Forwarded from ادبیات سئونلر
اوشاق ادبیاتی
اوشاق ادبیاتی هر هفته پنجشنبه گونو ادبیات سئونلر کانالیندا .
اوشاق ادبیاتینا دایر یازیلارینیزی بیزه گوندرین .
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
اوشاق ادبیاتی هر هفته پنجشنبه گونو ادبیات سئونلر کانالیندا .
اوشاق ادبیاتینا دایر یازیلارینیزی بیزه گوندرین .
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
اوشاق ادبیاتی
کوسه ین ننه
یازان : علی صمدلی (« ژنرالین اوشاقلیغی » کتابیندان )
کؤچورن : علی آغ گونئیلی ـــ ابرازی
بیری وارایدی بیری یوخ ایدی . بیر کوسه یین ننه وارایدی . یقین منه گولوب دئیجک سینیز ، هئچ ننه ده کوسه ر . بلی کوسه ر . بیر ننه واربالاجا اوشاقلار کیمی هامیدان کوسور. بیرگونده اوغلوندان ، قیزیندان ، گلنیندن ، نئچه ـ نئچه نوه سیندن ، کوسوربوننه . آنجاق ائله بیلمه یین بو ننه پیس ننه دیر. یوخ ، اونا پیس دئمک اولماز .بوتون ننه لر کیمی ا ودا اوغلونو ،قیزلارینی گلینینی ،نوه لرینی چوخ ایسته ییر. بیر گون نوه لرینی گؤرمه یینده بورنونون اوجوگؤینیر، تزجه دویون ـ دویونچه سینی ییغیب نولرینه باش چکیر، گتیردیی نوبار سووقاتلارلا اونلاری سئویندیریر. سونرادا آچیر سینه دفترینی اونلارا شیرین ـ شیرین ناغیلار دانیشیر. نوه لر اونون اوستونده داوا سالیرلار. ، اودئییر ننه بیزده قالاجاق ، بو دئییر، ننه بیزده قالاجاق .
ننه اونلارلا دئییر ، گولور ،اویناییر. سونرادا سونرادا ... آدامین هئچ دیلیده گلمیردییه ... کوسوب گئدیر. اینانمیرسینیز ؟اینانین بو آغ ساچلی ننه ، هر گون اوغلوندان ، قیزلاریندان ،گلنیندن و نوه لریندن گونده آزی اون دفعه کوسور.
بیرگون اوغلو دا ، قیزلاریدا ، گلینی ده و نوه لری ده سؤزو بیر یئره قیدولار.دئدیلر گلین ائله ائدک کی ، ننه بیزدن گول قدر اینجیمه سین .
سحر آچیلدی ، نوه لر یوخولاریندان تئزدن اویاندیلار.اونلار هامیسی یویوندولار ، داراندیلار، سلیقه ایله گئییندیلر، جرگه یه دوزولوب ننه لرینین چارپایاسینین یانیندا اونو سالاملادیلار . ننه گؤزلرینی اچیب چوخ سئویندی.
ننه بالکنا چیخاندا گؤردی کی ، گلین اونا بالکن دا خصوصی سفره آچیب چای دمله ییب .او ، ال ـ اوزونو یویان کیمی ،اوشاقلار قاچیب اونا تزه دستمال گتیردیلر.اوخویا ، اوخویا اونو سفره یه دعوت ائتدیلر.
گون اورتا فاصیله سینده اوغلو الینده بیر دسته گؤزه ل چیچک تلسیک گلدی. همین گوللری ننه نین چارپایاسینین یانینداکی گولدانا قویدی ... اوشاقلار قاچیب سو گتیردیلر. گولدانا سو توکدولر.
اوغلو :
ــ اوشاقلار، ننه نین چارپایاسی باشیندا هرگون تزه گول ـ چیچک اولمالیدیر، دئییب گئتدی. آخشام ایسه ننه نین قیزلاری هره سی بیرقاب ایستی خورک گتیردیلر. بؤیوک قیزی دئدی :
ــ آنامین یارپاق دولماسیندان خوشو گلیرجامیش قاتیغی دا گتیرمیشم .
کیچیک قیزی دئدی :
ــ آنامین شویود پلوودان خوشو گلیر. شابالیدلاریدا دیریدی ،ازیلمه یه قویمامیشام.
ننه آخشام یاتاندا، گلین تاسی ایستی سوایله دولدوروب اونون چارپایاسینین یانینا گتیردی.
ــ ننه جان ، حکیم لر مصلحت گؤرورکی ، یاتاندا آیاقلارینی ایستی سویا سالیب ، واننا ائده سن . قیچلارینین آغریلاری او ، ساعات آزالاجاق.
ننه ناز ـ قمزه ایله آیاقلارینی ایستی سویا سالدی. واننادان سونرا ، گلین اونون آیاقلارینی یوموشاق دسمال لا قورولاییب کؤرپه اوشاق کیمی ، قوجاغینا گؤتوروب یاتاغا اوزالتدی ، سونرادا اوستونو برک ـ برک اؤرتدو.نوه لر چکلیب گئتدیلرکی ، ننه یه مانع اولماسینلار، یوخوسو شیرین اولسون .
سحر آچیلدی ، یئنه نوه لر تئزدن دوروب یویونوب گئییندیلر ننه لرینی سالاملادیلار. گلین ننه یه بالکن دا سفره آچدی ،اوغلو ناهار فاصیله سینده تزه گول - کیچک آلیب گتیردی... آنجاق ننه ... یئنه دیلیمه گلمیر دئییم . دئسم ده اینانمایاجاقسینیز . آنجاق اینانین ، اینانین کی ، ننه همین گون هامیدان ، اوغلونداندا ،قیزلارنداندا ، گلنیندن ده ، نوه لریندنده کوسموشدو. هامیدان کوسموشدو .ننه نه اوچون ، نیه گؤره کوسموشدو ؟ اؤزوده فیکیرلشیر ـ فیکیرلشیر تاپا بیلمیردی.
آخشام اولدو دئیه گوله هامی سفره باشینا ییغیلدی. اوغلو گئتدی ، ننه گلمدی ، گلین گئدی ننه گلمدی ، قیزلار گئتدی ننه گلمدی . نوه لر گئدی ننه گلمدی. ( قیزلار اونون یئنیدن کوسمه یینی ائشیدیب گلمیشدیلر.، ) آخیردا هامیسی ییغیلیب ننه نین اوتاغینا گئتدیلر. ننه دن سوروشدولارکی ، آخی اونون خطیرینه کیم ده ییب ، نییه کوسوب ؟ چوخ چتینلیک له ننه دن جاواب آلدیلار.
ننه اوتانا ، اوتانا دئدی :
ــ قریبه آداملارسیز . او قدر حؤرمت ائدیرسیز کی ، کوسمه یه آدام دا تاپا بیلمیرم .علاجیم کسیلدی آخیرد اؤزوم ـ اؤزومدن کوسدوم .
ایشه باخ ، هرگون هامیدان کوسن ، آدام تاپمایاندا اؤز ـ اؤزوندن کوسون بو ننه نین کوسه یین اوشاقلاردان زهله سی گئدیر.همیشه نوه لرینه دؤنه ـ دؤنه دئییر :
« باخ هئچ واخت کوسمه یی وردیش ائتمه یین بؤیوینده باشینیزدا قالار، اوغول اوشاق یاننیدا ، بی آبری اولاسیز.
قوزبئلی قبیر دوزلده ر، دئییبلر . گؤرورسوز ، اوقدر حؤرمت قاباغیندا آغ بیرچک واختی تئز ـ تئز کوسورم . آدام تاپمایاندا اؤزوم ـ اؤزومدن کوسورم . نییه ، اونا گؤره کی اوشاق واختی وردیش ائتمیشم . اینندی ده باشیمدا قالیب .
۱۹۸۶
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
کوسه ین ننه
یازان : علی صمدلی (« ژنرالین اوشاقلیغی » کتابیندان )
کؤچورن : علی آغ گونئیلی ـــ ابرازی
بیری وارایدی بیری یوخ ایدی . بیر کوسه یین ننه وارایدی . یقین منه گولوب دئیجک سینیز ، هئچ ننه ده کوسه ر . بلی کوسه ر . بیر ننه واربالاجا اوشاقلار کیمی هامیدان کوسور. بیرگونده اوغلوندان ، قیزیندان ، گلنیندن ، نئچه ـ نئچه نوه سیندن ، کوسوربوننه . آنجاق ائله بیلمه یین بو ننه پیس ننه دیر. یوخ ، اونا پیس دئمک اولماز .بوتون ننه لر کیمی ا ودا اوغلونو ،قیزلارینی گلینینی ،نوه لرینی چوخ ایسته ییر. بیر گون نوه لرینی گؤرمه یینده بورنونون اوجوگؤینیر، تزجه دویون ـ دویونچه سینی ییغیب نولرینه باش چکیر، گتیردیی نوبار سووقاتلارلا اونلاری سئویندیریر. سونرادا آچیر سینه دفترینی اونلارا شیرین ـ شیرین ناغیلار دانیشیر. نوه لر اونون اوستونده داوا سالیرلار. ، اودئییر ننه بیزده قالاجاق ، بو دئییر، ننه بیزده قالاجاق .
ننه اونلارلا دئییر ، گولور ،اویناییر. سونرادا سونرادا ... آدامین هئچ دیلیده گلمیردییه ... کوسوب گئدیر. اینانمیرسینیز ؟اینانین بو آغ ساچلی ننه ، هر گون اوغلوندان ، قیزلاریندان ،گلنیندن و نوه لریندن گونده آزی اون دفعه کوسور.
بیرگون اوغلو دا ، قیزلاریدا ، گلینی ده و نوه لری ده سؤزو بیر یئره قیدولار.دئدیلر گلین ائله ائدک کی ، ننه بیزدن گول قدر اینجیمه سین .
سحر آچیلدی ، نوه لر یوخولاریندان تئزدن اویاندیلار.اونلار هامیسی یویوندولار ، داراندیلار، سلیقه ایله گئییندیلر، جرگه یه دوزولوب ننه لرینین چارپایاسینین یانیندا اونو سالاملادیلار . ننه گؤزلرینی اچیب چوخ سئویندی.
ننه بالکنا چیخاندا گؤردی کی ، گلین اونا بالکن دا خصوصی سفره آچیب چای دمله ییب .او ، ال ـ اوزونو یویان کیمی ،اوشاقلار قاچیب اونا تزه دستمال گتیردیلر.اوخویا ، اوخویا اونو سفره یه دعوت ائتدیلر.
گون اورتا فاصیله سینده اوغلو الینده بیر دسته گؤزه ل چیچک تلسیک گلدی. همین گوللری ننه نین چارپایاسینین یانینداکی گولدانا قویدی ... اوشاقلار قاچیب سو گتیردیلر. گولدانا سو توکدولر.
