چوخلاری عینی ایله «یئنی» و «چاغداش» دؤرده استفاده اولونور. بیر چوخلارینین یئری ديیشیلهرک یئنی تصوّرده ایشلهنیلیر. آشاغیداکی شعرلره دقت یئتیرک:
-زولفی مئشکینی داغیت لعلی-شکربار اوستونه
قونچه خندان اولماسین سونبول موترر اولماسین
(راجی، صالح سجّادیدن نقل
۲۰۱۰: ج۲, ۲۳۰)
۱۹۹۰: ۹-۹۸)
دیوان ادبيّاتدا عمومیّتله بیر-بیرینه قارشی اولماغی گؤرموروک. بو ادبيّاتدا بیر-بیریندن سونرا و یا چاغداش یارانان اثرلر بیر ایستیقامتده یارانیر. داها دوغروسو اونلار بیر-بیریندن فرقلنمهیه جهد ائتمهییر. بو، چوخ اوزون زامانی چئورهییر، ادبيّات بیر-بیرینین قارشیسینا اولدوقدا یئنی بیر ديیشیکلییی منیمسهیه بیلر. بو مسئله کلاسیک ادبيّاتین ترسینه اولاراق، مودئرن ادبيّاتدا اؤزونو گؤستریر. یارانان هر بیر ادبيّات، باشقاسی ایله سئچیلیر، یعنی بونلار بیر-بیرینی تکرار ائتمهدن بیر ایستیقامتده یارانماییر. داها چوخ بیر-بیرلریندن فرقلی و تضادلی اوسلوبدا اؤزونو گؤستردییی اوچون چئشیدلی جریان و آخیملارا سبب اولور. مودئرن آخیمین تکجه بیر یوز ایل ایچینده یاراتدیغی آخیملار، ادبيّاتین تاریخ بویو یاراتدیغی آخیملاردان قات-قات چوخدور.
یئنیلیک/ یئنی شعر
دئدیییمیز کیمی مودئرن ادبيّات، اؤزونون یئنیلییینی ثبوتا یئتیرمک اوچون کلاسیک سؤزو اوزهرینده دایاناراق بیر چوخ حاللاردا اوندان فرقلی اولدوغونو وورغولادی. شعرده یئنیلییی سئزمک اوچون کلاسیکلییی، اسکیلییی تانیمالیییق. اونا گؤره کی، بونو تانیمادیقدا نهیین یئنی و کلاسیکله فرقلی اولدوغونو معيّن ائده بیلمهیهجهییک. «یئنیلیک» عنصورونو قاوراماق اوچون: زامان و مکانین فئنومئنلرینی، اوزهریندهکی آنلاییش و قاوراییشلاری و بونلارین نه قدر کئچمیشله آیریلاراق «بو گونکو» اولدوقلارینی بیلمهلیییک. یئنیلیک، لام قالان تکرارلاناراق عادته چئوریلن بوتون تاریخی، اجتماعی، مدنی و مفکورهوی تصوّرلری سیلکلهیهرک اونلارین آراسیندا چات یاراتماقدیر. صنعتکار اؤز اطرافیندا، چئورهسینده اولان اشیا و طبیعت سیستمینه، دوشونجه و آنلاییشلارا لاقئید قالدیقدا یئنیلشه بیلمهیهجکدیر. زامانینین آدامی، زامانین کاراکتئری ایله بؤیویوب بویا-باشا چاتمالی و بو پروسئسده ديیشیکلیکلر یاراتمالیدیر. بیزیم، نظریمیزده «مودئرن شعر»، «یئنی شعر»ین اؤزل بیر شعر نوعلریندن ساییلیر. داها دوغروسو «یئنی شعر» تئرمینی، «مودئرن شعر»دن داها احاطهلی بیر تئرمیندیر. باشقا سؤزله «مودئرن شعر»، «یئنی شعر» تئرمینینین ایچینه داخیلدیر. «یئنی شعر»ین اؤز آنلاییشی مباحثهلی اولدوغو کیمی، «مودئرن شعر»ین ده آنلاییشی مباحثهلیدیر. طبیعی کی بو قاوراملارا دقیق تعریف آختارماق واختی ایتیرمکدیر. «کوندییئک» «یازارلیق صنعتی حاقیندا» کیتابیندا یازیر: «هر نه قدر اؤیرهنیلهسی گرکلی اولان دیللرین سایی چوخالیبسا، شعردن اولان آنلاییشلار دا چتینلشمیشدیر. چونکی هر بیر خالق، شعردن باشقا-باشقا تصوّرلر یارادیر... شعر اؤزل کاراکتئری و هر بیر اؤزل خاراکتئری اولان هر بیر شعر نوعنون کاراکتئری شابلون کاراکتئردیر و او قدر ديیشکن کاراکتئری وار کی اونو هئچ بیر تعریفه سیغیشدیرماق اولمور.. » (تئودور اوو ۲۰۰۸: ۳)
آنجاق بوتون بونلاری بیلهرک «یئنی شعر» اوچون بیر سیرا «اؤزللیکلر»، «کئیفییتلر» سؤیلهمک اولار. بللی اولان شئی بودور کی بو نوع شعر، دیوان شعری ایله مقایسهده ایفاده اوسلوبو، یاشاییش و حتی شعرین اؤزونه اولان باخیش یئنیلییینده، شعرین وزن، قافیه و عمومیّتله موسیقیسینه اولان فرقلی باخیشدا کلاسیک شعریمیزله فرقلنیرلر و مضمون باخیمیندان اگر مودئرن شعریمیز، شعرین مضمونونو پریلر، ملکلر الیندن آلیب و یئرده مسکونلاشدیریرسا دئمک بؤیوک اوغور قازانیر: «یئنی شعر، اسکی شعرین ترسی دئییل، چوخ داها باشقا بیر شئیدیر. یئنی بیر صنعت تشبّوثو، اؤز دیالئکتیکاسی ایله و آچدیغی ساحهلرده حرکت ائتمهلی ایدی؛ اسکی صنعته قارشی جاوابلاری، تپکیلری یئنی ساحهلردن قالدیراجاغی محصوللا گئرچکلشملی ایدی»(ثریّا ۱۹۹۶: ۱۱۵).
یئنیلیک یالنیز چاغداش اجتماعی شرایط و محیطین تصویری دئییل، همی ده بونلارین یئنی حضورونو کشف ائدهرک دیلین یئنی قورولوشو اوزهرینده ده عرصهیهگلمکدیر. «یئنی» دئدیکده شاعر بوتون کئچمیشی ایله الینی اوزمور، یئنی شعرین استفاده ائتدییی کلمهلرین چوخو کئچمیشه عاییددیر. بونلارین بیر چوخلاری عینی ایله «یئنی» و «چاغداش» دؤرده استفاده اولونور. بیر چوخلارینین یئری ديیشیلهرک یئنی تصوّرده ایشلهنیلیر. آشاغیداکی شعرلره دقت یئتیرک:
-زولفی مئشکینی داغیت لعلی-شکربار اوستونه
قونچه خندان اولماسین سونبول موترر اولماسین
(راجی، صالح سجّادیدن نقل
۲۰۱۰: ج۲, ۲۳۰)
ساچلارینی هؤرمهمیشدن
آسماغیمدان اؤترو
توکلرینی بیر داها دا داغیت
سینهنین اوستونه
دویغولاریمی سریم
( حیدر بیات، ۲۰۰۸: ۵)
بو کلمهلر، عینی آنلام و عینی آنلاییشی عکس ائدیرلر. یعنی «زولف» دئدیکده همان «ساچ» یعنی باش توکودور. آنجاق بیرینجی شعرده «زولف» سؤزو اؤز کیملیییندن چیخیر. آیاغی یئردن اوزولور، یئر اوزونده اولمایان بیر وارلیغین تمثیلچیسی کیمی شعره داخل اولور. بو سؤز ایکینجی شعرده اولان «ساچ» سؤزو ایله عینی آنلامدادیر. آنجاق ایکینجیده بو سؤزون ایشلهیی «یئنی» تصوّره(«ساچ» سؤزو ایله عوض ائدیلدیکده) کؤچورولدوکده حقیقی بیر کاراکتئر قازاناراق کیملییینی ده قورویور. یعنی یئنی تصوّر و آنلاییشدا اونون ایشلهیی ده «یئنی فورمتده» «یئنی ذهنیّتده» جانلانیر. حال بو کی بونلارین هر ایکیسینین معنا اؤزهیی بیر نتیجهیه سبب اولور. او دا معنا تصوّروموزده اولان «باش توکو»دور.
«کلاسیک دیلین( نثر و شعر) کاراکتئری باغلانتیلار [موناسیبتلر] اوزرهدیر. یعنی بورادا سؤزجوکلر، موناسبتلر خئیرینه امکان دایرهسی قدر تجرید اولونور. هئچ بیر سؤزجوک اؤز باشینا سرت دئییلدیر. داها چوخ بیر نسنهنین گؤسترگهسیدیر، آنجاق هر شئیدن اؤنجه بیر باغلانتینین یولودور. گؤرونتوسو ایله عینی ماهیّتدن بیر ایچ گئرچکلییه دالماق بئله کناردا قالسین، آغیزدان چیخماق همین سطحی ایستیقامتلر زنجیری تشکیل ائدهجک بیچیمده، باشقا سؤزجوکلره دوغرو یاییلیر... کلاسیک باغلانتی حالقالاری، بیر-بیرینی ایزلهین عینی سرت عنصرلر حالقالاریدیر، عینی جوشغولو باسقییا بویون اییر. یارادیلمیش تأثّراتلاردان فردی معنا مئییللریندن محروم ائدیر اونلاری. شعرسل سؤز داغارجیغینین اؤزو ده بیر تاپینتی دئییل، عادت ائدیلمیش ایفاده سؤزلویودور: اونون بدیعی تصویرلری آیری-آیری دئییل. بوتونلوکله فردی تاپینتی یوخ، اؤزللیکله عادت اوزره یارانانلاردیر. بئلهلیکله کلاسیک شاعرین ایشی داها سرت یا دا داها پارلاق یئنی سؤزجوکلر تاپماق دئییلدیر. اونون ایشی اسکی بیر قوراللار بوتونونو دوزنلهمک، بیر باغلانتینین پئرسپئکتیوینی یا دا ماهیّتینی یئتکینلشدیرمکدیر، بیر دوشونجهنی بیر اؤلچونون تام سینیرینا گتیرمک یا دا اختیصارلاشدیرماقدیر. کلاسیک ادبیّاتین ادبی دوشونجهلری سؤزجوکلرین یوخ، باغلانتیلارین ادبی دوشونجهلریدیر. بیر ایفاده صنعتیدیر، بیر تاپینتی صنعتی دئییل... بیر-بیرینه آز ساییدا ایلگیلر ایچینده استفاده اولوندوقلارینا گؤره، کلاسیک سؤزجوکلر جبره دوغرو گئدیرلر...