اوغلو :
ــ اوشاقلار، ننه نین چارپایاسی باشیندا هرگون تزه گول ـ چیچک اولمالیدیر، دئییب گئتدی. آخشام ایسه ننه نین قیزلاری هره سی بیرقاب ایستی خورک گتیردیلر. بؤیوک قیزی دئدی :
ــ آنامین یارپاق دولماسیندان خوشو گلیرجامیش قاتیغی دا گتیرمیشم .
کیچیک قیزی دئدی :
ــ آنامین شویود پلوودان خوشو گلیر. شابالیدلاریدا دیریدی ،ازیلمه یه قویمامیشام.
ننه آخشام یاتاندا، گلین تاسی ایستی سوایله دولدوروب اونون چارپایاسینین یانینا گتیردی.
ــ ننه جان ، حکیم لر مصلحت گؤرورکی ، یاتاندا آیاقلارینی ایستی سویا سالیب ، واننا ائده سن . قیچلارینین آغریلاری او ، ساعات آزالاجاق.
ننه ناز ـ قمزه ایله آیاقلارینی ایستی سویا سالدی. واننادان سونرا ، گلین اونون آیاقلارینی یوموشاق دسمال لا قورولاییب کؤرپه اوشاق کیمی ، قوجاغینا گؤتوروب یاتاغا اوزالتدی ، سونرادا اوستونو برک ـ برک اؤرتدو.نوه لر چکلیب گئتدیلرکی ، ننه یه مانع اولماسینلار، یوخوسو شیرین اولسون .
سحر آچیلدی ، یئنه نوه لر تئزدن دوروب یویونوب گئییندیلر ننه لرینی سالاملادیلار. گلین ننه یه بالکن دا سفره آچدی ،اوغلو ناهار فاصیله سینده تزه گول - کیچک آلیب گتیردی... آنجاق ننه ... یئنه دیلیمه گلمیر دئییم . دئسم ده اینانمایاجاقسینیز . آنجاق اینانین ، اینانین کی ، ننه همین گون هامیدان ، اوغلونداندا ،قیزلارنداندا ، گلنیندن ده ، نوه لریندنده کوسموشدو. هامیدان کوسموشدو .ننه نه اوچون ، نیه گؤره کوسموشدو ؟ اؤزوده فیکیرلشیر ـ فیکیرلشیر تاپا بیلمیردی.
آخشام اولدو دئیه گوله هامی سفره باشینا ییغیلدی. اوغلو گئتدی ، ننه گلمدی ، گلین گئدی ننه گلمدی ، قیزلار گئتدی ننه گلمدی . نوه لر گئدی ننه گلمدی. ( قیزلار اونون یئنیدن کوسمه یینی ائشیدیب گلمیشدیلر.، ) آخیردا هامیسی ییغیلیب ننه نین اوتاغینا گئتدیلر. ننه دن سوروشدولارکی ، آخی اونون خطیرینه کیم ده ییب ، نییه کوسوب ؟ چوخ چتینلیک له ننه دن جاواب آلدیلار.
ننه اوتانا ، اوتانا دئدی :
ــ قریبه آداملارسیز . او قدر حؤرمت ائدیرسیز کی ، کوسمه یه آدام دا تاپا بیلمیرم .علاجیم کسیلدی آخیرد اؤزوم ـ اؤزومدن کوسدوم .
ایشه باخ ، هرگون هامیدان کوسن ، آدام تاپمایاندا اؤز ـ اؤزوندن کوسون بو ننه نین کوسه یین اوشاقلاردان زهله سی گئدیر.همیشه نوه لرینه دؤنه ـ دؤنه دئییر :
« باخ هئچ واخت کوسمه یی وردیش ائتمه یین بؤیوینده باشینیزدا قالار، اوغول اوشاق یاننیدا ، بی آبری اولاسیز.
قوزبئلی قبیر دوزلده ر، دئییبلر . گؤرورسوز ، اوقدر حؤرمت قاباغیندا آغ بیرچک واختی تئز ـ تئز کوسورم . آدام تاپمایاندا اؤزوم ـ اؤزومدن کوسورم . نییه ، اونا گؤره کی اوشاق واختی وردیش ائتمیشم . اینندی ده باشیمدا قالیب .
۱۹۸۶
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
Telegram
ادبیات سئونلر
بوکانال ادبیات سئونلر قوروپونون سئچیلمیش اثرلری دیر
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
اوشاق ادبیاتی
نریمان حسن زاده
«اوچ قارداش ناغیلی»
اونلار اوچ قارداش ایدی،
بؤیوک قارداش باش ایدی.
اورتانجیل، اورتادایدی
کیچییینه آتایدی
ساغ و سلامات ایدی،
کیچییی ساده، حساس
یولداشی داردا قویماز...
هانسی عالیجنابدی؟
هانسی سادهدی صافدی؟
وارمی بیر خئییرخواهی؟
بو دونیادان آگاهی؟
سئچین، دئیین اؤزونوز،
نه دئسهنیز یوزه یوز!
شریکم من ده سیزه،
گلن صحبتیمیزه
گلن دفعه باشلایاق،
قالیبی آلقیشلایاق.
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
نریمان حسن زاده
«اوچ قارداش ناغیلی»
اونلار اوچ قارداش ایدی،
بؤیوک قارداش باش ایدی.
اورتانجیل، اورتادایدی
کیچییینه آتایدی
ساغ و سلامات ایدی،
کیچییی ساده، حساس
یولداشی داردا قویماز...
هانسی عالیجنابدی؟
هانسی سادهدی صافدی؟
وارمی بیر خئییرخواهی؟
بو دونیادان آگاهی؟
سئچین، دئیین اؤزونوز،
نه دئسهنیز یوزه یوز!
شریکم من ده سیزه،
گلن صحبتیمیزه
گلن دفعه باشلایاق،
قالیبی آلقیشلایاق.
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
Telegram
ادبیات سئونلر
بوکانال ادبیات سئونلر قوروپونون سئچیلمیش اثرلری دیر
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
اوشاق ادبیاتی
شلیاپالی دایاناجاق
يازان: نورلانا ایشیق
كؤچورن: احد فرهمندی
گونلرین بیر گونو، آیلارین شن آیی، ایللرین خوش ایلی، هفتهنین ایلک سحری ایشیغین ننهسی یوخودان آییلیب گؤردو کی، ماسانین اوستونده یاشیل آلمالارلا دولو میوه قابینا سؤیکدیلمیش بیر مکتوب وار. ننه ایپک شالینی چیگنینه سالیب، عینكینی گؤزونه تاخیب و مکتوبو اوخوماغا باشلادی...
«ننهجان، صاباحین خئییر!
من سنین ناغیللاردا دانیشدیغین خوشبختلر شهرینی آختارماغا گئدیرم. اورانی تاپان کیمی قاییداجاغام و سنی ده اؤزومله اورا آپاراجاغام. من قاییداناجان بالکونداکی پومیدور شیتیللریمیزه یاخشی باخ. اؤپوب باغریما باسیرام سنی».
ننه مکتوبو قاتلاییب یاستیغینین آلتیندا گیزلتدی.
بوغچالی-آخچالی ایشیق هامار-ناهامار یوللارلا خوشبختلیگین ایزینه دوشدو. او، چهرایی شلیاپاسی اولان بیر دایاناجاغا چاتدی. بیر خیلی اونون شلیاپاسینا باخدی. آخی ایندییهنهجن بئله بیر دایاناجاق گؤرمهمیشدی. دایاناجاق بو تعجبلو باخیشین صاحبینی چوخ گؤزلتمهییب گولومسهیهرک دئدی:
- من انسانلاری یاغیشدان و کولکدن قوروماق اوچون بو شلیاپانی تاخیرام. عادی بیر دایاناجاق اولسام دا، انسانلاری ممنون ائتمکدن ذؤوق آلیرام.
ایشیق:
- سن خیرخواه ساییلیرسان؟
- بیلمیرم. سنجه؟
- من ده بیلمیرم. آنجاق خوشبختلر شهرینه گئدن آوتوبوسون نه واخت بورادان کئچدیگینی دئسن، سنه میننتدار اولارام.
- هم، دئمهلی، سن خوشبختلر شهرینه گئدن آوتوبوسو گؤزلییرسن... او، همیشه گئج گلیر...
- عیبی یوخ، من گؤزلرم. هاوا دا یامان ایستیدی.
ایشیق بوینونداکی ساری گوللری اولان بیاز لچیگینی دایاناجاقداکی سکامیایا قویدو، اوتوراندا ایسه اونون آیاقلاری آزجا یئردن اوزولموشدو.
دایاناجاق دیللندی:
- نه دئییرم کی، صبرین چاتیرسا، گؤزله. من ده تک داریخیرام. بورا آداملار گئج-گئج گلیر. گلنده ده چوخ گؤزلهمگه صبرلری چاتمیر و گئری قاییدیرلار. اونا گؤره ده همیشه خوشبختلر دیارینا گئدن آوتوبوس بو دایاناجاقدان آدام ییغمامیش گئدیر.
- منسه گؤزلهیهجهیم، او گلنه کیمی گؤزلهیهجهیم. ننهمه ده مکتوب قویوب گلمیشم. یقین، ایندیدن باشلاییب منیم اوچون داریخماغا.
- هه، قوجالار داریخان اولور. ائله من ده قوجالمیشام. شلیاپام دا داها دیک دورمور، سولا اییلیب. ائله بیلیردیم، داها بو دایاناجاغا هئچ کیم گلمز. اما سن گلدین، من یئنه خوشبختم.
ایشیق گولومسهدی، باشینی قالدیردی و دوغرودان دا، دایاناجاغین بیر آز سول طرفه اَییلمیش اولدوغونو گؤردو. بیردن یاستیق کیمی دولموش بوز بولودلارا گؤزو ساتاشدی.
- بولودلار اوستوموزه گلیر ،- دئدی،- ایشیق.
- هه، یاخشیسی بودور، گل سول طرفده دایان، اوندا هئچ ایسلانمایاجاقسان، ایندی لئیسان تؤکهجک.
- آخی من ایسلانماق ایستییرم، حیاتیمدا هئچ واخت یاغیشدا ایسلانمامیشام.
دایاناجاق گولدو، بو زامان اونون شلیاپاسینین اوجلاری یوخاری قالخدی و بولودلار دویو اوزونلوغونداکی داملالاری تؤکمگه باشلادی.
ایشیق یئرده یارانمیش گؤلمچهده آیاقلارینی شاپپیلدادیر و سویو اونسوز دا دیوارلاریندان سو سوزولن دایاناجاغین ایچینه سیچرادیردی. یاغیش دامجیلاری قیزین ساچلاریندا، چنهسینده پاریلداییردی. او، بیردن اللرینی قالدیریب دایاناجاغین اطرافیندا دؤوره وورماغا باشلادی. او قدر دایاناجاغین باشینا فیرلاندی کی، آخیردا یورولوب اوتوردو. دایاناجاغین دا باشگیجللهنمهسی دایاندی. بولودلار دا آغاریردی یاواش-یاواش. دایاناجاق گوللو لچگی ایله یاناقلارینی سیلن قیزا دئدی:
- نه اولدو، نئجه ایدی یاغیشلا گولشمک؟
- من سئوینجلییم، نه یاخشی کی، یاغیش وار، باخ، سن ده ترتمیز اولموسان، شلیاپان پار-پار پاریلداییر.
- اوندا سن بیر آز دا صبیرلی اول و دقتله گؤی اوزونه باخ، چونکی ایندیجه گؤی قورساغی چیخاجاق.
- من هئچ گؤرممیشم اونو. ننهمین ناغیللاریندان بیلیرم کی، سئحرلی شامانین چیخدیغی کؤرپودور او. ننهم دئییر کی، بیر گون بوتون اوشاقلار گؤی قورساغیندان توتوب گؤیون یئددینجی قاتینا چیخا بیلهجکلر.
دایاناجاق:
- البته... اونو ایزلمگی قاچیرماق اولماز. گونشین اوپ اوزون تئللری سو داملالارینی یاراجاق و بیز مؤجوزوی یئددی رنگه تاماشا ائدجییک.
بو واخت اوزاقداکی یول آیریجین دا ایکی دایرهوی ایشیق یانیب-سؤندو. سونرا بو دایرهلر بؤیودو و سرعتله یاخینلاشدی. خوشبختلر اؤلکهسینه گئدن آوتوبوس اونلارا طرف گلیردی. ایشیق ترددود ایچینده ایدی، او بیلمیردی کی، گؤی قورشاغینی ایزلهسین، یوخسا آوتوبوسا مینیب خیالینین دالینجا گئتسین. سیزجه، او، ایندی هانسی قراری وئرسین، اوشاقلار؟
شلیاپالی دایاناجاق
يازان: نورلانا ایشیق
كؤچورن: احد فرهمندی
گونلرین بیر گونو، آیلارین شن آیی، ایللرین خوش ایلی، هفتهنین ایلک سحری ایشیغین ننهسی یوخودان آییلیب گؤردو کی، ماسانین اوستونده یاشیل آلمالارلا دولو میوه قابینا سؤیکدیلمیش بیر مکتوب وار. ننه ایپک شالینی چیگنینه سالیب، عینكینی گؤزونه تاخیب و مکتوبو اوخوماغا باشلادی...
«ننهجان، صاباحین خئییر!
من سنین ناغیللاردا دانیشدیغین خوشبختلر شهرینی آختارماغا گئدیرم. اورانی تاپان کیمی قاییداجاغام و سنی ده اؤزومله اورا آپاراجاغام. من قاییداناجان بالکونداکی پومیدور شیتیللریمیزه یاخشی باخ. اؤپوب باغریما باسیرام سنی».
ننه مکتوبو قاتلاییب یاستیغینین آلتیندا گیزلتدی.
بوغچالی-آخچالی ایشیق هامار-ناهامار یوللارلا خوشبختلیگین ایزینه دوشدو. او، چهرایی شلیاپاسی اولان بیر دایاناجاغا چاتدی. بیر خیلی اونون شلیاپاسینا باخدی. آخی ایندییهنهجن بئله بیر دایاناجاق گؤرمهمیشدی. دایاناجاق بو تعجبلو باخیشین صاحبینی چوخ گؤزلتمهییب گولومسهیهرک دئدی:
- من انسانلاری یاغیشدان و کولکدن قوروماق اوچون بو شلیاپانی تاخیرام. عادی بیر دایاناجاق اولسام دا، انسانلاری ممنون ائتمکدن ذؤوق آلیرام.
ایشیق:
- سن خیرخواه ساییلیرسان؟
- بیلمیرم. سنجه؟
- من ده بیلمیرم. آنجاق خوشبختلر شهرینه گئدن آوتوبوسون نه واخت بورادان کئچدیگینی دئسن، سنه میننتدار اولارام.
- هم، دئمهلی، سن خوشبختلر شهرینه گئدن آوتوبوسو گؤزلییرسن... او، همیشه گئج گلیر...
- عیبی یوخ، من گؤزلرم. هاوا دا یامان ایستیدی.
ایشیق بوینونداکی ساری گوللری اولان بیاز لچیگینی دایاناجاقداکی سکامیایا قویدو، اوتوراندا ایسه اونون آیاقلاری آزجا یئردن اوزولموشدو.
دایاناجاق دیللندی:
- نه دئییرم کی، صبرین چاتیرسا، گؤزله. من ده تک داریخیرام. بورا آداملار گئج-گئج گلیر. گلنده ده چوخ گؤزلهمگه صبرلری چاتمیر و گئری قاییدیرلار. اونا گؤره ده همیشه خوشبختلر دیارینا گئدن آوتوبوس بو دایاناجاقدان آدام ییغمامیش گئدیر.
- منسه گؤزلهیهجهیم، او گلنه کیمی گؤزلهیهجهیم. ننهمه ده مکتوب قویوب گلمیشم. یقین، ایندیدن باشلاییب منیم اوچون داریخماغا.
- هه، قوجالار داریخان اولور. ائله من ده قوجالمیشام. شلیاپام دا داها دیک دورمور، سولا اییلیب. ائله بیلیردیم، داها بو دایاناجاغا هئچ کیم گلمز. اما سن گلدین، من یئنه خوشبختم.
ایشیق گولومسهدی، باشینی قالدیردی و دوغرودان دا، دایاناجاغین بیر آز سول طرفه اَییلمیش اولدوغونو گؤردو. بیردن یاستیق کیمی دولموش بوز بولودلارا گؤزو ساتاشدی.
- بولودلار اوستوموزه گلیر ،- دئدی،- ایشیق.
- هه، یاخشیسی بودور، گل سول طرفده دایان، اوندا هئچ ایسلانمایاجاقسان، ایندی لئیسان تؤکهجک.
- آخی من ایسلانماق ایستییرم، حیاتیمدا هئچ واخت یاغیشدا ایسلانمامیشام.
دایاناجاق گولدو، بو زامان اونون شلیاپاسینین اوجلاری یوخاری قالخدی و بولودلار دویو اوزونلوغونداکی داملالاری تؤکمگه باشلادی.
ایشیق یئرده یارانمیش گؤلمچهده آیاقلارینی شاپپیلدادیر و سویو اونسوز دا دیوارلاریندان سو سوزولن دایاناجاغین ایچینه سیچرادیردی. یاغیش دامجیلاری قیزین ساچلاریندا، چنهسینده پاریلداییردی. او، بیردن اللرینی قالدیریب دایاناجاغین اطرافیندا دؤوره وورماغا باشلادی. او قدر دایاناجاغین باشینا فیرلاندی کی، آخیردا یورولوب اوتوردو. دایاناجاغین دا باشگیجللهنمهسی دایاندی. بولودلار دا آغاریردی یاواش-یاواش. دایاناجاق گوللو لچگی ایله یاناقلارینی سیلن قیزا دئدی:
- نه اولدو، نئجه ایدی یاغیشلا گولشمک؟
- من سئوینجلییم، نه یاخشی کی، یاغیش وار، باخ، سن ده ترتمیز اولموسان، شلیاپان پار-پار پاریلداییر.
- اوندا سن بیر آز دا صبیرلی اول و دقتله گؤی اوزونه باخ، چونکی ایندیجه گؤی قورساغی چیخاجاق.
- من هئچ گؤرممیشم اونو. ننهمین ناغیللاریندان بیلیرم کی، سئحرلی شامانین چیخدیغی کؤرپودور او. ننهم دئییر کی، بیر گون بوتون اوشاقلار گؤی قورساغیندان توتوب گؤیون یئددینجی قاتینا چیخا بیلهجکلر.
دایاناجاق:
- البته... اونو ایزلمگی قاچیرماق اولماز. گونشین اوپ اوزون تئللری سو داملالارینی یاراجاق و بیز مؤجوزوی یئددی رنگه تاماشا ائدجییک.
بو واخت اوزاقداکی یول آیریجین دا ایکی دایرهوی ایشیق یانیب-سؤندو. سونرا بو دایرهلر بؤیودو و سرعتله یاخینلاشدی. خوشبختلر اؤلکهسینه گئدن آوتوبوس اونلارا طرف گلیردی. ایشیق ترددود ایچینده ایدی، او بیلمیردی کی، گؤی قورشاغینی ایزلهسین، یوخسا آوتوبوسا مینیب خیالینین دالینجا گئتسین. سیزجه، او، ایندی هانسی قراری وئرسین، اوشاقلار؟
Telegram
ادبیات سئونلر
بوکانال ادبیات سئونلر قوروپونون سئچیلمیش اثرلری دیر
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
دایاناجاق ایسه لال اولموشدو، بایاقدان دانیشان دایاناجاق ایندی ایشیغین نه حسلر کئچیردیگینی دویموردو، ائله بیل. بلکه، ائله بو سویوق قانلی خاصیتینه گؤره ایللرله بورادا بئلهجه دایانیب اؤتن زامانی تمکینله ایزلییردی. بو واخت گؤی الوان رنگه چالدی. قیزین باشینین اوستونده یئددی رنگ برق وورماغا باشلادی. ایشیق آغزی آچیق بو گؤزللیگی ایزلییردی. چوخ آز داوام ائدن بو معجزه قورتاراندا ایشیق باشینی سولا-ساغا چئویردی و آوتوبوسو گؤرمهدی. آخی او، آوتوبوسو نئجه قاچیرا بیلردی...
- ائی، هارا گئتدی آخی بو آوتوبوس، ایندیجه یاخینلاشیردی...
دایاناجاق دئدی:
- سن اونو قاچیردین.
- بس نيیه اونا دئمهدین کی، گؤزلهسین؟ بایاق دئمیردین کی، دوستومسان؟
- آخی سن اوندا هئچ واخت گؤرمهدیگین گؤی قورشاغینی یئنه گؤرمیجکدین.
- من اونو خوشبختلر شهرینده ده گؤره بیلردیم... سن هر شئیی بیلیردین، آنجاق منه کمک ائتمهدین.
- بالاجا، بلکه ده، او شهرده هئچ باشینی قالدیریب گؤیدهکی گؤزللیکلری گؤرمگه ایمکانین اولمایاجاقدی. آنجاق سن یاغیشدا چیمنده، گؤی قورشاغینی ایزلهینده او قدر خوشبخت گؤرسهنیردین کی، من سنی بو گؤزللیکلردن آییرماق ایستهمدیم. سن بورا یئنه گلهجکسن و او زامان دا قراری اؤزون وئرهجکسن. سنین خوشبختلیگینه هئچ کس مانع اولا بیلمز.