کلاسیک دیلده، سؤزجوکلری باغینتیلار استقامتلندیریر، باغینتیلار هر زامان پلانلاشمیش بیر معنایا دوغرو یؤنلدیر. مودئرن شعرده ایسه، باغینتیلار تکجه سؤزجویون؛یاییلماسیدیر. اونون مسکونلاشدیغی یئر سؤزجوکدور ائشیدیلن، آنجاق «کؤک» سالمیش اورتادا گؤرونمهین بیر اؤرتوک ایچینده یئرلشمیشدیر. بورادا باغینتیلار اووسونلاییر، سؤزجوک ایسه، بیر گئرچهیین بیردن بیره اورتایا چیخماسی کیمی روحو اوخشاییر و دویورور... شعرسل سؤزجوک، سونسوز سربستلیکله پارلاییر. نامعلوم و مومکون اولاسی مینلرجه باغینتییا دوغرو یاییلماغا حاضرلانیر... »(بارت، ۱۹۸۹: -۳/۴۲)
بعضی شعرلریمیز، مضمون و دوشونجه عنعنهلرینی ديیشدیرهرک یئنیلشیر، یئنی شعرین دئتاللارا داها چوخ دقت یئتیرمهسی، ساده فئنومئنلری ده بئله درینلشدیرمکده اؤز باجاریغینی گؤستهریر. مضمون باخیمیندان سئوگی، حیات، اؤلوم، آزادلیق، اومید، اومیدسیزلیک، ساواش، صولح کیمی بیر سیرا مضمونلار شعر تاریخینین میراثی اولاراق هر بیر دؤرون اؤز شاعرلری، یازیچیلاری، فیلوسوفلاری طرفیندن دوشونجهلرینده عکس اولونموشدور. بو کیمی مضمونلارین «اؤلوم تاریخی» یوخدور، اونلارین اوزهرینه «توکهتیم تاریخی» ده قویماق اولماز. بئللیکله بو مضمونلار هم، کلاسیک، هم ده یئنی شعرده اؤز عکسینی تاپمیشدیر. آنجاق بورادا «یئنیلییی» آییرد ائتمک معیارینین اوستونلویو داها چوخ «ایفاده واسطه»لرینین اوزهرینه دوشور.
بو کیمی ابدی و اؤلومسوز مضمونلارین هر زامان و هر بیر شاعر و حتی هر بیر شعر طرفیندن «نئجه» ایفاده اولوب عرصهیه گتیرمه مسئلهسی، یئنی ایله کلاسیک ایفادهنین فرقلرینی ده آییرد ائده بیلیر. صرف «سربست شعر» قالیبینده یازماق «یئنیلییی» سئزمک اوچون معيّن ائدیجی عامل حساب
اولونمور. دوغرودور شعرین سربستلییی، شاعرین ده امکان دایرهسینی گئنیشلهندیری. شاعر اؤزونو سربست گؤردوکده، شعرینده یاراتدیغی و استفاده ائتدییی ایفاده و مضمون اوسلوبلارینی دا هم ديیشه بیلیر، هم ده بو ديیشدیکلری اوزهرینه یئنی امکانلاری آرتیرماغا امکان تاپیر. بو سربستلیک حتی کلاسسیک شعرین اؤزونده ده ديیشیکلیک وئرمهیه امکان یارادیر. بونو دئدیکده کلاسیک شعرین قالیبینی نظره آلمیرام. کلاسیک شعرده عادت ائتدیییمیز ایفاده و مضمون ییغینتیلارینی یئنیدن اوسلوبلاشدیرماغی نظره آلیرام.
آسماغیمدان اؤترو
توکلرینی بیر داها دا داغیت
سینهنین اوستونه
دویغولاریمی سریم
( حیدر بیات، ۲۰۰۸: ۵)
بو کلمهلر، عینی آنلام و عینی آنلاییشی عکس ائدیرلر. یعنی «زولف» دئدیکده همان «ساچ» یعنی باش توکودور. آنجاق بیرینجی شعرده «زولف» سؤزو اؤز کیملیییندن چیخیر. آیاغی یئردن اوزولور، یئر اوزونده اولمایان بیر وارلیغین تمثیلچیسی کیمی شعره داخل اولور. بو سؤز ایکینجی شعرده اولان «ساچ» سؤزو ایله عینی آنلامدادیر. آنجاق ایکینجیده بو سؤزون ایشلهیی «یئنی» تصوّره(«ساچ» سؤزو ایله عوض ائدیلدیکده) کؤچورولدوکده حقیقی بیر کاراکتئر قازاناراق کیملییینی ده قورویور. یعنی یئنی تصوّر و آنلاییشدا اونون ایشلهیی ده «یئنی فورمتده» «یئنی ذهنیّتده» جانلانیر. حال بو کی بونلارین هر ایکیسینین معنا اؤزهیی بیر نتیجهیه سبب اولور. او دا معنا تصوّروموزده اولان «باش توکو»دور.
«کلاسیک دیلین( نثر و شعر) کاراکتئری باغلانتیلار [موناسیبتلر] اوزرهدیر. یعنی بورادا سؤزجوکلر، موناسبتلر خئیرینه امکان دایرهسی قدر تجرید اولونور. هئچ بیر سؤزجوک اؤز باشینا سرت دئییلدیر. داها چوخ بیر نسنهنین گؤسترگهسیدیر، آنجاق هر شئیدن اؤنجه بیر باغلانتینین یولودور. گؤرونتوسو ایله عینی ماهیّتدن بیر ایچ گئرچکلییه دالماق بئله کناردا قالسین، آغیزدان چیخماق همین سطحی ایستیقامتلر زنجیری تشکیل ائدهجک بیچیمده، باشقا سؤزجوکلره دوغرو یاییلیر... کلاسیک باغلانتی حالقالاری، بیر-بیرینی ایزلهین عینی سرت عنصرلر حالقالاریدیر، عینی جوشغولو باسقییا بویون اییر. یارادیلمیش تأثّراتلاردان فردی معنا مئییللریندن محروم ائدیر اونلاری. شعرسل سؤز داغارجیغینین اؤزو ده بیر تاپینتی دئییل، عادت ائدیلمیش ایفاده سؤزلویودور: اونون بدیعی تصویرلری آیری-آیری دئییل. بوتونلوکله فردی تاپینتی یوخ، اؤزللیکله عادت اوزره یارانانلاردیر. بئلهلیکله کلاسیک شاعرین ایشی داها سرت یا دا داها پارلاق یئنی سؤزجوکلر تاپماق دئییلدیر. اونون ایشی اسکی بیر قوراللار بوتونونو دوزنلهمک، بیر باغلانتینین پئرسپئکتیوینی یا دا ماهیّتینی یئتکینلشدیرمکدیر، بیر دوشونجهنی بیر اؤلچونون تام سینیرینا گتیرمک یا دا اختیصارلاشدیرماقدیر. کلاسیک ادبیّاتین ادبی دوشونجهلری سؤزجوکلرین یوخ، باغلانتیلارین ادبی دوشونجهلریدیر. بیر ایفاده صنعتیدیر، بیر تاپینتی صنعتی دئییل... بیر-بیرینه آز ساییدا ایلگیلر ایچینده استفاده اولوندوقلارینا گؤره، کلاسیک سؤزجوکلر جبره دوغرو گئدیرلر...
کلاسیک دیلده، سؤزجوکلری باغینتیلار استقامتلندیریر، باغینتیلار هر زامان پلانلاشمیش بیر معنایا دوغرو یؤنلدیر. مودئرن شعرده ایسه، باغینتیلار تکجه سؤزجویون؛یاییلماسیدیر. اونون مسکونلاشدیغی یئر سؤزجوکدور ائشیدیلن، آنجاق «کؤک» سالمیش اورتادا گؤرونمهین بیر اؤرتوک ایچینده یئرلشمیشدیر. بورادا باغینتیلار اووسونلاییر، سؤزجوک ایسه، بیر گئرچهیین بیردن بیره اورتایا چیخماسی کیمی روحو اوخشاییر و دویورور... شعرسل سؤزجوک، سونسوز سربستلیکله پارلاییر. نامعلوم و مومکون اولاسی مینلرجه باغینتییا دوغرو یاییلماغا حاضرلانیر... »(بارت، ۱۹۸۹: -۳/۴۲)
بعضی شعرلریمیز، مضمون و دوشونجه عنعنهلرینی ديیشدیرهرک یئنیلشیر، یئنی شعرین دئتاللارا داها چوخ دقت یئتیرمهسی، ساده فئنومئنلری ده بئله درینلشدیرمکده اؤز باجاریغینی گؤستهریر. مضمون باخیمیندان سئوگی، حیات، اؤلوم، آزادلیق، اومید، اومیدسیزلیک، ساواش، صولح کیمی بیر سیرا مضمونلار شعر تاریخینین میراثی اولاراق هر بیر دؤرون اؤز شاعرلری، یازیچیلاری، فیلوسوفلاری طرفیندن دوشونجهلرینده عکس اولونموشدور. بو کیمی مضمونلارین «اؤلوم تاریخی» یوخدور، اونلارین اوزهرینه «توکهتیم تاریخی» ده قویماق اولماز. بئللیکله بو مضمونلار هم، کلاسیک، هم ده یئنی شعرده اؤز عکسینی تاپمیشدیر. آنجاق بورادا «یئنیلییی» آییرد ائتمک معیارینین اوستونلویو داها چوخ «ایفاده واسطه»لرینین اوزهرینه دوشور.
بو کیمی ابدی و اؤلومسوز مضمونلارین هر زامان و هر بیر شاعر و حتی هر بیر شعر طرفیندن «نئجه» ایفاده اولوب عرصهیه گتیرمه مسئلهسی، یئنی ایله کلاسیک ایفادهنین فرقلرینی ده آییرد ائده بیلیر. صرف «سربست شعر» قالیبینده یازماق «یئنیلییی» سئزمک اوچون معيّن ائدیجی عامل حساب
اولونمور. دوغرودور شعرین سربستلییی، شاعرین ده امکان دایرهسینی گئنیشلهندیری. شاعر اؤزونو سربست گؤردوکده، شعرینده یاراتدیغی و استفاده ائتدییی ایفاده و مضمون اوسلوبلارینی دا هم ديیشه بیلیر، هم ده بو ديیشدیکلری اوزهرینه یئنی امکانلاری آرتیرماغا امکان تاپیر. بو سربستلیک حتی کلاسسیک شعرین اؤزونده ده ديیشیکلیک وئرمهیه امکان یارادیر. بونو دئدیکده کلاسیک شعرین قالیبینی نظره آلمیرام. کلاسیک شعرده عادت ائتدیییمیز ایفاده و مضمون ییغینتیلارینی یئنیدن اوسلوبلاشدیرماغی نظره آلیرام.