ایشیق باشینی قالدیریب یئنه سمایا باخدی و ننهسی اوچون چوخ داریخدی. دایاناجاقلا ساغوللاشیب یولا دوشدو. او، آخشام پومیدور شیتیللرینی سولایاندا ننهسینه هیجانلا اؤز حکایهسینی - شلیاپالی دایاناجاقدا باشینا گلنلری دانیشیردی.
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
- ائی، هارا گئتدی آخی بو آوتوبوس، ایندیجه یاخینلاشیردی...
دایاناجاق دئدی:
- سن اونو قاچیردین.
- بس نيیه اونا دئمهدین کی، گؤزلهسین؟ بایاق دئمیردین کی، دوستومسان؟
- آخی سن اوندا هئچ واخت گؤرمهدیگین گؤی قورشاغینی یئنه گؤرمیجکدین.
- من اونو خوشبختلر شهرینده ده گؤره بیلردیم... سن هر شئیی بیلیردین، آنجاق منه کمک ائتمهدین.
- بالاجا، بلکه ده، او شهرده هئچ باشینی قالدیریب گؤیدهکی گؤزللیکلری گؤرمگه ایمکانین اولمایاجاقدی. آنجاق سن یاغیشدا چیمنده، گؤی قورشاغینی ایزلهینده او قدر خوشبخت گؤرسهنیردین کی، من سنی بو گؤزللیکلردن آییرماق ایستهمدیم. سن بورا یئنه گلهجکسن و او زامان دا قراری اؤزون وئرهجکسن. سنین خوشبختلیگینه هئچ کس مانع اولا بیلمز.
ایشیق باشینی قالدیریب یئنه سمایا باخدی و ننهسی اوچون چوخ داریخدی. دایاناجاقلا ساغوللاشیب یولا دوشدو. او، آخشام پومیدور شیتیللرینی سولایاندا ننهسینه هیجانلا اؤز حکایهسینی - شلیاپالی دایاناجاقدا باشینا گلنلری دانیشیردی.
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
Telegram
ادبیات سئونلر
بوکانال ادبیات سئونلر قوروپونون سئچیلمیش اثرلری دیر
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
Forwarded from ادبیات سئونلر
Media is too big
VIEW IN TELEGRAM
اوشاق ادبیاتی
کارتون: شاختا قارداشلاری
اوشاق ادبیاتی هرهفته پنجشنبه گونو ادبیات سئونلر کانالیندا
اوشاق ادبیاتینا دایر یازیلارینیزی بیزه گوندرین .
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
کارتون: شاختا قارداشلاری
اوشاق ادبیاتی هرهفته پنجشنبه گونو ادبیات سئونلر کانالیندا
اوشاق ادبیاتینا دایر یازیلارینیزی بیزه گوندرین .
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
سئویملی قلم داشیمیز "همت شهبازی "جنابلاریندا" ادبیات . آز" دا دیرلی بیر مقاله در ج اولموشدو اونو لاتینجه اوخویانلارا لینکینی ،راحات اوخونوب آرشیو ائتمک اوچون کوچورمه سینی تقدیم ائدیریک .
ادبیات سئونلر.
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
ادبیات سئونلر.
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
Telegram
ادبیات سئونلر
بوکانال ادبیات سئونلر قوروپونون سئچیلمیش اثرلری دیر
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
همّت شهبازی- کلاسیکادان مودئرنیزمه آخان پوئزییا
ادبی تنقید
کوچوروب حاضیرلایان ادبیات سئونلر"ویدا حشمتی"
کلاسیک/ یئنی کلاسیک/ کلاسیک شعر
کلاسیک سؤزو بیزیم تاریخی آنلاییشیمیزا چاغداش زاماندا هوپموشدور. کئچمیش زامانلاردا عمومیّتله چاغداش تئرمینی اولمادان اونون قارشی طرفی اولان کؤهنه و یا اسکی تئرمینی ده یوخ ایدی. «اسکی» صیفتی شعره عایید دئییلهسی بیر تئرمین دئییلدیر. بعضی تذکیرهچیلر، بیر سیرا شاعرلرین اوسلوبوندان دانیشارکن «بدیعی و یا تزه شعر» اولدوقلارینا ایشاره ائدیرلر. آنجاق بو «تزهلیک» همان «دیوان» آنلاییشی چرچیوهسیندن قیراغا چیخمیردی. شعرده بعضی فرقلیلیکلر یارادان شاعرلرین اوسلوبونا بو سؤزو ایشلهدیردیلر، یعنی مسئله بو کلمهنین ایشلهنیب ایشلنمهمهسینده دئییل. عمومیّتله مودئرن دوشونجه بیزه آخیب گلمهمیشدن اؤنجه، اسکی ادبيّات هئچ زامان اؤزونو چاغداش و اؤزوندن اؤنجهکی ادبيّاتی ایسه «اسکی» یا بونا بنزر باشقا بیر آدلا سادالاماییبدیر. تذکرهلرده بعضا فیلان شاعرین یئنی اوسلوبو اولدوغونا اشاره اولونور؛ آنجاق بو یئنی اوسلوب عمومی بیر اوسلوب اولمادان، همان اسکی ادبيّات چرچیوهسینده بیر اوسلوب اولدوغونا اشارهدیر.
بونلاری نظره آلاراق و «کلاسیک» آنلاییشینین بیزیم ادبيّاتیمیزدا یئنی بیر آنلاییش اولدوغونو دا بری باشدان وورغولایاراق «یئنی شعر»ین قارشی طرفی اولان شعری بعضا «دیوان» بعضا ده «کلاسیک» شعر آدلاندیردیغیمیزدا مقصدیمیز عینی آنلاییشدیر. حتی «دیوان شعری» آنلاییشی دا «یئنی شعر» آنلاییشی یاراندیقدان سونرا یارانماسی دوشونجهسیندهیم. «یئنی شعر» اؤزوندن اؤنجهکی شعری، اؤزو ایله فرقلندیرمک اوچون «دیوان» یا «کلاسیک» تئرمینلرینی یاراتدی.
بئللیکله ایستر «دیوان»، ایستر «کلاسیک» آدلاندیردیغیمیز شعر، چاغداش شعردن اؤنجهکی «قافیهلی» شعره دئییریک. قافیهلی شعر چاغداش دؤرده ده یازیلیر. بونلاری دا قافیهلی اولدوغو اوچون «کلاسیک شعر» آدلاندیریریق. کلاسیک قافیهلی شعر، چاغداش زاماندا طبیعی کی اؤزونو یئنیلشدیردی. آنجاق بو شعرلر، کلاسیک قافیهلی شعرین فورمتینی منیمسهدیکلری اوچون باشقا بیر موضوعدا یعنی مودئرن و یا سربست شعردن باشقا بیر چرچیوده آراشدیرماق لازیم گلیر. بو دا بیزیم قارشیمیزدا قویدوغوموز مؤوضوعدان کناردا قالیر.
«میلادی ایکینجی عصرده، روما تدقیقاتچیسی آولوس جولیوس، یازیچیلاری ایکی قروپا بؤلور: کلاسیک یازارلار، کوتله یازارلار. کلاسیک یازارلار عنوانینی، اثرلرینی توپلومون یوکسک صینیفلر طرفیندن مطالعه اولونان یازارلاری حساب ائدیر. گئت-گئده بونون معناسی گئنیشلهنهرک کلاسیک اثرلر گنج نسلین تعلیم تربیهسینده و درسلیکلرینده استفاده اولوب تدریس اولونان اثرلری احتیوا ائتدی» (سید حسینی ۱۹۹۷: ا,۸۳)
تورک تنقیدچیسی «دئنم» ژانرینین تورکییده بانیلریندن اولان «نوراللّه آتاچ» ایسه «کلاسیک» سؤزونو گلمه بیر سؤز اولدوغونو دئیهرک یازیر: «کلاسیک لاتینجه ده «یوکسک صینیفده کوبار(زادگان» اثر دئمک ایمیش. هانسی اثرلر کوباردیر یوکسک صینیفدندیر دئیه بیلریکمی؟ »( آتاچ ۲۳ :۲۰۱۱) دئیه سوروشور نوراللّه آتاچ تنقیدچی بونا آیدینلیق گتیرمهیه چالیشسا دا، یئنه ده بیزیم آنلاییشیمیزدا کلاسیک سؤزونون بو معناسی دوغمالاشمایاجاقدیر. اونا گؤره کی، عمومیّتله غرب ادبيّاتیندا چوخ زامانلار ادبيّاتین هم اوخویانلاری هم ده یازانلاری «کوبارلار» صینیفی اولموشلار. بیزیم ادبيّاتیمیزدا ایسه نه کوبار یازانیمیز، نه ده کوبار اوخویانیمیز اولموشدور. بیزده «سارای ادبيّاتی» اولدوغونو هامی بیلیر. «سارای ادبيّاتی» ایسه «سارای»دا اوخوندوقدان سونرا، شاعرین «دیوانینا» کئچیردی. «سارای» آداملاری یالنیز شاعرین آغزیندان بیر دفعهلیک شعری ائشیدیردی. شاعرین امک حاقی اؤدهنیلدیکدن سونرا داها شعر، سارایدا اونودولوردو. شاعرین شعرلری دیوانینا کئچدیکدن سونرا اوزون زامان چکیردی آز سایلی شعر سئورلر طرفیندن اوخونماغا باشلاییردی.
نوراللّه آتاچ سوندا بو نتیجهیه چاتیر کی: «کلاسیکلیک بیر جیغیر دئییلدیر، کلاسیک کؤهنلمز، کئچمیشده قالماز معناسیندادیر. هر دؤنم اؤز کلاسیکلرینی یئتیشدیریر»( یئنه اورادا ۲۴).
سوال اولونا بیلر کی، مودئرنیزمدن اؤنجه، شرقین ان آزیندان ادبيّات ساحهسینده او قدر غربله آلیش-وئریشی یوخ ایدی. بئله اولدوقدا «کلاسیک» سؤزو ده طبیعی کی بو ادبيّاتدا اولمایاجاقدیر.
بس بیزده هم «کلاسیک» سؤزو، هم ده «کلاسیک» آنلاییشی اولماییبدیر. مودئرن ادبيّات یاراندیقدان سونرا، اؤزوندن اؤنجهکی ادبيّاتا بیر آنلاییش وئرمهیه باشلادی و اؤزونو، اونلاردان آییرماق اوچون ایکی آنلاییشین یعنی «کلاسیک» و «مودئرن» ادبيّات آنلاییشینین یارانماسینا سبب اولدو.
ادبی تنقید
کوچوروب حاضیرلایان ادبیات سئونلر"ویدا حشمتی"
کلاسیک/ یئنی کلاسیک/ کلاسیک شعر
کلاسیک سؤزو بیزیم تاریخی آنلاییشیمیزا چاغداش زاماندا هوپموشدور. کئچمیش زامانلاردا عمومیّتله چاغداش تئرمینی اولمادان اونون قارشی طرفی اولان کؤهنه و یا اسکی تئرمینی ده یوخ ایدی. «اسکی» صیفتی شعره عایید دئییلهسی بیر تئرمین دئییلدیر. بعضی تذکیرهچیلر، بیر سیرا شاعرلرین اوسلوبوندان دانیشارکن «بدیعی و یا تزه شعر» اولدوقلارینا ایشاره ائدیرلر. آنجاق بو «تزهلیک» همان «دیوان» آنلاییشی چرچیوهسیندن قیراغا چیخمیردی. شعرده بعضی فرقلیلیکلر یارادان شاعرلرین اوسلوبونا بو سؤزو ایشلهدیردیلر، یعنی مسئله بو کلمهنین ایشلهنیب ایشلنمهمهسینده دئییل. عمومیّتله مودئرن دوشونجه بیزه آخیب گلمهمیشدن اؤنجه، اسکی ادبيّات هئچ زامان اؤزونو چاغداش و اؤزوندن اؤنجهکی ادبيّاتی ایسه «اسکی» یا بونا بنزر باشقا بیر آدلا سادالاماییبدیر. تذکرهلرده بعضا فیلان شاعرین یئنی اوسلوبو اولدوغونا اشاره اولونور؛ آنجاق بو یئنی اوسلوب عمومی بیر اوسلوب اولمادان، همان اسکی ادبيّات چرچیوهسینده بیر اوسلوب اولدوغونا اشارهدیر.
بونلاری نظره آلاراق و «کلاسیک» آنلاییشینین بیزیم ادبيّاتیمیزدا یئنی بیر آنلاییش اولدوغونو دا بری باشدان وورغولایاراق «یئنی شعر»ین قارشی طرفی اولان شعری بعضا «دیوان» بعضا ده «کلاسیک» شعر آدلاندیردیغیمیزدا مقصدیمیز عینی آنلاییشدیر. حتی «دیوان شعری» آنلاییشی دا «یئنی شعر» آنلاییشی یاراندیقدان سونرا یارانماسی دوشونجهسیندهیم. «یئنی شعر» اؤزوندن اؤنجهکی شعری، اؤزو ایله فرقلندیرمک اوچون «دیوان» یا «کلاسیک» تئرمینلرینی یاراتدی.
بئللیکله ایستر «دیوان»، ایستر «کلاسیک» آدلاندیردیغیمیز شعر، چاغداش شعردن اؤنجهکی «قافیهلی» شعره دئییریک. قافیهلی شعر چاغداش دؤرده ده یازیلیر. بونلاری دا قافیهلی اولدوغو اوچون «کلاسیک شعر» آدلاندیریریق. کلاسیک قافیهلی شعر، چاغداش زاماندا طبیعی کی اؤزونو یئنیلشدیردی. آنجاق بو شعرلر، کلاسیک قافیهلی شعرین فورمتینی منیمسهدیکلری اوچون باشقا بیر موضوعدا یعنی مودئرن و یا سربست شعردن باشقا بیر چرچیوده آراشدیرماق لازیم گلیر. بو دا بیزیم قارشیمیزدا قویدوغوموز مؤوضوعدان کناردا قالیر.
«میلادی ایکینجی عصرده، روما تدقیقاتچیسی آولوس جولیوس، یازیچیلاری ایکی قروپا بؤلور: کلاسیک یازارلار، کوتله یازارلار. کلاسیک یازارلار عنوانینی، اثرلرینی توپلومون یوکسک صینیفلر طرفیندن مطالعه اولونان یازارلاری حساب ائدیر. گئت-گئده بونون معناسی گئنیشلهنهرک کلاسیک اثرلر گنج نسلین تعلیم تربیهسینده و درسلیکلرینده استفاده اولوب تدریس اولونان اثرلری احتیوا ائتدی» (سید حسینی ۱۹۹۷: ا,۸۳)
تورک تنقیدچیسی «دئنم» ژانرینین تورکییده بانیلریندن اولان «نوراللّه آتاچ» ایسه «کلاسیک» سؤزونو گلمه بیر سؤز اولدوغونو دئیهرک یازیر: «کلاسیک لاتینجه ده «یوکسک صینیفده کوبار(زادگان» اثر دئمک ایمیش. هانسی اثرلر کوباردیر یوکسک صینیفدندیر دئیه بیلریکمی؟ »( آتاچ ۲۳ :۲۰۱۱) دئیه سوروشور نوراللّه آتاچ تنقیدچی بونا آیدینلیق گتیرمهیه چالیشسا دا، یئنه ده بیزیم آنلاییشیمیزدا کلاسیک سؤزونون بو معناسی دوغمالاشمایاجاقدیر. اونا گؤره کی، عمومیّتله غرب ادبيّاتیندا چوخ زامانلار ادبيّاتین هم اوخویانلاری هم ده یازانلاری «کوبارلار» صینیفی اولموشلار. بیزیم ادبيّاتیمیزدا ایسه نه کوبار یازانیمیز، نه ده کوبار اوخویانیمیز اولموشدور. بیزده «سارای ادبيّاتی» اولدوغونو هامی بیلیر. «سارای ادبيّاتی» ایسه «سارای»دا اوخوندوقدان سونرا، شاعرین «دیوانینا» کئچیردی. «سارای» آداملاری یالنیز شاعرین آغزیندان بیر دفعهلیک شعری ائشیدیردی. شاعرین امک حاقی اؤدهنیلدیکدن سونرا داها شعر، سارایدا اونودولوردو. شاعرین شعرلری دیوانینا کئچدیکدن سونرا اوزون زامان چکیردی آز سایلی شعر سئورلر طرفیندن اوخونماغا باشلاییردی.
نوراللّه آتاچ سوندا بو نتیجهیه چاتیر کی: «کلاسیکلیک بیر جیغیر دئییلدیر، کلاسیک کؤهنلمز، کئچمیشده قالماز معناسیندادیر. هر دؤنم اؤز کلاسیکلرینی یئتیشدیریر»( یئنه اورادا ۲۴).
سوال اولونا بیلر کی، مودئرنیزمدن اؤنجه، شرقین ان آزیندان ادبيّات ساحهسینده او قدر غربله آلیش-وئریشی یوخ ایدی. بئله اولدوقدا «کلاسیک» سؤزو ده طبیعی کی بو ادبيّاتدا اولمایاجاقدیر.
بس بیزده هم «کلاسیک» سؤزو، هم ده «کلاسیک» آنلاییشی اولماییبدیر. مودئرن ادبيّات یاراندیقدان سونرا، اؤزوندن اؤنجهکی ادبيّاتا بیر آنلاییش وئرمهیه باشلادی و اؤزونو، اونلاردان آییرماق اوچون ایکی آنلاییشین یعنی «کلاسیک» و «مودئرن» ادبيّات آنلاییشینین یارانماسینا سبب اولدو.
«کلاسیک» سؤزو ایله باغلی، اروپا ادبيّاتیندا اولان بیر شئیه ده اشاره ائتمک ایستیرم. عمومیتله کلاسیزم آخیمی اؤزونه مخصوص اؤزللیکلری ایله سئچیلدییی اوچون بیر آخیم حساب اولونور. یعنی بو آخیم بیر سیرا قاباریق اوسلوبلارینا گؤره باشقا اوسلوبلارلا سئچیلیر و بونا گؤره ده «کلاسیزم» آنلاییشی اونلاردا یاراندیغی زاماندا اؤز آدینی و آنلاییشینی دا قازانیر.
بو اؤزللیکلری نئجه سئزمک اولور؟ کلاسیک نهیه دئییریک؟ یئنیلیک نهدیر؟ یئنی آنلاییش و یا یئنی فورماچیلیقدیرمی؟ بونلارین هانسیدیرمی؟ هر بیر آنلاییش و حتی فورما نسبیلیک داشیییر. بو او معنادادیر کی چئوره(دایره) باغلانا بیلمز. بونا گؤره بیر آنلاییش حاقدا همیشه دئمهیه سؤز واردیر. مطلق دوشونجه یوخدور. مطلقلیک یالنیز، فورموله اولونان علملرده گؤرونور. کلاسیک و یئنی ده بو آنلاییشلارداندیر. هر بیر یاناشان انسانین باخیشیندا فرقلی جهتلر آلا بیلر. آنجاق یوخاریدا سایدیغیمیز اؤزللیکلر یوخاری فاییزدا بیر دؤرون ادبی اوسلوبونو عکس ائدیر. دئمک بیر دؤرده، او دؤرون ادبی داورانیشیندا اورتاق ایشلهنن اوسلوبلار واردیر. ائلیوت بو حاقدا چوخ یاخشی سؤیلهمیش:
«کلاسیک بیر دؤرو ایزلهین دؤرده ده، یک نسق و اورتاق بیر اوسلوبدان دؤنمک گؤرونه بیلر: دیلده بیر معنالیق واردیر. چونکی دیلین قایناقلاری هئچ اولماسا او آن اوچون استهلاک ائدیلمیشدیر؛ اورتاق اوسلوبدان دؤنمک واردیر. چونکی یازارین اؤزونه خاص اوسلوبو، (اوریژینال)لیق، اوسلوبدا دوزگونلوکدن داها اعتبارلی بیر دگر اولموشدور. اورتاق بیر اوسلوب گلیشدیره بیلمیش بیر دؤنم، توپلومون قیسا بیر مدت اوچون ده اولسا، نظام، داواملیلیق، تارازلیق و آهنگه اولاشماغی باجاردیغی بیر دؤنمدیر. فردی اوسلوبلارین افراطا واردیغی بیر توپلوم ایسه، یا یئتکینلیکدن محرومدور، یا دا آغلینی ایتیرمیشدیر.