مضمون یئنیلیکلرینین اساس گؤرونتولرینی اجتماعی و لیریک مضمونلارین فرقلیلیکلرینده داها قاباریق گؤرمک اولور. دیوان شعری داها چوخ دوغا اوستو(مئتافیزیک) مضمونلاری داشیدیقدا، یئنی شعرده بونون عکسینی گؤروروک. یئنی شعر یئر اوزونده مسکونلاشان اینسانین، طبیعتین، حیاتین گوزگوسو اولاراق اجتماعی فئنومئنلری اؤن سیرایا داخل ائدیر. عینی حالدا بو ایکی شعرین لیریکاسی دا فرقلهنیر. بیرینده قارا سئودالی بیر لیریکا اولدوغو حالدا، او بیریسینده گؤزوموزون قاباغیندا هر گون آخان لیریک صحنهلرین پوئتیکلشمهسی حالینا گلدییینی گؤروروک. عاشق، معشوقه و عومومییتله سئوگی علاقهلرینین سوژئت خطّی تامامیله فرقلی بیر جیغیردا آخماقدادیر. بو مسئلهیی «توفیق حاجییئو»ین شعرده اولان بدیعی اینتوناسیا(لهجه، آهنگ) مسئلهسینی آراشدیردیقدا فضولی ایله صابیرین فرقلی اینتوناسیاسینی قارشیلاشدیردیقدا گؤرمک اولور. دوغرودور صابیر یئنی شعرین تمثیلچیسی دئییل. آنجاق گؤز قاباغیندا صحنهلشن شعر المنتلری باخیمیندان ایکی دؤرون فرقلری داها آچیق آیدینلاشدیریر. او یازیر:
«بؤیوک لیریک فضولینین و اینقیلابچی ساتیریک صابیرین بدیعی نطق اینتوناسیاسیندا کی فرقلر قاباریق شکیلده نظره چارپیر. بو ایکی شخصین بدیعی اینتوناسیاسی بیر-بیرینی انکار ائتمهدن بیر-بیرینه قارشی دورور. اونا گؤره کی: بیری لیریک موتیولی ظریف اینتوناسیادیر. حتی بو ظریفلیک بعضا او قدر اینجهلیر کی، آز قالا قیریلماق حدّینه چاتیر. لاکین او، قیریلماق اوچون ظریفلشیر. لیریک طبیعته برابرلشمکدن اؤترو نازیکلشیر و زیله قوووشور. فضولینین بو بدیعی اینتوناسیاسی اونون اثرلرینین بدیعی مضمونو ایله سسلشیر، او بیری ایسه سیاسی موتیولی، سرت اینتوناسیادیر. حتی بو سرتلیک بعضا قولاق باتیریجی گورلوغا چئوریلیر. لاکین بو اینتوناسیا کوبودلاشماق اوچون سرتلشیر. انقلابین سسینی شعورلارا چاتدیرماق، بئیینلری اویاتماقدان اؤترو گورلاشیر، زیله قالخیر. صابیرین نطقیندهکی بو اینتوناسیا اونون بدیعی ارثینین عمومی اجتماعی پافوس(احتراصلی روح یوکسکلیی، طمطراق)ونا تامام اویغون گلیر.
هم ده بو ایکی اینتوناسیا بیر-بیرینی انکار ائتمیر، اونا گؤره کی: فضولینین بدیعی اینتوناسیاسی اؤز دؤروندن ۱۶-جی عصر آذربایجان اجتماعی محیطیندن قوپموش. صابیرینکی ایسه یئنی دؤرون ۲۰-جی عصرین انقلابلاری دؤرونون پافوسوندان دوغولموشدور. زمانین سسی، فردی تلفّظ ده محض بو شکیلده سئچیلمهلیدیر، یوخسا هانسی بدیعی نمونهنین هانسی اثرین عکس صداسی اولماسی نامعلوم قالار. بدیعی نطق زامان وطنداشلیغینی ایتیرمیش اولار. بدیعی نمونه اصیل صنعت اثریدیرسه، اوندا عصرینین آکسئنتی،[وورغو تأکیدله تلفّوظ ائتمک] آیریلمالیدیر. کونکرئتلیک(غیر مجرد، غیر انتزاعی) نامینه فضولیدن ایکی بئیتی و صابیرین اونا ساتیریک نظیرهسیندن موافق ایکی بئیتی مقایسه ائدین. فضولیدن:
کؤنلوم آچیلیر زولفی پریشانینی گؤرجک
نطقم توتولور قونچهیی خندانینی گؤرجک
باخدیقجا سنه قان ساچیلیر دیدهلریمدن
باغریم دلینیر ناوکی موژگانینی گؤرجک
صابیردن:
کؤنلوم بولانیر کوچهده جؤلانینی گؤرجک
نطقم توتولور هرزوو هزیانینی گؤرجک
باخدیقجا رئوولوئرینه(تاپانچا) اندامیم اولور سوست
باغریم یاریلیر خنجری برّانینی گؤرجک
بو پارالئللرده اینتوناسیالار اؤز تونوندا یوکسکلییینه گوجونه، سرتینه و تئمبئرینه(سس رنگی، موسیقی سسینین گورلوغو و..) همچینین پاوزالارینا(تنفس) گؤره فرقلنیر. حال بو کی هر ایکی نمونه عینی وزنده، عینی بحرده یازیلمیشدیر. فضولی مصراعلارینین لیریک ملودییاسی، صابیر مصراعلاریندا سمفونیک گورلاییشا چئوریلیر. شوبههسیز کی، بورادا آیری-آیری سؤزلرین فونتیک ترکیبی ده( فضولیده ان چوخ اینجه سسلر، صابیرده ایسه ان چوخ قالین سسلر) اینتوناسیانین فورمالاشماسینا لاقئیدلیک گؤسترمیر. البته بو نمونهلر آراسینداکی اینتوناسیا فرقی بیرینجی نوبهده، هر شاعرین مضمونلا علاقهدار فردی بدیعی تلفّظو ایله باغلیدیر.
لاکین بو اینتوناسیالار آراسیندا، داها گئنیش معنادا اجتماعی فرقلر واردیر. بو ایسه مختلف اثرلرین اجتماعی پافوسو ایله باغلانان اینتوناسیا بویالاریدیر»(حاجییئو ۱۹۹۰: ۸- ۳۴۷)
او، سؤزونو چاغداش شعره یؤنلتدیکده کلاسیک شعر دیلی ایله چاغداش شعر دیلینین فرقلرینی داها آرتیق آچیقلاییر:
«بدیعی اینتوناسیاسی(آهنگ)نین ائموسییا(احساس، عاطفه) ائکرانیندا بدیعی پرئدمئتین(اوبجکتیو، قارشییا قویولان شئی) پورترئتینی(پرتره) عکس ائتدیرمک، بدیعی پرئدمئتی حیسّلر اوچون عیانیلشدیرمک صنعتین رئالیست بورجلارینداندیر و بؤیوک صنعتکارلار بو جهته همیشه دقت یئتیرمیشلر. م.موشفیقین «تئلئگراف تئللری» شعرینی خاطیرلایاق:
«بؤیوک لیریک فضولینین و اینقیلابچی ساتیریک صابیرین بدیعی نطق اینتوناسیاسیندا کی فرقلر قاباریق شکیلده نظره چارپیر. بو ایکی شخصین بدیعی اینتوناسیاسی بیر-بیرینی انکار ائتمهدن بیر-بیرینه قارشی دورور. اونا گؤره کی: بیری لیریک موتیولی ظریف اینتوناسیادیر. حتی بو ظریفلیک بعضا او قدر اینجهلیر کی، آز قالا قیریلماق حدّینه چاتیر. لاکین او، قیریلماق اوچون ظریفلشیر. لیریک طبیعته برابرلشمکدن اؤترو نازیکلشیر و زیله قوووشور. فضولینین بو بدیعی اینتوناسیاسی اونون اثرلرینین بدیعی مضمونو ایله سسلشیر، او بیری ایسه سیاسی موتیولی، سرت اینتوناسیادیر. حتی بو سرتلیک بعضا قولاق باتیریجی گورلوغا چئوریلیر. لاکین بو اینتوناسیا کوبودلاشماق اوچون سرتلشیر. انقلابین سسینی شعورلارا چاتدیرماق، بئیینلری اویاتماقدان اؤترو گورلاشیر، زیله قالخیر. صابیرین نطقیندهکی بو اینتوناسیا اونون بدیعی ارثینین عمومی اجتماعی پافوس(احتراصلی روح یوکسکلیی، طمطراق)ونا تامام اویغون گلیر.
هم ده بو ایکی اینتوناسیا بیر-بیرینی انکار ائتمیر، اونا گؤره کی: فضولینین بدیعی اینتوناسیاسی اؤز دؤروندن ۱۶-جی عصر آذربایجان اجتماعی محیطیندن قوپموش. صابیرینکی ایسه یئنی دؤرون ۲۰-جی عصرین انقلابلاری دؤرونون پافوسوندان دوغولموشدور. زمانین سسی، فردی تلفّظ ده محض بو شکیلده سئچیلمهلیدیر، یوخسا هانسی بدیعی نمونهنین هانسی اثرین عکس صداسی اولماسی نامعلوم قالار. بدیعی نطق زامان وطنداشلیغینی ایتیرمیش اولار. بدیعی نمونه اصیل صنعت اثریدیرسه، اوندا عصرینین آکسئنتی،[وورغو تأکیدله تلفّوظ ائتمک] آیریلمالیدیر. کونکرئتلیک(غیر مجرد، غیر انتزاعی) نامینه فضولیدن ایکی بئیتی و صابیرین اونا ساتیریک نظیرهسیندن موافق ایکی بئیتی مقایسه ائدین. فضولیدن:
کؤنلوم آچیلیر زولفی پریشانینی گؤرجک
نطقم توتولور قونچهیی خندانینی گؤرجک
باخدیقجا سنه قان ساچیلیر دیدهلریمدن
باغریم دلینیر ناوکی موژگانینی گؤرجک
صابیردن:
کؤنلوم بولانیر کوچهده جؤلانینی گؤرجک
نطقم توتولور هرزوو هزیانینی گؤرجک
باخدیقجا رئوولوئرینه(تاپانچا) اندامیم اولور سوست
باغریم یاریلیر خنجری برّانینی گؤرجک
بو پارالئللرده اینتوناسیالار اؤز تونوندا یوکسکلییینه گوجونه، سرتینه و تئمبئرینه(سس رنگی، موسیقی سسینین گورلوغو و..) همچینین پاوزالارینا(تنفس) گؤره فرقلنیر. حال بو کی هر ایکی نمونه عینی وزنده، عینی بحرده یازیلمیشدیر. فضولی مصراعلارینین لیریک ملودییاسی، صابیر مصراعلاریندا سمفونیک گورلاییشا چئوریلیر. شوبههسیز کی، بورادا آیری-آیری سؤزلرین فونتیک ترکیبی ده( فضولیده ان چوخ اینجه سسلر، صابیرده ایسه ان چوخ قالین سسلر) اینتوناسیانین فورمالاشماسینا لاقئیدلیک گؤسترمیر. البته بو نمونهلر آراسینداکی اینتوناسیا فرقی بیرینجی نوبهده، هر شاعرین مضمونلا علاقهدار فردی بدیعی تلفّظو ایله باغلیدیر.
لاکین بو اینتوناسیالار آراسیندا، داها گئنیش معنادا اجتماعی فرقلر واردیر. بو ایسه مختلف اثرلرین اجتماعی پافوسو ایله باغلانان اینتوناسیا بویالاریدیر»(حاجییئو ۱۹۹۰: ۸- ۳۴۷)
او، سؤزونو چاغداش شعره یؤنلتدیکده کلاسیک شعر دیلی ایله چاغداش شعر دیلینین فرقلرینی داها آرتیق آچیقلاییر:
«بدیعی اینتوناسیاسی(آهنگ)نین ائموسییا(احساس، عاطفه) ائکرانیندا بدیعی پرئدمئتین(اوبجکتیو، قارشییا قویولان شئی) پورترئتینی(پرتره) عکس ائتدیرمک، بدیعی پرئدمئتی حیسّلر اوچون عیانیلشدیرمک صنعتین رئالیست بورجلارینداندیر و بؤیوک صنعتکارلار بو جهته همیشه دقت یئتیرمیشلر. م.موشفیقین «تئلئگراف تئللری» شعرینی خاطیرلایاق:
بیلینمز بو گئنیش چؤللرده نه بکلر
یان-یانا دوزولموش بو شیطان دیرکلر!
بونلارین چیینینه دورمادان هئی یوکلر
دردینی گیزلیجه تئلئگراف تئللری.
هر صاباح، هر گئجه، تئلئگراف تئللری.
آیدین گؤرونور کی، تئلئگرافین فیزیکی دالغالارینی، لنگرلرینی بدیعی اینتوناسیانین هاوا دالغالاریندا شاعر مهارتله عیانیلشدیریر. هئجا وزنینین اون ایکیلییی دؤرد تاکتا[سلیقه حیصّه] آیریلیر و دالغالانما اوچون ائلاستیک(مرتجع-کشدار) امکانی یارانیر. وزنین تاکتلاری فونئتیک(آوا شناسی)-سینتاگماتیک(زبانشناسی-یک واج یا کلمه) تصنیفلرله عینیلشیر و نتیجهده بو فاصلهلر قیریلمالار، دالغا واحیدلرینه چئوریلیر»( یئنه،اورادا ۱- ۳۵۰)
یئنی شعر، ریتوریکا(فن بیان) و بلاغت اوسلوبلارینی دا ديیشهرک اونو یئنی گئییمله عرصهیه چیخاردی. بئله کی یئنی شعر، کئچمیشده عادت اولونان بلاغت اوسلوبلارینی تکرار ائتمهدی. اؤزو یئنی آیریجالیق(مفردات) یئنی ترکیب اوصوللارینی یاراتدی. استعاره، بدیعی تصویر جانلاندیرما، کنایه، خیال سینیرلاری، دویغو آلانلاری بوتونلوکله فرقلی بیچیمده اؤزلرینی گؤستردیلر.
شعرده عمومیّتله بدیعی صنعتلرین رولو اؤنملیدیر. بدیعی صنعتلر ایسه، معلوم اولدوغو کیمی شعرین آنلامینی اوخوجویا درحال آشیلامیر. باشقا سؤزله بدیعی صنعتلر واسطهسی ایله شعرین آنلامی آچیقلانیر. داها چوخ بونون ترس اوزو یعنی شعری چتینلشدیرمکده اونلارین رولو اولدوغو معلومدور. بورادا بئله چیخیر کی بدیعی صنعتلر داها چوخ ائستئتیکا یارادیر و بونون آردیندا، ائستئتیکانی ایچ ائتدیکدن سونرا معنانین اوزه چیخماسینا شاهد اولوروق.
شعرده یئنیلیک دئدیکده: بدیعی جانلاندیرما، خیال سرعتلری، معنالاندیرما اوسلوبلاری، همی ده دیلین مختلف استقامتلریندن یعنی نطق، دانیشیق، یازیلی و رسمی نؤعلریندن استفاده اوسلوبلارینین اؤزوندن اؤنجهکی شعردن فرقلی اولدوقلاری دئمکدیر. بونون بعضا آدینی عنعنهنی سیندیرماق دا قویورلار. عنعنهنی سیندیرماق نئچه استقامتده اؤزونو گؤستره بیلیر مثلا: نیگار خیاوی اؤزوندن اؤنجهکی کیشییانا شعرین عنعنهلرینی سیندیراراق قادینیانا عنعنهلری عکس ائتدیردیکده مدنی قالیقلارین دیرکلرینی لاخلادیر. بونا گؤره او، مدنی عنعنهلری سیندیریر و تامامیله باشقا بیر مدنيّتی حاکم ائدیر. بورادا «دییشدیرمک» کلمه سیندن استفاده ائتمهدیم اونا گؤره کی، بو سؤزو ایفاده ائتدیکده ان آزیندان ديیشدیریلن عنعنهنین کؤکو اولدوغونو دا دولاییسی ایله قبول ائدیریک. حال بو کی «سیندیرماق» سؤزونده باشقا بیر شئیی، باشقا بیر عنعنهنی تامامیله سیندیریب یئرینه یئنی بیر قورولوشو دیکلتمک ایستهییریک. نیگار خیاوی، بو باخیمدان سیندیردیغی باشقا آنلاییشلی بیر مدنيّتین یئرینه یئنی آنلاملی بیر مدنيّتی داخل ائدیر.
عینی حالدا بعضی شعرلریمیزده دیل عنعنهلرینی ديیشدیریرلر. کامیل قهرمان اوغلو قراماتیکا(دستوری، صرف و نحوی) اوزهرینده دایاندیغی شعر دیلی، قراماتیکایا عادت ائتدیییمیز اوزره قارشیلانمیر. شعرین یئنی قراماتیکاسی وار. بغضا بو قراماتیکا گؤسترگهسل(سیمیوتیو) اولور. چوخ زامانلار سس، نقطهلمه و یا دورغو اشارهلری شعرین ایچینده سیمبولیک حاللار قبول ائدیر. بونا گؤره قراماتیکادا بو سسلر، تکلییینده معناسیز اولدوغو حالدا کامیلین شعرینه آخدیقدا تامامیله معنالانیر. بونو معنالی ائدن اونون بو سسلر اوزهرینده یوروتدویو تصویری بدیعی گؤندرگه و آیرجالاردیر.
شعرده مودئرنیزم
مودئرن شعر حاقدا مباحثهلر ایستر-ایستهمز اؤزوندن اؤنجه اسکی شعر آنلاییشینی دا آچیقلاماق و بونلارین آراسیندا مؤضوعلار، موتیولر و ایفاده اوبرازلاری حاقدا اولان فرقلیلیکلری ده اوزه چیخاردی. بو باخیمدان بعضا کئچمیشده اولان یعنی اسکی دؤرده شعر صنعتی اوزهرینده دارتیشیلان بعضی مؤضوعلار مودئرن دؤرده ده گوندهمده اولدو. یعنی اسکی دؤرده اؤرنک اوچون «شمس قئیس رازی» «لموجم»(۱۹۹۴) اثرینده، «محمّد فضولی»(۲۰۱۳: ۵۹- ۳۴۷) دیوانینین اؤنسؤزونده دارتیشدیغی و شعردن اولان آنلاییشلارینی آچیقلاییردیلار.
اؤرنک اوچون اونلارین دا دارتیشمالاریندا نثرله شعری آییران استقامتلر یا شعرین ایفاده اوبرازلاری او جملهدن کنایه، استعاره و عمومیّتله «بلاغت علمی» چرچیوهسینده سیرالانان اوبرازلار حاقیندا دارتیشمالار واردی. بو دارتیشمالار مودئرن دؤره ده آشیلانیر. مودئرن دؤرده ایسه، یوخاریدا سیرالانان و کلاسیک شعرده ایشلهنن اوبرازلارا یئنی آنلاییش وئریلدی و بو یئنی آنلاییشلار اوزهرینده ده شعر اؤرنکلری یازیلاراق، مودئرن شعرین کوردیناتلاری(مختصات) اوزه چیخدی. بو مباحثهلر هر بیر دیلین ادبيّاتیندا، او دیلین ایشلک دایرهسی و محیطی ایله علاقهدار اولاراق ادبيّات تاریخینده مباحثهیه کئچیلدی.
یان-یانا دوزولموش بو شیطان دیرکلر!
بونلارین چیینینه دورمادان هئی یوکلر
دردینی گیزلیجه تئلئگراف تئللری.
هر صاباح، هر گئجه، تئلئگراف تئللری.
آیدین گؤرونور کی، تئلئگرافین فیزیکی دالغالارینی، لنگرلرینی بدیعی اینتوناسیانین هاوا دالغالاریندا شاعر مهارتله عیانیلشدیریر. هئجا وزنینین اون ایکیلییی دؤرد تاکتا[سلیقه حیصّه] آیریلیر و دالغالانما اوچون ائلاستیک(مرتجع-کشدار) امکانی یارانیر. وزنین تاکتلاری فونئتیک(آوا شناسی)-سینتاگماتیک(زبانشناسی-یک واج یا کلمه) تصنیفلرله عینیلشیر و نتیجهده بو فاصلهلر قیریلمالار، دالغا واحیدلرینه چئوریلیر»( یئنه،اورادا ۱- ۳۵۰)
یئنی شعر، ریتوریکا(فن بیان) و بلاغت اوسلوبلارینی دا ديیشهرک اونو یئنی گئییمله عرصهیه چیخاردی. بئله کی یئنی شعر، کئچمیشده عادت اولونان بلاغت اوسلوبلارینی تکرار ائتمهدی. اؤزو یئنی آیریجالیق(مفردات) یئنی ترکیب اوصوللارینی یاراتدی. استعاره، بدیعی تصویر جانلاندیرما، کنایه، خیال سینیرلاری، دویغو آلانلاری بوتونلوکله فرقلی بیچیمده اؤزلرینی گؤستردیلر.