دیلده یئتکینلییین، بئیین و داورانیش یئتکینلییی ایله بیرلیکده اولماسینی گؤزلهمک چوخ طبیعی بیر شئیدیر. بیر توپلوم، «کئچمیش»ه تنقیدی و اوسچو بیر رفتارلا داورانا بیلدییی، «حال-حاضر»ا گووندییی و «گلهجک» موضوعسوندا شعورلاندیردیغی شوبههلری اولمادیغی زامان، دیلین یئتکینلییه یاخینلاشماسی گؤزلنیله بیلر. ادبيّاتا بو، شاعرین اؤزوندن قاباقکیلاری تانیماسی و بیزیم ده، اونون اثرینده عنعنهنی تاپماغیمیز دئمکدیر. بیر شاعرین عنعنهچی اولماسی، اونون شخصیّتینی و خصوصی اوسلوبونو ایتیرمهسی معناسینی وئرمز. بو عنعنهنی مئیدانا گتیرن شاعرلر، بؤیوک و چوخ شانلی، شرفلی کسلر اولا بیلرلر، آنجاق اونلارین بؤیوک موفقیّتلری، دیلده هله اینکیشاف ائتدیریلمهمیش قایناقلارین اولدوغونو بیزه اونوتدورماماق و گنج یازارلار دیللرینده گؤروله بیلهجک هر شئیین کئچمیشده ائدیلیب بیتیریلدییینی دوشونهجک شکیلده قورخو و باسقی آلتیندا قالمامالیدیرلار. یئتکینلشمیش بیر شاعر، اؤزوندن اؤنجهکیلرین اکسیک بوراخدیقلاری بیر شئیی تاماملاما اومیدی ایله حرکته کئچه بیلر؛ پارلاق بیر گنجین آنا و آتاسینین داورانیش، آلیشقانلیق و اینانجلارینا عصیان ائتمهسی کیمی، شاعر ده سلفلرینه قارشی چیخا بیلر. آنجاق کئچمیشه باخدیغیمیز زامان، اونون دا اؤز عنعنهسینی یاشاتدیغینی، عنعنهنین اؤزونو مئیدانا گتیرن معيّن ائدیجی خصوصیّتلری محافظه ائتدییینی، اؤزونه خاص فرقلرین ایسه، ایچینده یاشادیغی بیر باشقا چاغین شرطلریندن دوغان فرقلر اولدوغونو گؤره بیلریک. باشقا یاندان، آتالارینین شؤهرتی آلتیندا ازیلمیش، حیاتلاری قارالمیش بعضی کیمسهلر اوچون موقتدیر اولدوقلاری هر بیر موفقیّت نئجه نسبتاً اهميّتسیز گؤرونورسه، بیر دؤرون شعری ده اؤزوندن بیر اؤنجهکی دؤرون پارلاقلیغی ایله یاریشاجاق گوجو اولمایا بیلر. هر هانسی بیر دؤرون سونوندا، یا یالنیز کئچمیش شعورو ایله یاشایان، یا دا گلهجکدن گؤزلمهلرینی سادهجه کئچمیشی دانماق اوزهرینده قوران شاعرلر گؤروروک؛ ائله ایسه، بیر توپلومدا ادبی یارادیجیلیغین داواملیلیغی، ان گئنیش معنادا، کئچمیشین ادبيّاتیندا گئرچکلشدیریلمیش، کوللئکتیو(اجتماعی) بیر بئیین و یا شعور اولاراق تعیین ائده بیلهجهییمیز عنعنهیله، یاشایان نسلین اؤزونه خاص خصوصیّتلری آراسیندا قورولان، تعریف اولونماسی چوخ چتین بیر تارازلیق سایهسینده مومکوندور» (ائلیوت، ۱۹۸۳: ۲-۱۷۱).
بوتون بو سؤزلردن سونرا بو نتیجهیه چاتماق اولار کی، عمومیّتله اوسلوب و یا آخیمین نئجه آدلاندیریلما گئدیشاتی اوچ فاکتوردان آسیلیدیر:
اورتاق ایفاده اوسلوبو، دؤرون اورتاق مضمونلاری، فردی سبکین عمومیلشمه پروسئسینده گلیشدیریلمهسی
بو اؤزللیکلری نئجه سئزمک اولور؟ کلاسیک نهیه دئییریک؟ یئنیلیک نهدیر؟ یئنی آنلاییش و یا یئنی فورماچیلیقدیرمی؟ بونلارین هانسیدیرمی؟ هر بیر آنلاییش و حتی فورما نسبیلیک داشیییر. بو او معنادادیر کی چئوره(دایره) باغلانا بیلمز. بونا گؤره بیر آنلاییش حاقدا همیشه دئمهیه سؤز واردیر. مطلق دوشونجه یوخدور. مطلقلیک یالنیز، فورموله اولونان علملرده گؤرونور. کلاسیک و یئنی ده بو آنلاییشلارداندیر. هر بیر یاناشان انسانین باخیشیندا فرقلی جهتلر آلا بیلر. آنجاق یوخاریدا سایدیغیمیز اؤزللیکلر یوخاری فاییزدا بیر دؤرون ادبی اوسلوبونو عکس ائدیر. دئمک بیر دؤرده، او دؤرون ادبی داورانیشیندا اورتاق ایشلهنن اوسلوبلار واردیر. ائلیوت بو حاقدا چوخ یاخشی سؤیلهمیش:
«کلاسیک بیر دؤرو ایزلهین دؤرده ده، یک نسق و اورتاق بیر اوسلوبدان دؤنمک گؤرونه بیلر: دیلده بیر معنالیق واردیر. چونکی دیلین قایناقلاری هئچ اولماسا او آن اوچون استهلاک ائدیلمیشدیر؛ اورتاق اوسلوبدان دؤنمک واردیر. چونکی یازارین اؤزونه خاص اوسلوبو، (اوریژینال)لیق، اوسلوبدا دوزگونلوکدن داها اعتبارلی بیر دگر اولموشدور. اورتاق بیر اوسلوب گلیشدیره بیلمیش بیر دؤنم، توپلومون قیسا بیر مدت اوچون ده اولسا، نظام، داواملیلیق، تارازلیق و آهنگه اولاشماغی باجاردیغی بیر دؤنمدیر. فردی اوسلوبلارین افراطا واردیغی بیر توپلوم ایسه، یا یئتکینلیکدن محرومدور، یا دا آغلینی ایتیرمیشدیر.
دیلده یئتکینلییین، بئیین و داورانیش یئتکینلییی ایله بیرلیکده اولماسینی گؤزلهمک چوخ طبیعی بیر شئیدیر. بیر توپلوم، «کئچمیش»ه تنقیدی و اوسچو بیر رفتارلا داورانا بیلدییی، «حال-حاضر»ا گووندییی و «گلهجک» موضوعسوندا شعورلاندیردیغی شوبههلری اولمادیغی زامان، دیلین یئتکینلییه یاخینلاشماسی گؤزلنیله بیلر. ادبيّاتا بو، شاعرین اؤزوندن قاباقکیلاری تانیماسی و بیزیم ده، اونون اثرینده عنعنهنی تاپماغیمیز دئمکدیر. بیر شاعرین عنعنهچی اولماسی، اونون شخصیّتینی و خصوصی اوسلوبونو ایتیرمهسی معناسینی وئرمز. بو عنعنهنی مئیدانا گتیرن شاعرلر، بؤیوک و چوخ شانلی، شرفلی کسلر اولا بیلرلر، آنجاق اونلارین بؤیوک موفقیّتلری، دیلده هله اینکیشاف ائتدیریلمهمیش قایناقلارین اولدوغونو بیزه اونوتدورماماق و گنج یازارلار دیللرینده گؤروله بیلهجک هر شئیین کئچمیشده ائدیلیب بیتیریلدییینی دوشونهجک شکیلده قورخو و باسقی آلتیندا قالمامالیدیرلار. یئتکینلشمیش بیر شاعر، اؤزوندن اؤنجهکیلرین اکسیک بوراخدیقلاری بیر شئیی تاماملاما اومیدی ایله حرکته کئچه بیلر؛ پارلاق بیر گنجین آنا و آتاسینین داورانیش، آلیشقانلیق و اینانجلارینا عصیان ائتمهسی کیمی، شاعر ده سلفلرینه قارشی چیخا بیلر. آنجاق کئچمیشه باخدیغیمیز زامان، اونون دا اؤز عنعنهسینی یاشاتدیغینی، عنعنهنین اؤزونو مئیدانا گتیرن معيّن ائدیجی خصوصیّتلری محافظه ائتدییینی، اؤزونه خاص فرقلرین ایسه، ایچینده یاشادیغی بیر باشقا چاغین شرطلریندن دوغان فرقلر اولدوغونو گؤره بیلریک. باشقا یاندان، آتالارینین شؤهرتی آلتیندا ازیلمیش، حیاتلاری قارالمیش بعضی کیمسهلر اوچون موقتدیر اولدوقلاری هر بیر موفقیّت نئجه نسبتاً اهميّتسیز گؤرونورسه، بیر دؤرون شعری ده اؤزوندن بیر اؤنجهکی دؤرون پارلاقلیغی ایله یاریشاجاق گوجو اولمایا بیلر. هر هانسی بیر دؤرون سونوندا، یا یالنیز کئچمیش شعورو ایله یاشایان، یا دا گلهجکدن گؤزلمهلرینی سادهجه کئچمیشی دانماق اوزهرینده قوران شاعرلر گؤروروک؛ ائله ایسه، بیر توپلومدا ادبی یارادیجیلیغین داواملیلیغی، ان گئنیش معنادا، کئچمیشین ادبيّاتیندا گئرچکلشدیریلمیش، کوللئکتیو(اجتماعی) بیر بئیین و یا شعور اولاراق تعیین ائده بیلهجهییمیز عنعنهیله، یاشایان نسلین اؤزونه خاص خصوصیّتلری آراسیندا قورولان، تعریف اولونماسی چوخ چتین بیر تارازلیق سایهسینده مومکوندور» (ائلیوت، ۱۹۸۳: ۲-۱۷۱).
بوتون بو سؤزلردن سونرا بو نتیجهیه چاتماق اولار کی، عمومیّتله اوسلوب و یا آخیمین نئجه آدلاندیریلما گئدیشاتی اوچ فاکتوردان آسیلیدیر:
اورتاق ایفاده اوسلوبو، دؤرون اورتاق مضمونلاری، فردی سبکین عمومیلشمه پروسئسینده گلیشدیریلمهسی
«جمعیّتین اینکیشافی ایله آیاقلاشماق، ایرهلیلهییشین بوتون گوشهلرینی احاطه ائتمک، عینی زاماندا بو تکامل و تأمین ائتمک اوچون ادبی دیلده اوسلوبلار سیستمی یارانیر. اوسلوبلار خالق دیلیندن اؤز مضمونونا، ایستیقامتینه اویغون ماتئریالی ادبی دیله گتیریر... صنعتکارلارین سایی قدر فردی دیل بویاسی ایله یاناشی، همیشه بدیعی اوسلوبو نسبتاً عمومی کاراکتئر داشییان ایکی اوچ میکرو اوسلوب رنگی سجییهلندیرمیشدیر»(حاجییئو
۱۹۹۰: ۹-۹۸)
دیوان ادبيّاتدا عمومیّتله بیر-بیرینه قارشی اولماغی گؤرموروک. بو ادبيّاتدا بیر-بیریندن سونرا و یا چاغداش یارانان اثرلر بیر ایستیقامتده یارانیر. داها دوغروسو اونلار بیر-بیریندن فرقلنمهیه جهد ائتمهییر. بو، چوخ اوزون زامانی چئورهییر، ادبيّات بیر-بیرینین قارشیسینا اولدوقدا یئنی بیر ديیشیکلییی منیمسهیه بیلر. بو مسئله کلاسیک ادبيّاتین ترسینه اولاراق، مودئرن ادبيّاتدا اؤزونو گؤستریر. یارانان هر بیر ادبيّات، باشقاسی ایله سئچیلیر، یعنی بونلار بیر-بیرینی تکرار ائتمهدن بیر ایستیقامتده یارانماییر. داها چوخ بیر-بیرلریندن فرقلی و تضادلی اوسلوبدا اؤزونو گؤستردییی اوچون چئشیدلی جریان و آخیملارا سبب اولور. مودئرن آخیمین تکجه بیر یوز ایل ایچینده یاراتدیغی آخیملار، ادبيّاتین تاریخ بویو یاراتدیغی آخیملاردان قات-قات چوخدور.
یئنیلیک/ یئنی شعر
دئدیییمیز کیمی مودئرن ادبيّات، اؤزونون یئنیلییینی ثبوتا یئتیرمک اوچون کلاسیک سؤزو اوزهرینده دایاناراق بیر چوخ حاللاردا اوندان فرقلی اولدوغونو وورغولادی. شعرده یئنیلییی سئزمک اوچون کلاسیکلییی، اسکیلییی تانیمالیییق. اونا گؤره کی، بونو تانیمادیقدا نهیین یئنی و کلاسیکله فرقلی اولدوغونو معيّن ائده بیلمهیهجهییک. «یئنیلیک» عنصورونو قاوراماق اوچون: زامان و مکانین فئنومئنلرینی، اوزهریندهکی آنلاییش و قاوراییشلاری و بونلارین نه قدر کئچمیشله آیریلاراق «بو گونکو» اولدوقلارینی بیلمهلیییک. یئنیلیک، لام قالان تکرارلاناراق عادته چئوریلن بوتون تاریخی، اجتماعی، مدنی و مفکورهوی تصوّرلری سیلکلهیهرک اونلارین آراسیندا چات یاراتماقدیر. صنعتکار اؤز اطرافیندا، چئورهسینده اولان اشیا و طبیعت سیستمینه، دوشونجه و آنلاییشلارا لاقئید قالدیقدا یئنیلشه بیلمهیهجکدیر. زامانینین آدامی، زامانین کاراکتئری ایله بؤیویوب بویا-باشا چاتمالی و بو پروسئسده ديیشیکلیکلر یاراتمالیدیر. بیزیم، نظریمیزده «مودئرن شعر»، «یئنی شعر»ین اؤزل بیر شعر نوعلریندن ساییلیر. داها دوغروسو «یئنی شعر» تئرمینی، «مودئرن شعر»دن داها احاطهلی بیر تئرمیندیر. باشقا سؤزله «مودئرن شعر»، «یئنی شعر» تئرمینینین ایچینه داخیلدیر. «یئنی شعر»ین اؤز آنلاییشی مباحثهلی اولدوغو کیمی، «مودئرن شعر»ین ده آنلاییشی مباحثهلیدیر. طبیعی کی بو قاوراملارا دقیق تعریف آختارماق واختی ایتیرمکدیر. «کوندییئک» «یازارلیق صنعتی حاقیندا» کیتابیندا یازیر: «هر نه قدر اؤیرهنیلهسی گرکلی اولان دیللرین سایی چوخالیبسا، شعردن اولان آنلاییشلار دا چتینلشمیشدیر. چونکی هر بیر خالق، شعردن باشقا-باشقا تصوّرلر یارادیر... شعر اؤزل کاراکتئری و هر بیر اؤزل خاراکتئری اولان هر بیر شعر نوعنون کاراکتئری شابلون کاراکتئردیر و او قدر ديیشکن کاراکتئری وار کی اونو هئچ بیر تعریفه سیغیشدیرماق اولمور.. » (تئودور اوو ۲۰۰۸: ۳)
آنجاق بوتون بونلاری بیلهرک «یئنی شعر» اوچون بیر سیرا «اؤزللیکلر»، «کئیفییتلر» سؤیلهمک اولار. بللی اولان شئی بودور کی بو نوع شعر، دیوان شعری ایله مقایسهده ایفاده اوسلوبو، یاشاییش و حتی شعرین اؤزونه اولان باخیش یئنیلییینده، شعرین وزن، قافیه و عمومیّتله موسیقیسینه اولان فرقلی باخیشدا کلاسیک شعریمیزله فرقلنیرلر و مضمون باخیمیندان اگر مودئرن شعریمیز، شعرین مضمونونو پریلر، ملکلر الیندن آلیب و یئرده مسکونلاشدیریرسا دئمک بؤیوک اوغور قازانیر: «یئنی شعر، اسکی شعرین ترسی دئییل، چوخ داها باشقا بیر شئیدیر. یئنی بیر صنعت تشبّوثو، اؤز دیالئکتیکاسی ایله و آچدیغی ساحهلرده حرکت ائتمهلی ایدی؛ اسکی صنعته قارشی جاوابلاری، تپکیلری یئنی ساحهلردن قالدیراجاغی محصوللا گئرچکلشملی ایدی»(ثریّا ۱۹۹۶: ۱۱۵).
یئنیلیک یالنیز چاغداش اجتماعی شرایط و محیطین تصویری دئییل، همی ده بونلارین یئنی حضورونو کشف ائدهرک دیلین یئنی قورولوشو اوزهرینده ده عرصهیهگلمکدیر. «یئنی» دئدیکده شاعر بوتون کئچمیشی ایله الینی اوزمور، یئنی شعرین استفاده ائتدییی کلمهلرین چوخو کئچمیشه عاییددیر. بونلارین بیر چوخلاری عینی ایله «یئنی» و «چاغداش» دؤرده استفاده اولونور. بیر چوخلارینین یئری ديیشیلهرک یئنی تصوّرده ایشلهنیلیر. آشاغیداکی شعرلره دقت یئتیرک:
-زولفی مئشکینی داغیت لعلی-شکربار اوستونه
قونچه خندان اولماسین سونبول موترر اولماسین
(راجی، صالح سجّادیدن نقل
۲۰۱۰: ج۲, ۲۳۰)
۱۹۹۰: ۹-۹۸)
دیوان ادبيّاتدا عمومیّتله بیر-بیرینه قارشی اولماغی گؤرموروک. بو ادبيّاتدا بیر-بیریندن سونرا و یا چاغداش یارانان اثرلر بیر ایستیقامتده یارانیر. داها دوغروسو اونلار بیر-بیریندن فرقلنمهیه جهد ائتمهییر. بو، چوخ اوزون زامانی چئورهییر، ادبيّات بیر-بیرینین قارشیسینا اولدوقدا یئنی بیر ديیشیکلییی منیمسهیه بیلر. بو مسئله کلاسیک ادبيّاتین ترسینه اولاراق، مودئرن ادبيّاتدا اؤزونو گؤستریر. یارانان هر بیر ادبيّات، باشقاسی ایله سئچیلیر، یعنی بونلار بیر-بیرینی تکرار ائتمهدن بیر ایستیقامتده یارانماییر. داها چوخ بیر-بیرلریندن فرقلی و تضادلی اوسلوبدا اؤزونو گؤستردییی اوچون چئشیدلی جریان و آخیملارا سبب اولور. مودئرن آخیمین تکجه بیر یوز ایل ایچینده یاراتدیغی آخیملار، ادبيّاتین تاریخ بویو یاراتدیغی آخیملاردان قات-قات چوخدور.
یئنیلیک/ یئنی شعر
دئدیییمیز کیمی مودئرن ادبيّات، اؤزونون یئنیلییینی ثبوتا یئتیرمک اوچون کلاسیک سؤزو اوزهرینده دایاناراق بیر چوخ حاللاردا اوندان فرقلی اولدوغونو وورغولادی. شعرده یئنیلییی سئزمک اوچون کلاسیکلییی، اسکیلییی تانیمالیییق. اونا گؤره کی، بونو تانیمادیقدا نهیین یئنی و کلاسیکله فرقلی اولدوغونو معيّن ائده بیلمهیهجهییک. «یئنیلیک» عنصورونو قاوراماق اوچون: زامان و مکانین فئنومئنلرینی، اوزهریندهکی آنلاییش و قاوراییشلاری و بونلارین نه قدر کئچمیشله آیریلاراق «بو گونکو» اولدوقلارینی بیلمهلیییک. یئنیلیک، لام قالان تکرارلاناراق عادته چئوریلن بوتون تاریخی، اجتماعی، مدنی و مفکورهوی تصوّرلری سیلکلهیهرک اونلارین آراسیندا چات یاراتماقدیر. صنعتکار اؤز اطرافیندا، چئورهسینده اولان اشیا و طبیعت سیستمینه، دوشونجه و آنلاییشلارا لاقئید قالدیقدا یئنیلشه بیلمهیهجکدیر. زامانینین آدامی، زامانین کاراکتئری ایله بؤیویوب بویا-باشا چاتمالی و بو پروسئسده ديیشیکلیکلر یاراتمالیدیر. بیزیم، نظریمیزده «مودئرن شعر»، «یئنی شعر»ین اؤزل بیر شعر نوعلریندن ساییلیر. داها دوغروسو «یئنی شعر» تئرمینی، «مودئرن شعر»دن داها احاطهلی بیر تئرمیندیر. باشقا سؤزله «مودئرن شعر»، «یئنی شعر» تئرمینینین ایچینه داخیلدیر. «یئنی شعر»ین اؤز آنلاییشی مباحثهلی اولدوغو کیمی، «مودئرن شعر»ین ده آنلاییشی مباحثهلیدیر. طبیعی کی بو قاوراملارا دقیق تعریف آختارماق واختی ایتیرمکدیر. «کوندییئک» «یازارلیق صنعتی حاقیندا» کیتابیندا یازیر: «هر نه قدر اؤیرهنیلهسی گرکلی اولان دیللرین سایی چوخالیبسا، شعردن اولان آنلاییشلار دا چتینلشمیشدیر. چونکی هر بیر خالق، شعردن باشقا-باشقا تصوّرلر یارادیر... شعر اؤزل کاراکتئری و هر بیر اؤزل خاراکتئری اولان هر بیر شعر نوعنون کاراکتئری شابلون کاراکتئردیر و او قدر ديیشکن کاراکتئری وار کی اونو هئچ بیر تعریفه سیغیشدیرماق اولمور.. » (تئودور اوو ۲۰۰۸: ۳)
آنجاق بوتون بونلاری بیلهرک «یئنی شعر» اوچون بیر سیرا «اؤزللیکلر»، «کئیفییتلر» سؤیلهمک اولار. بللی اولان شئی بودور کی بو نوع شعر، دیوان شعری ایله مقایسهده ایفاده اوسلوبو، یاشاییش و حتی شعرین اؤزونه اولان باخیش یئنیلییینده، شعرین وزن، قافیه و عمومیّتله موسیقیسینه اولان فرقلی باخیشدا کلاسیک شعریمیزله فرقلنیرلر و مضمون باخیمیندان اگر مودئرن شعریمیز، شعرین مضمونونو پریلر، ملکلر الیندن آلیب و یئرده مسکونلاشدیریرسا دئمک بؤیوک اوغور قازانیر: «یئنی شعر، اسکی شعرین ترسی دئییل، چوخ داها باشقا بیر شئیدیر. یئنی بیر صنعت تشبّوثو، اؤز دیالئکتیکاسی ایله و آچدیغی ساحهلرده حرکت ائتمهلی ایدی؛ اسکی صنعته قارشی جاوابلاری، تپکیلری یئنی ساحهلردن قالدیراجاغی محصوللا گئرچکلشملی ایدی»(ثریّا ۱۹۹۶: ۱۱۵).