شعرده عمومیّتله بدیعی صنعتلرین رولو اؤنملیدیر. بدیعی صنعتلر ایسه، معلوم اولدوغو کیمی شعرین آنلامینی اوخوجویا درحال آشیلامیر. باشقا سؤزله بدیعی صنعتلر واسطهسی ایله شعرین آنلامی آچیقلانیر. داها چوخ بونون ترس اوزو یعنی شعری چتینلشدیرمکده اونلارین رولو اولدوغو معلومدور. بورادا بئله چیخیر کی بدیعی صنعتلر داها چوخ ائستئتیکا یارادیر و بونون آردیندا، ائستئتیکانی ایچ ائتدیکدن سونرا معنانین اوزه چیخماسینا شاهد اولوروق.
شعرده یئنیلیک دئدیکده: بدیعی جانلاندیرما، خیال سرعتلری، معنالاندیرما اوسلوبلاری، همی ده دیلین مختلف استقامتلریندن یعنی نطق، دانیشیق، یازیلی و رسمی نؤعلریندن استفاده اوسلوبلارینین اؤزوندن اؤنجهکی شعردن فرقلی اولدوقلاری دئمکدیر. بونون بعضا آدینی عنعنهنی سیندیرماق دا قویورلار. عنعنهنی سیندیرماق نئچه استقامتده اؤزونو گؤستره بیلیر مثلا: نیگار خیاوی اؤزوندن اؤنجهکی کیشییانا شعرین عنعنهلرینی سیندیراراق قادینیانا عنعنهلری عکس ائتدیردیکده مدنی قالیقلارین دیرکلرینی لاخلادیر. بونا گؤره او، مدنی عنعنهلری سیندیریر و تامامیله باشقا بیر مدنيّتی حاکم ائدیر. بورادا «دییشدیرمک» کلمه سیندن استفاده ائتمهدیم اونا گؤره کی، بو سؤزو ایفاده ائتدیکده ان آزیندان ديیشدیریلن عنعنهنین کؤکو اولدوغونو دا دولاییسی ایله قبول ائدیریک. حال بو کی «سیندیرماق» سؤزونده باشقا بیر شئیی، باشقا بیر عنعنهنی تامامیله سیندیریب یئرینه یئنی بیر قورولوشو دیکلتمک ایستهییریک. نیگار خیاوی، بو باخیمدان سیندیردیغی باشقا آنلاییشلی بیر مدنيّتین یئرینه یئنی آنلاملی بیر مدنيّتی داخل ائدیر.
عینی حالدا بعضی شعرلریمیزده دیل عنعنهلرینی ديیشدیریرلر. کامیل قهرمان اوغلو قراماتیکا(دستوری، صرف و نحوی) اوزهرینده دایاندیغی شعر دیلی، قراماتیکایا عادت ائتدیییمیز اوزره قارشیلانمیر. شعرین یئنی قراماتیکاسی وار. بغضا بو قراماتیکا گؤسترگهسل(سیمیوتیو) اولور. چوخ زامانلار سس، نقطهلمه و یا دورغو اشارهلری شعرین ایچینده سیمبولیک حاللار قبول ائدیر. بونا گؤره قراماتیکادا بو سسلر، تکلییینده معناسیز اولدوغو حالدا کامیلین شعرینه آخدیقدا تامامیله معنالانیر. بونو معنالی ائدن اونون بو سسلر اوزهرینده یوروتدویو تصویری بدیعی گؤندرگه و آیرجالاردیر.
شعرده مودئرنیزم
مودئرن شعر حاقدا مباحثهلر ایستر-ایستهمز اؤزوندن اؤنجه اسکی شعر آنلاییشینی دا آچیقلاماق و بونلارین آراسیندا مؤضوعلار، موتیولر و ایفاده اوبرازلاری حاقدا اولان فرقلیلیکلری ده اوزه چیخاردی. بو باخیمدان بعضا کئچمیشده اولان یعنی اسکی دؤرده شعر صنعتی اوزهرینده دارتیشیلان بعضی مؤضوعلار مودئرن دؤرده ده گوندهمده اولدو. یعنی اسکی دؤرده اؤرنک اوچون «شمس قئیس رازی» «لموجم»(۱۹۹۴) اثرینده، «محمّد فضولی»(۲۰۱۳: ۵۹- ۳۴۷) دیوانینین اؤنسؤزونده دارتیشدیغی و شعردن اولان آنلاییشلارینی آچیقلاییردیلار.
اؤرنک اوچون اونلارین دا دارتیشمالاریندا نثرله شعری آییران استقامتلر یا شعرین ایفاده اوبرازلاری او جملهدن کنایه، استعاره و عمومیّتله «بلاغت علمی» چرچیوهسینده سیرالانان اوبرازلار حاقیندا دارتیشمالار واردی. بو دارتیشمالار مودئرن دؤره ده آشیلانیر. مودئرن دؤرده ایسه، یوخاریدا سیرالانان و کلاسیک شعرده ایشلهنن اوبرازلارا یئنی آنلاییش وئریلدی و بو یئنی آنلاییشلار اوزهرینده ده شعر اؤرنکلری یازیلاراق، مودئرن شعرین کوردیناتلاری(مختصات) اوزه چیخدی. بو مباحثهلر هر بیر دیلین ادبيّاتیندا، او دیلین ایشلک دایرهسی و محیطی ایله علاقهدار اولاراق ادبيّات تاریخینده مباحثهیه کئچیلدی.
بو مباحثهلرین ایچیندن گؤرهسن مودئرن شعر نه اولدوغونو اورتایا چیخارماق اولارمی؟ مودئرن شعره گؤره هانسی تعریفلر واردیر؟ اونون اؤزللیکلری نهدیر؟ بونلارین اوزهرینده دارتیشیلان دوشونجهلره اشاره اولونسا دا مودئرنیزمین قارنیندا کؤک سالان اونلارجا ایرهیلی-خیردالی ادبی آخیملارا بورنوموز دگهجکدیر.
ایلک باخیشدا «مودئرن شعر» دئییلنده، اونون «فورما گؤزللیکلری، بدیعیلییی و شعرسللییی» و عینی حالدا «سربست و آچیق» اولدوغو گؤزوموزون اؤنونده جانلانیر. بو باخیمدان کلاسیک شعره و اونون بوتون عادت و عنعنهلرینه قارشی دوران شعره «مودئرن شعر» دئییریک. «مودئرن شعر» عمومیّتله ائستئتیک و بدیعیلیک اوزهرینده دایانیر. ائستئتیکانین چرچیوهسینی: شعرین دیلی، ایمگه[ایماژ] وسیمبول، میفلره یئنیدن دؤنوش، فورما سربستلییی و باشقا نئچه بدیعی آنلاییشلار داخیلدیر.
هومانیتار علملرین مؤضوعلارینین اساس ترکیبینده معناجا ایسمیلیک واردیر. اونو کونکرئت اولاراق دویماق اولمور. مودئرن شعر ده، بو هومانیتار علملرین بیر گوشهسیدیر. مودئرن شعره کونکرئت و قطعی اولاراق بیر تعریف دئمک اولمور؛ بو او معنا دا دئییل کی اونون حاقیندا هئچ بیر تصوّروموز یوخدور. یا دا هئچ بیر تصوّر یارادا بیلمیریک. مودئرن شعری، دوستورلاشمیش بیر تعریف کیمی یوخ، اونون اؤزللیکلرینی سسلندیرمکله تانیماق اولار. ساری رنگ دئینده، کونکرئت اولاراق اونون نه اولدوغونو سئزه بیلیریک، آنجاق ساری رنگین دادی دئینده اوندان هئچ بیر تصوّر الده ائده بیلمیریک. مودئرن شعردن تعریف وئرمک ده بونا بنزهییر.
شعرین مودئرنلشمهسی عمومیّتله سیمبولیزمله باشلایاراق ایماژیزمده اوجا ذیروهلره چاتیر. فرانسا سیمبولیستلری: بودلئر، ریمبو، مالارمه، والئری، پاول وئرلئن کیمی شاعرلرین چاباسی نتیجهسینده شعر دولاییسیز ایفادهنی بوراخیر. دولایی و اؤرتوکلو سجییه قازانیر( باخ: چایلدز ۲۰۱۰: ۱۰- ۱۰۹)
ایماژیزم فرانسه سیمبولیزمیندن ائتکیلنهرک اینگیلتره، آمریکا تؤرمهسیدیر. بو آخیمین تمثیلچیلری او جملهدن: ائزرا پووند، ت.س. ائلیوت هر ایکی اؤلکهده یازیب یاراتدیقلاری اوچون بو آدی منیمسهمیشلر. ایماژیستلرین شعرینده، عنعنهیه یؤنهلیک فاکتورلاری اولدوغو اوچون بعضیلری بو آخیمی کلاسسیزمین یئنیدن دیرچهلیشی کیمی ديرلندیریرلر. بونو ائلیوتون اؤز دئییشینه اساسلاناراق دا ثبوت ائتمک اولار. او یازیر: «دینده آنگلوکاتولیک، ادبيّاتدا کلاسیکچی، سیاستده کرالچییام. تورک یازاری سما آسلان ائلیوتون سؤزونه توخوندوقدان سونرا اونو دوغرو اولاراق چوخ گؤزل آچیقلاییر و دئییر: «یا دا ترسینی گؤتورسک، فیکیرلری گلنکسل،{ننوی} بو فیکیرلری ایفاده ائدن سؤزلری ایسه سون درجه یئنیلیکچی اولان بیر شاعر» (باخ: شهبازی اؤنسؤز ۲۰۱۰: ۴)
«ایماژیستلر کئچمیش ویکتورییا شعرینین اؤزللیکلریندن قیریلماقلا سئچیلیرلر. اونلار یئنی ایمگه(تصویر) و تشبیهلر یاراتماقلا شعر دیلینین گلیشمهسی و یئنیلشمهسینه یاردیم ائتدیلر. اؤزللیکله، ائلیوت بو دوشونجهنی ایرهلی سوروردو؛ و ائله شعرینده ده ایناندیقلارینی ائدیردی. یعنی او شعرینده هر بیر اوزونچولوغو، یئرسیز ایمگه و حتی ائستئتیکانی قیراغا قویور. یالنیز شعره لازیم اولان سؤز، ایمگه و فضانی ایزلهییر و منیمسهییر»( یئنه اورادا، ۷)
«ائزرا پووند دئییردی مؤضوع هر نهیی چئوریه بیلر. آنجاق او هر شئیدن اؤنجه ایمگهنی «زامانین بیر آنی ایچینده دویغوسال و دوشونسل دویونلهنن دویون کیمی» تصوّر ائدیردی کی بو دا مئتافور، آشکارلیق یا دا موصاحیبلیک واسطهسی ایله مومکون اولدوغو شرطدیر»(چایلدز، ۲۰۱۰: ۱۱۳)
مودئرن شعرین ایلک قارشی دورماسی رومانتیزم و سونرا دا رئالیزمله باغلیدیر. بو یولدا «بیزیم دیققتیمیزی چکن ان اؤنملی شئی، عمومیّتله رئالیزمین مجازی اوسلوبو ایله مودئرنیزمین مئتافوریک اوسلوبونون فرقلنمهلریدیر( باخ: یئنه اورایا، ۲۰۸) مودئرنیزمده مئتافورا اوزهرینه تأکید اولونماسینین بیر بؤلومونو جیلوهلر یاراتماق اوچون سیمبولدان یارارلانماقدا گؤرمک اولار.
یعنی «عمومّتله سیمبولون اساسی بودور کی هم گؤسترنلر کونکرئت و رئال اولور(دوبلینلیلر اثرینین «اؤلولر» بؤلومونون سونوندا کی «قار» کیمی)، هم دا گؤستریلنلرین ایشارهلی و اوچوب یوخ اولوجو توپلولاری، سیمبولیزم اکثر حاللاردا ایچ و دیش جهتلری بیرلشدیرمه و یا اونلاری یانسیتما اوسلوبودور»( یئنه اورادا ۲۰۹ ).
عمومیّتله مودئرن شعرین سیمبولیزمه دایاناراق اساس گؤتوردویو مقصد بودلئرین نظرینده اولان گؤزللیک و ائستئتیکا مسئلهسیدیر.
ایلک باخیشدا «مودئرن شعر» دئییلنده، اونون «فورما گؤزللیکلری، بدیعیلییی و شعرسللییی» و عینی حالدا «سربست و آچیق» اولدوغو گؤزوموزون اؤنونده جانلانیر. بو باخیمدان کلاسیک شعره و اونون بوتون عادت و عنعنهلرینه قارشی دوران شعره «مودئرن شعر» دئییریک. «مودئرن شعر» عمومیّتله ائستئتیک و بدیعیلیک اوزهرینده دایانیر. ائستئتیکانین چرچیوهسینی: شعرین دیلی، ایمگه[ایماژ] وسیمبول، میفلره یئنیدن دؤنوش، فورما سربستلییی و باشقا نئچه بدیعی آنلاییشلار داخیلدیر.
هومانیتار علملرین مؤضوعلارینین اساس ترکیبینده معناجا ایسمیلیک واردیر. اونو کونکرئت اولاراق دویماق اولمور. مودئرن شعر ده، بو هومانیتار علملرین بیر گوشهسیدیر. مودئرن شعره کونکرئت و قطعی اولاراق بیر تعریف دئمک اولمور؛ بو او معنا دا دئییل کی اونون حاقیندا هئچ بیر تصوّروموز یوخدور. یا دا هئچ بیر تصوّر یارادا بیلمیریک. مودئرن شعری، دوستورلاشمیش بیر تعریف کیمی یوخ، اونون اؤزللیکلرینی سسلندیرمکله تانیماق اولار. ساری رنگ دئینده، کونکرئت اولاراق اونون نه اولدوغونو سئزه بیلیریک، آنجاق ساری رنگین دادی دئینده اوندان هئچ بیر تصوّر الده ائده بیلمیریک. مودئرن شعردن تعریف وئرمک ده بونا بنزهییر.
شعرین مودئرنلشمهسی عمومیّتله سیمبولیزمله باشلایاراق ایماژیزمده اوجا ذیروهلره چاتیر. فرانسا سیمبولیستلری: بودلئر، ریمبو، مالارمه، والئری، پاول وئرلئن کیمی شاعرلرین چاباسی نتیجهسینده شعر دولاییسیز ایفادهنی بوراخیر. دولایی و اؤرتوکلو سجییه قازانیر( باخ: چایلدز ۲۰۱۰: ۱۰- ۱۰۹)
ایماژیزم فرانسه سیمبولیزمیندن ائتکیلنهرک اینگیلتره، آمریکا تؤرمهسیدیر. بو آخیمین تمثیلچیلری او جملهدن: ائزرا پووند، ت.س. ائلیوت هر ایکی اؤلکهده یازیب یاراتدیقلاری اوچون بو آدی منیمسهمیشلر. ایماژیستلرین شعرینده، عنعنهیه یؤنهلیک فاکتورلاری اولدوغو اوچون بعضیلری بو آخیمی کلاسسیزمین یئنیدن دیرچهلیشی کیمی ديرلندیریرلر. بونو ائلیوتون اؤز دئییشینه اساسلاناراق دا ثبوت ائتمک اولار. او یازیر: «دینده آنگلوکاتولیک، ادبيّاتدا کلاسیکچی، سیاستده کرالچییام. تورک یازاری سما آسلان ائلیوتون سؤزونه توخوندوقدان سونرا اونو دوغرو اولاراق چوخ گؤزل آچیقلاییر و دئییر: «یا دا ترسینی گؤتورسک، فیکیرلری گلنکسل،{ننوی} بو فیکیرلری ایفاده ائدن سؤزلری ایسه سون درجه یئنیلیکچی اولان بیر شاعر» (باخ: شهبازی اؤنسؤز ۲۰۱۰: ۴)
«ایماژیستلر کئچمیش ویکتورییا شعرینین اؤزللیکلریندن قیریلماقلا سئچیلیرلر. اونلار یئنی ایمگه(تصویر) و تشبیهلر یاراتماقلا شعر دیلینین گلیشمهسی و یئنیلشمهسینه یاردیم ائتدیلر. اؤزللیکله، ائلیوت بو دوشونجهنی ایرهلی سوروردو؛ و ائله شعرینده ده ایناندیقلارینی ائدیردی. یعنی او شعرینده هر بیر اوزونچولوغو، یئرسیز ایمگه و حتی ائستئتیکانی قیراغا قویور. یالنیز شعره لازیم اولان سؤز، ایمگه و فضانی ایزلهییر و منیمسهییر»( یئنه اورادا، ۷)
«ائزرا پووند دئییردی مؤضوع هر نهیی چئوریه بیلر. آنجاق او هر شئیدن اؤنجه ایمگهنی «زامانین بیر آنی ایچینده دویغوسال و دوشونسل دویونلهنن دویون کیمی» تصوّر ائدیردی کی بو دا مئتافور، آشکارلیق یا دا موصاحیبلیک واسطهسی ایله مومکون اولدوغو شرطدیر»(چایلدز، ۲۰۱۰: ۱۱۳)
مودئرن شعرین ایلک قارشی دورماسی رومانتیزم و سونرا دا رئالیزمله باغلیدیر. بو یولدا «بیزیم دیققتیمیزی چکن ان اؤنملی شئی، عمومیّتله رئالیزمین مجازی اوسلوبو ایله مودئرنیزمین مئتافوریک اوسلوبونون فرقلنمهلریدیر( باخ: یئنه اورایا، ۲۰۸) مودئرنیزمده مئتافورا اوزهرینه تأکید اولونماسینین بیر بؤلومونو جیلوهلر یاراتماق اوچون سیمبولدان یارارلانماقدا گؤرمک اولار.
یعنی «عمومّتله سیمبولون اساسی بودور کی هم گؤسترنلر کونکرئت و رئال اولور(دوبلینلیلر اثرینین «اؤلولر» بؤلومونون سونوندا کی «قار» کیمی)، هم دا گؤستریلنلرین ایشارهلی و اوچوب یوخ اولوجو توپلولاری، سیمبولیزم اکثر حاللاردا ایچ و دیش جهتلری بیرلشدیرمه و یا اونلاری یانسیتما اوسلوبودور»( یئنه اورادا ۲۰۹ ).
عمومیّتله مودئرن شعرین سیمبولیزمه دایاناراق اساس گؤتوردویو مقصد بودلئرین نظرینده اولان گؤزللیک و ائستئتیکا مسئلهسیدیر.
بورادا بودلئرین شعردن اولان آنلاییشینی «اردوغان آلکان»ین «شعیر صنعتی» (۲۰۰۵: ۴- ۱۶۳) کیتابینا اساسلاناراق آفوریزماتیک بیچیمده اؤزتلهیهرک گتیرمک ایستهییرم بو اؤزللیکلر عومومیّتله مودئرن شعرین اؤزللیکلری کیمی قبول اولوناراق بو دؤره عایید اولان اکثر شاعرلرین شعرلرینده ایشلهنیبدیر.
بودلئره گؤره:
آ) شعرین آماجی «گئرچک» دئییلدیر. چونکی «گئرچک» یالنیزجا علمین بوداغیدیر.
ب) شعرین مقصدی «یاخشی» دئییل. «یاخشی» سؤزوندن مقصد اخلاقی آنلامدا اولان «پیس» سؤزونون قارشیتیدیر.
ج) شعر بیر احتیراصی دیله گتیرمک اوچون یازیلمیر. چونکی بو رومانتیزمین قارا سئودالی یانیلساماسیدیر.
د) شعرین ایلکهسی یوکسک بیر گؤزللیکدیر. گؤزل، ذؤقون تکجه احتیراصی، تکجه مقصدیدیر. بودلئرین گؤزللییی یاخیجی و باشدان چیخاریجیدیر. هم جنسی آرزو، هم ده کدر اویاندیریر.
ه) مضمون و فورما بیر-بیرینی تاماملاییر.
و) شعر سیاستله اوغراشارسا، هر شعر بیر-بیرینه بنزهیهرک شعرین اصیل اوبرازلاری ییخیلیب ازیلر
ز) شاعر، دیلی اوستالیقلا استفاده ائتملیدیر.
ح) شعرده حاکم اولان ایشارهلردیر
ت) شعر «منی» فردی، شاعرینی ایفاده ائدیر
ی) میصراعلار، سطرلر سربست و آچیق اولمالیدیر.
عمومیّتله سیمبولیستلر میصراعلارین آچیق اولماسینا چوخ تأکید ائدهرک حتی بو یؤنده شعرده نقطهلشمهنی ده حذف ائدیردیلر. یعنی شعرده نقطه، ویرگول و باشقا نقطهلشمه و یاخود دورغو ایشارهلرینی گتیرمیردیلر.
یوخاریدا کی اؤزللیکلره باشقا مودئرنیست شاعرلر ده بیر سیرا اؤزللیکلر آرتیردیلار. اؤرنک اوچون پاول والئری، شارل بودلئرین «مودئرن یاشامین رسامی» آدلی یازیسیندا توخوندوغو «ایلهام» مؤضوعسونو آچیقلایاراق، ایلهامین مودئرن شعرده یئرینین اولماماسینی وورغولادی.
بونلارا باشقا اؤزللیکلر ده آرتیرماق اولار. اؤرنک اوچون:
۱. مودئرن شعرده اینسانلار اؤزونو یالنیز حیسّ ائدیر.
۲. اومیدسیز و بدبیندیر هم حال حاضرا، هم ده گلهجهیه.
۳. فردییتچیدیر
۴ نیهیلیست(هیچ انگاری)دیر
۵. مرکّب و ظاهرده پارچا-پارچا گؤرونور
۶. اؤزهنل و شعورآلتینی ساییقلاماقدیر.
۷. مودئرن شعر اوکتایو پاز دئمیشکن «هم مودئرنیتنی تنقید ائدیردی هم ده اؤزونو»(پاز ۲۰۰۷: ۱۰۳)
۸. مودئرن شعرین باشقا بیر اؤزللییی ایکیلی تضادلیقدیر. مودئرن شعر، آغ-قارا، بؤیوک-کیچیک، یاخشی-پیس کیمی تضاددلی و ایکیلی مضمونلار واسطهسی ایله بوتؤولشیر. بونون یاخشی اؤرنهیینی بودلئرده گؤروروک( باخ: تئودور اوو ۲۰۰۸: ۹۵- ۸۹)
تضاددلارین قارشی-قارشییا قویولماسی شعری آنلاملاشدیریر.
۹. مودئرن شعرده: استعاره، کینایه، مجاز و شعرین باشقا بو کیمی خیال اوبرازلارینا کلاسیک شعرده اولدوغو کیمی باخیلمیر. اؤرنک اوچون کلاسیک شعرده بیر تشبیه ترکیبی( مثلا علاوه تشبیهی) ایشلهننده اوخوجو اونو هوسله قارشیلاییردی. مودئرن شعرده بونلار تکلیکده هئچدیرلر. بورادا بونلارین هامیسی بیر یئرده اولدوقدا و شعری اوزون بیر استعاره و مئتافورییایا چئویردیکدهدیر کی، مودئرن شعر اساسینی قورور. بو دا بدیعی تصویری بیر شعرین یارانماسینا گتیریب چیخاریر.
۱۰. مودئرن شعرین دایاندیغی اساس عامل دیل اوزهرینده و شعرین فورماسی حاقدا اولان یئنی آنلاییشلاردیر.
ادبيّات:
آلکان اردوغان(۲۰۰۵) شعیر صنعتی انقلاب کیتاب ائوی ایستانبول.
آتاچ نوراللّه(۲۰۱۱) گئنئ یالنیلیک، حاضرلایان راشیت چاواش، یاپه کرئدی یایینلاری ایستانبول.
بیات سیّدحیدر(۲۰۰۸) آلما یولو، نوید اسلام یاییمائوی قوم.
بارتهئس رولاند(۱۹۸۹) یازینین صیفیر درجهسی جئو تاهسین یوجئل اوچونجو باسقی مئتیس ائلئشتیری یایشنلاری ایستانبول.
ائلیوت ت. س(۱۹۸۳) ادبیّات اوزهرینه دوشونجهلر چئویرن سئویم کانتارجی اوغلو، کولتور ائوی توریزم باکانلیغی یایینلاری آنکارا.
_ (۲۰۱۰) چوراق، اؤلکه، اویغونلاشدیران همّت شهبازی لاچین درگیسی اؤزل سایی.
حاجییئو توفیق(۱۹۹۰) شعریمیز نثریمیز، ادبی دیلیمیز یازیچی، باکی
سجّادی صالح(۲۰۱۰) قویما منی قان آپاریر ۳ ج انتشارات سورهی مهر تهران.
سورهی جمال(۱۹۹۲) فولکلوری شعیری دوشمان جان یایینلاری ایستانبول.
قایناق:
https://edebiyyat.az/edebi-tenqid/2393-hummet-sahbazi-klassikadan-modernizme-axan-poeziya.html
https://t.m
e/Adabiyyatsevanlar
بودلئره گؤره:
آ) شعرین آماجی «گئرچک» دئییلدیر. چونکی «گئرچک» یالنیزجا علمین بوداغیدیر.
ب) شعرین مقصدی «یاخشی» دئییل. «یاخشی» سؤزوندن مقصد اخلاقی آنلامدا اولان «پیس» سؤزونون قارشیتیدیر.
ج) شعر بیر احتیراصی دیله گتیرمک اوچون یازیلمیر. چونکی بو رومانتیزمین قارا سئودالی یانیلساماسیدیر.
د) شعرین ایلکهسی یوکسک بیر گؤزللیکدیر. گؤزل، ذؤقون تکجه احتیراصی، تکجه مقصدیدیر. بودلئرین گؤزللییی یاخیجی و باشدان چیخاریجیدیر. هم جنسی آرزو، هم ده کدر اویاندیریر.
ه) مضمون و فورما بیر-بیرینی تاماملاییر.
و) شعر سیاستله اوغراشارسا، هر شعر بیر-بیرینه بنزهیهرک شعرین اصیل اوبرازلاری ییخیلیب ازیلر
ز) شاعر، دیلی اوستالیقلا استفاده ائتملیدیر.
ح) شعرده حاکم اولان ایشارهلردیر
ت) شعر «منی» فردی، شاعرینی ایفاده ائدیر
ی) میصراعلار، سطرلر سربست و آچیق اولمالیدیر.
عمومیّتله سیمبولیستلر میصراعلارین آچیق اولماسینا چوخ تأکید ائدهرک حتی بو یؤنده شعرده نقطهلشمهنی ده حذف ائدیردیلر. یعنی شعرده نقطه، ویرگول و باشقا نقطهلشمه و یاخود دورغو ایشارهلرینی گتیرمیردیلر.
یوخاریدا کی اؤزللیکلره باشقا مودئرنیست شاعرلر ده بیر سیرا اؤزللیکلر آرتیردیلار. اؤرنک اوچون پاول والئری، شارل بودلئرین «مودئرن یاشامین رسامی» آدلی یازیسیندا توخوندوغو «ایلهام» مؤضوعسونو آچیقلایاراق، ایلهامین مودئرن شعرده یئرینین اولماماسینی وورغولادی.
بونلارا باشقا اؤزللیکلر ده آرتیرماق اولار. اؤرنک اوچون:
۱. مودئرن شعرده اینسانلار اؤزونو یالنیز حیسّ ائدیر.
۲. اومیدسیز و بدبیندیر هم حال حاضرا، هم ده گلهجهیه.
۳. فردییتچیدیر
۴ نیهیلیست(هیچ انگاری)دیر
۵. مرکّب و ظاهرده پارچا-پارچا گؤرونور
۶. اؤزهنل و شعورآلتینی ساییقلاماقدیر.
۷. مودئرن شعر اوکتایو پاز دئمیشکن «هم مودئرنیتنی تنقید ائدیردی هم ده اؤزونو»(پاز ۲۰۰۷: ۱۰۳)
۸. مودئرن شعرین باشقا بیر اؤزللییی ایکیلی تضادلیقدیر. مودئرن شعر، آغ-قارا، بؤیوک-کیچیک، یاخشی-پیس کیمی تضاددلی و ایکیلی مضمونلار واسطهسی ایله بوتؤولشیر. بونون یاخشی اؤرنهیینی بودلئرده گؤروروک( باخ: تئودور اوو ۲۰۰۸: ۹۵- ۸۹)
تضاددلارین قارشی-قارشییا قویولماسی شعری آنلاملاشدیریر.
۹. مودئرن شعرده: استعاره، کینایه، مجاز و شعرین باشقا بو کیمی خیال اوبرازلارینا کلاسیک شعرده اولدوغو کیمی باخیلمیر. اؤرنک اوچون کلاسیک شعرده بیر تشبیه ترکیبی( مثلا علاوه تشبیهی) ایشلهننده اوخوجو اونو هوسله قارشیلاییردی. مودئرن شعرده بونلار تکلیکده هئچدیرلر. بورادا بونلارین هامیسی بیر یئرده اولدوقدا و شعری اوزون بیر استعاره و مئتافورییایا چئویردیکدهدیر کی، مودئرن شعر اساسینی قورور. بو دا بدیعی تصویری بیر شعرین یارانماسینا گتیریب چیخاریر.
۱۰. مودئرن شعرین دایاندیغی اساس عامل دیل اوزهرینده و شعرین فورماسی حاقدا اولان یئنی آنلاییشلاردیر.
ادبيّات:
آلکان اردوغان(۲۰۰۵) شعیر صنعتی انقلاب کیتاب ائوی ایستانبول.
آتاچ نوراللّه(۲۰۱۱) گئنئ یالنیلیک، حاضرلایان راشیت چاواش، یاپه کرئدی یایینلاری ایستانبول.
بیات سیّدحیدر(۲۰۰۸) آلما یولو، نوید اسلام یاییمائوی قوم.
بارتهئس رولاند(۱۹۸۹) یازینین صیفیر درجهسی جئو تاهسین یوجئل اوچونجو باسقی مئتیس ائلئشتیری یایشنلاری ایستانبول.
ائلیوت ت. س(۱۹۸۳) ادبیّات اوزهرینه دوشونجهلر چئویرن سئویم کانتارجی اوغلو، کولتور ائوی توریزم باکانلیغی یایینلاری آنکارا.
_ (۲۰۱۰) چوراق، اؤلکه، اویغونلاشدیران همّت شهبازی لاچین درگیسی اؤزل سایی.
حاجییئو توفیق(۱۹۹۰) شعریمیز نثریمیز، ادبی دیلیمیز یازیچی، باکی
سجّادی صالح(۲۰۱۰) قویما منی قان آپاریر ۳ ج انتشارات سورهی مهر تهران.
سورهی جمال(۱۹۹۲) فولکلوری شعیری دوشمان جان یایینلاری ایستانبول.
قایناق:
https://edebiyyat.az/edebi-tenqid/2393-hummet-sahbazi-klassikadan-modernizme-axan-poeziya.html
https://t.m
e/Adabiyyatsevanlar
Ədəbiyyat.AZ - Ədəbi yazılar, məqalələr, son xəbərlər, kitablar, poeziya
Hümmət Şahbazi - Klassikadan modernizmə axan poeziya » Ədəbiyyat.AZ - Ədəbi yazılar, məqalələr, son xəbərlər, kitablar, poeziya
Klassik / yeni klassik / klassik şeir klassik sözü bizim tarixi anlayışımıza çağdaş zamanda hopmuşdur. keçmiş zamanlarda ümumiyətlə çağdaş termini olmadan onun qarşı tərəfi olan köhnə və ya əski termini də yox idı. «əski» sifəti şeirə aid deyiləsi bir termin…
He Has No Face
ترجمهی انگلیسی مجموعه داستان «هئچ اوزو یوخدو» از نویسندهی معاصر خانم هلیا بشیرزاده
مؤلف مینویسد:« "هئچ اوزو یوخدو" سال 1398_2019 منتشر شد. همان زمان طوفان کرونا دنیا را تسخیر کرد و دیگر مجالی برای رونمایی کتاب و... نبود. دنیا در تاریکی سقوط میکرد. با این حال در بحبوحهی جدال مرگ و زندگی، در گوشههای خلوت و قرنطینه، از دوستان میشنیدم که کتاب را خوانده و اظهار لطف داشتند. البته اگر کرونا هم نبود، با این وضعیت چاپ و نشر و مشکلات اقتصادی نمیشد توقع زیادی هم داشت.
این کتاب اولین تجربهی من به زبان مادریام است و در کنار زبان اصلی دوست داشتم مخاطبان دیگری هم داشته باشد. کسانی را در آن سوی دنیا با فرهنگ ما آشنا کند. از این رو پیشنهاد ترجمه شدنش را پذیرفتم. ...
با ناشرم به توافق رسیدیم که طرح روی جلد آن، همان طرح نسخه اصلی باشد؛ چون به خوبی، گویای فضای پر رمز و راز و جادویی آن است. از مریم چرمچی عزیز برای ترجمهی خوب این کتاب تشکر میکنم.»
متقاضیان میتوانند برای تهیهی کتاب با ادمین کانال و یا تماسهای زیر هماهنگ شوند.
@butakitab
04432221776
Butajournal.com
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
ترجمهی انگلیسی مجموعه داستان «هئچ اوزو یوخدو» از نویسندهی معاصر خانم هلیا بشیرزاده
مؤلف مینویسد:« "هئچ اوزو یوخدو" سال 1398_2019 منتشر شد. همان زمان طوفان کرونا دنیا را تسخیر کرد و دیگر مجالی برای رونمایی کتاب و... نبود. دنیا در تاریکی سقوط میکرد. با این حال در بحبوحهی جدال مرگ و زندگی، در گوشههای خلوت و قرنطینه، از دوستان میشنیدم که کتاب را خوانده و اظهار لطف داشتند. البته اگر کرونا هم نبود، با این وضعیت چاپ و نشر و مشکلات اقتصادی نمیشد توقع زیادی هم داشت.
این کتاب اولین تجربهی من به زبان مادریام است و در کنار زبان اصلی دوست داشتم مخاطبان دیگری هم داشته باشد. کسانی را در آن سوی دنیا با فرهنگ ما آشنا کند. از این رو پیشنهاد ترجمه شدنش را پذیرفتم. ...
با ناشرم به توافق رسیدیم که طرح روی جلد آن، همان طرح نسخه اصلی باشد؛ چون به خوبی، گویای فضای پر رمز و راز و جادویی آن است. از مریم چرمچی عزیز برای ترجمهی خوب این کتاب تشکر میکنم.»
متقاضیان میتوانند برای تهیهی کتاب با ادمین کانال و یا تماسهای زیر هماهنگ شوند.
@butakitab
04432221776
Butajournal.com
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
Media is too big
VIEW IN TELEGRAM
ağa malı cəd malı
مثل : ۵ ـ آغا مالی جد مالی
💥کاربرد مثل:
این مثل زمانی به کار می رود که شخصی با امتیازات مذهبی بخواهد از دیگری سوئ استفاده مالی کند.
قصه پژوه : فاطمه محمودی
ویراستار فارسی:حسن محمدی
ویراستار ترکی : حمید حسینی - مینا ابراهیم پور
طراح جلد: سمیرا خانزادی
زبان کتاب : ترکی با ترجمه فارسی
انتشارات: نظامی گنجوی
موسیقی :Uzundərə
آهنگساز: شهریار صدیق
کتاب مین بیرمثل، مین بیر حئکایه ، مجموعه ای کامل از مثل های ترکی، به همراه قصه های آن به صورت مینیمال در 10 جلد کار شده. و1001 داستان و مثل دارد. این مجموعه به صورت صوتی اجرا شده و در کانال تلگرام به اشتراک گذاشته می شود.
در صورت تمایل می توانید با آسکن بارکد یا لینک وارد کانال شده و قصه های صوتی را گوش کنید
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
مثل : ۵ ـ آغا مالی جد مالی
💥کاربرد مثل:
این مثل زمانی به کار می رود که شخصی با امتیازات مذهبی بخواهد از دیگری سوئ استفاده مالی کند.
قصه پژوه : فاطمه محمودی
ویراستار فارسی:حسن محمدی
ویراستار ترکی : حمید حسینی - مینا ابراهیم پور
طراح جلد: سمیرا خانزادی
زبان کتاب : ترکی با ترجمه فارسی
انتشارات: نظامی گنجوی
موسیقی :Uzundərə
آهنگساز: شهریار صدیق
کتاب مین بیرمثل، مین بیر حئکایه ، مجموعه ای کامل از مثل های ترکی، به همراه قصه های آن به صورت مینیمال در 10 جلد کار شده. و1001 داستان و مثل دارد. این مجموعه به صورت صوتی اجرا شده و در کانال تلگرام به اشتراک گذاشته می شود.
در صورت تمایل می توانید با آسکن بارکد یا لینک وارد کانال شده و قصه های صوتی را گوش کنید
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
یالانلا دوغرونون ناغیلی
سخاوت عزتی- عندلیب
خلقتین ایلکینه دوغموش ایکی جان
بیری دوغرو بیرین آدلاندی یالان
بزهمیش هر یئری خلّاقین الی
بو زامان سئیر گلستان ائدهلی
دوغرونو گؤردو یالان قالدیریب ال،
سئیر ائدک نازلی باهاری دئدی گل!
یئرده قالمیر داها چیرکینلیک ایزی،
گؤیو بوغموش نه گؤزل نور دنیزی.
دوغرودا هر طرفه سالدی نظر،
گؤردو گوللر آچیلیبدیر تزه- تَر.
یالانین نطقینا آلداندی یازیق،
اؤز اینامیندا اونو ساندی یازیق.
ال وئریب بیر- بیرینه دوست دئدیلر،
دوستلوغو جاندان عزیز سؤیلهدیلر.
وئردیلر ال- اله سئیران ائدرک
دئدیلر بیز بئله دونیانی گزک،
یئنی دوستلار یعنی دوغریلا یالان
دونیانین سئیرینه چیخدیقلاری آن
یوللاری دوشدو دورو بیر قویویا
ایکی یولداش سویونوب گیردی سویا
یالان آز سونرا اکیلدی قویودان
دوغرونون پالتارینی چالدی سودان
نه گوجو واردی توپوردو دابانا
دوغورو آردینجا حزین باخدی اونا
آرادان چیخدی دابان قیرما یالان
دوغرودا قالدی قویوینان، سویونان.
چالدیغی پالتاری گئیدی بویونا
دونیا آلداندی بو ماهر اویونا
دوغرو چیلپاق بدنی چیخدی چؤله
تاکی اؤز پالتارینی سالسین اله
دونیا گؤرجک اونا آد قویدو دلی
بلی پیسلر هامی چیلپاق گؤزلی
لوت گؤروب دوغرونو قورخدو یئر اوزو
اوتانان دوغرودا گیزلندی اؤزو
لوت گؤروب دوغرونو دونیا چکینیب
دوغرو گئییمینده یالان شاهه مینیب.
گزلهدیبدیر او گئیمله ذاتینی
هلهده چاپمادا دؤرد نال آتینی
دوغرو اولسان قویودا قالمالیسان
دوغرو گئیمینده یالان اولمالیسان
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
سخاوت عزتی- عندلیب
خلقتین ایلکینه دوغموش ایکی جان
بیری دوغرو بیرین آدلاندی یالان
بزهمیش هر یئری خلّاقین الی
بو زامان سئیر گلستان ائدهلی
دوغرونو گؤردو یالان قالدیریب ال،
سئیر ائدک نازلی باهاری دئدی گل!
یئرده قالمیر داها چیرکینلیک ایزی،
گؤیو بوغموش نه گؤزل نور دنیزی.
دوغرودا هر طرفه سالدی نظر،
گؤردو گوللر آچیلیبدیر تزه- تَر.
یالانین نطقینا آلداندی یازیق،
اؤز اینامیندا اونو ساندی یازیق.
ال وئریب بیر- بیرینه دوست دئدیلر،
دوستلوغو جاندان عزیز سؤیلهدیلر.
وئردیلر ال- اله سئیران ائدرک
دئدیلر بیز بئله دونیانی گزک،
یئنی دوستلار یعنی دوغریلا یالان
دونیانین سئیرینه چیخدیقلاری آن
یوللاری دوشدو دورو بیر قویویا
ایکی یولداش سویونوب گیردی سویا
یالان آز سونرا اکیلدی قویودان
دوغرونون پالتارینی چالدی سودان
نه گوجو واردی توپوردو دابانا
دوغورو آردینجا حزین باخدی اونا
آرادان چیخدی دابان قیرما یالان
دوغرودا قالدی قویوینان، سویونان.
چالدیغی پالتاری گئیدی بویونا
دونیا آلداندی بو ماهر اویونا
دوغرو چیلپاق بدنی چیخدی چؤله
تاکی اؤز پالتارینی سالسین اله
دونیا گؤرجک اونا آد قویدو دلی
بلی پیسلر هامی چیلپاق گؤزلی
لوت گؤروب دوغرونو قورخدو یئر اوزو
اوتانان دوغرودا گیزلندی اؤزو
لوت گؤروب دوغرونو دونیا چکینیب
دوغرو گئییمینده یالان شاهه مینیب.
گزلهدیبدیر او گئیمله ذاتینی
هلهده چاپمادا دؤرد نال آتینی
دوغرو اولسان قویودا قالمالیسان
دوغرو گئیمینده یالان اولمالیسان
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
Telegram
ادبیات سئونلر
بوکانال ادبیات سئونلر قوروپونون سئچیلمیش اثرلری دیر
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
خبر
چوخ تاسفله «ایشیق» تخلصلی آذربایجان شاعری «مخمر خانیم نجفی» بهمن آیینین ۱۷نجی گونو یاشادیغی کرج شهرینده حیاتلا وداعلاشدی. مخمر خانیم نجفی اوزون ایللر اؤز حیات یولداشی آذربایجانین تانینمیش عالیم شاعری و تدقیقاتچیسی اوستاد «احمد شایا(آلاو)» ایله برابر ادبیاتیمیزین انکشافیندا چالیشمیش و زحمتلره قاتلاشمیش قادین شاعرلریمیزدن ایدی...
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
چوخ تاسفله «ایشیق» تخلصلی آذربایجان شاعری «مخمر خانیم نجفی» بهمن آیینین ۱۷نجی گونو یاشادیغی کرج شهرینده حیاتلا وداعلاشدی. مخمر خانیم نجفی اوزون ایللر اؤز حیات یولداشی آذربایجانین تانینمیش عالیم شاعری و تدقیقاتچیسی اوستاد «احمد شایا(آلاو)» ایله برابر ادبیاتیمیزین انکشافیندا چالیشمیش و زحمتلره قاتلاشمیش قادین شاعرلریمیزدن ایدی...
https://t.me/Adabiyyatsevanlar