یئنیلیک یالنیز چاغداش اجتماعی شرایط و محیطین تصویری دئییل، همی ده بونلارین یئنی حضورونو کشف ائدهرک دیلین یئنی قورولوشو اوزهرینده ده عرصهیهگلمکدیر. «یئنی» دئدیکده شاعر بوتون کئچمیشی ایله الینی اوزمور، یئنی شعرین استفاده ائتدییی کلمهلرین چوخو کئچمیشه عاییددیر. بونلارین بیر چوخلاری عینی ایله «یئنی» و «چاغداش» دؤرده استفاده اولونور. بیر چوخلارینین یئری ديیشیلهرک یئنی تصوّرده ایشلهنیلیر. آشاغیداکی شعرلره دقت یئتیرک:
-زولفی مئشکینی داغیت لعلی-شکربار اوستونه
قونچه خندان اولماسین سونبول موترر اولماسین
(راجی، صالح سجّادیدن نقل
۲۰۱۰: ج۲, ۲۳۰)
ساچلارینی هؤرمهمیشدن
آسماغیمدان اؤترو
توکلرینی بیر داها دا داغیت
سینهنین اوستونه
دویغولاریمی سریم
( حیدر بیات، ۲۰۰۸: ۵)
بو کلمهلر، عینی آنلام و عینی آنلاییشی عکس ائدیرلر. یعنی «زولف» دئدیکده همان «ساچ» یعنی باش توکودور. آنجاق بیرینجی شعرده «زولف» سؤزو اؤز کیملیییندن چیخیر. آیاغی یئردن اوزولور، یئر اوزونده اولمایان بیر وارلیغین تمثیلچیسی کیمی شعره داخل اولور. بو سؤز ایکینجی شعرده اولان «ساچ» سؤزو ایله عینی آنلامدادیر. آنجاق ایکینجیده بو سؤزون ایشلهیی «یئنی» تصوّره(«ساچ» سؤزو ایله عوض ائدیلدیکده) کؤچورولدوکده حقیقی بیر کاراکتئر قازاناراق کیملییینی ده قورویور. یعنی یئنی تصوّر و آنلاییشدا اونون ایشلهیی ده «یئنی فورمتده» «یئنی ذهنیّتده» جانلانیر. حال بو کی بونلارین هر ایکیسینین معنا اؤزهیی بیر نتیجهیه سبب اولور. او دا معنا تصوّروموزده اولان «باش توکو»دور.
«کلاسیک دیلین( نثر و شعر) کاراکتئری باغلانتیلار [موناسیبتلر] اوزرهدیر. یعنی بورادا سؤزجوکلر، موناسبتلر خئیرینه امکان دایرهسی قدر تجرید اولونور. هئچ بیر سؤزجوک اؤز باشینا سرت دئییلدیر. داها چوخ بیر نسنهنین گؤسترگهسیدیر، آنجاق هر شئیدن اؤنجه بیر باغلانتینین یولودور. گؤرونتوسو ایله عینی ماهیّتدن بیر ایچ گئرچکلییه دالماق بئله کناردا قالسین، آغیزدان چیخماق همین سطحی ایستیقامتلر زنجیری تشکیل ائدهجک بیچیمده، باشقا سؤزجوکلره دوغرو یاییلیر... کلاسیک باغلانتی حالقالاری، بیر-بیرینی ایزلهین عینی سرت عنصرلر حالقالاریدیر، عینی جوشغولو باسقییا بویون اییر. یارادیلمیش تأثّراتلاردان فردی معنا مئییللریندن محروم ائدیر اونلاری. شعرسل سؤز داغارجیغینین اؤزو ده بیر تاپینتی دئییل، عادت ائدیلمیش ایفاده سؤزلویودور: اونون بدیعی تصویرلری آیری-آیری دئییل. بوتونلوکله فردی تاپینتی یوخ، اؤزللیکله عادت اوزره یارانانلاردیر. بئلهلیکله کلاسیک شاعرین ایشی داها سرت یا دا داها پارلاق یئنی سؤزجوکلر تاپماق دئییلدیر. اونون ایشی اسکی بیر قوراللار بوتونونو دوزنلهمک، بیر باغلانتینین پئرسپئکتیوینی یا دا ماهیّتینی یئتکینلشدیرمکدیر، بیر دوشونجهنی بیر اؤلچونون تام سینیرینا گتیرمک یا دا اختیصارلاشدیرماقدیر. کلاسیک ادبیّاتین ادبی دوشونجهلری سؤزجوکلرین یوخ، باغلانتیلارین ادبی دوشونجهلریدیر. بیر ایفاده صنعتیدیر، بیر تاپینتی صنعتی دئییل... بیر-بیرینه آز ساییدا ایلگیلر ایچینده استفاده اولوندوقلارینا گؤره، کلاسیک سؤزجوکلر جبره دوغرو گئدیرلر...
کلاسیک دیلده، سؤزجوکلری باغینتیلار استقامتلندیریر، باغینتیلار هر زامان پلانلاشمیش بیر معنایا دوغرو یؤنلدیر. مودئرن شعرده ایسه، باغینتیلار تکجه سؤزجویون؛یاییلماسیدیر. اونون مسکونلاشدیغی یئر سؤزجوکدور ائشیدیلن، آنجاق «کؤک» سالمیش اورتادا گؤرونمهین بیر اؤرتوک ایچینده یئرلشمیشدیر. بورادا باغینتیلار اووسونلاییر، سؤزجوک ایسه، بیر گئرچهیین بیردن بیره اورتایا چیخماسی کیمی روحو اوخشاییر و دویورور... شعرسل سؤزجوک، سونسوز سربستلیکله پارلاییر. نامعلوم و مومکون اولاسی مینلرجه باغینتییا دوغرو یاییلماغا حاضرلانیر... »(بارت، ۱۹۸۹: -۳/۴۲)
بعضی شعرلریمیز، مضمون و دوشونجه عنعنهلرینی ديیشدیرهرک یئنیلشیر، یئنی شعرین دئتاللارا داها چوخ دقت یئتیرمهسی، ساده فئنومئنلری ده بئله درینلشدیرمکده اؤز باجاریغینی گؤستهریر. مضمون باخیمیندان سئوگی، حیات، اؤلوم، آزادلیق، اومید، اومیدسیزلیک، ساواش، صولح کیمی بیر سیرا مضمونلار شعر تاریخینین میراثی اولاراق هر بیر دؤرون اؤز شاعرلری، یازیچیلاری، فیلوسوفلاری طرفیندن دوشونجهلرینده عکس اولونموشدور. بو کیمی مضمونلارین «اؤلوم تاریخی» یوخدور، اونلارین اوزهرینه «توکهتیم تاریخی» ده قویماق اولماز. بئللیکله بو مضمونلار هم، کلاسیک، هم ده یئنی شعرده اؤز عکسینی تاپمیشدیر. آنجاق بورادا «یئنیلییی» آییرد ائتمک معیارینین اوستونلویو داها چوخ «ایفاده واسطه»لرینین اوزهرینه دوشور.
بو کیمی ابدی و اؤلومسوز مضمونلارین هر زامان و هر بیر شاعر و حتی هر بیر شعر طرفیندن «نئجه» ایفاده اولوب عرصهیه گتیرمه مسئلهسی، یئنی ایله کلاسیک ایفادهنین فرقلرینی ده آییرد ائده بیلیر. صرف «سربست شعر» قالیبینده یازماق «یئنیلییی» سئزمک اوچون معيّن ائدیجی عامل حساب
اولونمور. دوغرودور شعرین سربستلییی، شاعرین ده امکان دایرهسینی گئنیشلهندیری. شاعر اؤزونو سربست گؤردوکده، شعرینده یاراتدیغی و استفاده ائتدییی ایفاده و مضمون اوسلوبلارینی دا هم ديیشه بیلیر، هم ده بو ديیشدیکلری اوزهرینه یئنی امکانلاری آرتیرماغا امکان تاپیر. بو سربستلیک حتی کلاسسیک شعرین اؤزونده ده ديیشیکلیک وئرمهیه امکان یارادیر. بونو دئدیکده کلاسیک شعرین قالیبینی نظره آلمیرام. کلاسیک شعرده عادت ائتدیییمیز ایفاده و مضمون ییغینتیلارینی یئنیدن اوسلوبلاشدیرماغی نظره آلیرام.
آسماغیمدان اؤترو
توکلرینی بیر داها دا داغیت
سینهنین اوستونه
دویغولاریمی سریم
( حیدر بیات، ۲۰۰۸: ۵)
بو کلمهلر، عینی آنلام و عینی آنلاییشی عکس ائدیرلر. یعنی «زولف» دئدیکده همان «ساچ» یعنی باش توکودور. آنجاق بیرینجی شعرده «زولف» سؤزو اؤز کیملیییندن چیخیر. آیاغی یئردن اوزولور، یئر اوزونده اولمایان بیر وارلیغین تمثیلچیسی کیمی شعره داخل اولور. بو سؤز ایکینجی شعرده اولان «ساچ» سؤزو ایله عینی آنلامدادیر. آنجاق ایکینجیده بو سؤزون ایشلهیی «یئنی» تصوّره(«ساچ» سؤزو ایله عوض ائدیلدیکده) کؤچورولدوکده حقیقی بیر کاراکتئر قازاناراق کیملییینی ده قورویور. یعنی یئنی تصوّر و آنلاییشدا اونون ایشلهیی ده «یئنی فورمتده» «یئنی ذهنیّتده» جانلانیر. حال بو کی بونلارین هر ایکیسینین معنا اؤزهیی بیر نتیجهیه سبب اولور. او دا معنا تصوّروموزده اولان «باش توکو»دور.
«کلاسیک دیلین( نثر و شعر) کاراکتئری باغلانتیلار [موناسیبتلر] اوزرهدیر. یعنی بورادا سؤزجوکلر، موناسبتلر خئیرینه امکان دایرهسی قدر تجرید اولونور. هئچ بیر سؤزجوک اؤز باشینا سرت دئییلدیر. داها چوخ بیر نسنهنین گؤسترگهسیدیر، آنجاق هر شئیدن اؤنجه بیر باغلانتینین یولودور. گؤرونتوسو ایله عینی ماهیّتدن بیر ایچ گئرچکلییه دالماق بئله کناردا قالسین، آغیزدان چیخماق همین سطحی ایستیقامتلر زنجیری تشکیل ائدهجک بیچیمده، باشقا سؤزجوکلره دوغرو یاییلیر... کلاسیک باغلانتی حالقالاری، بیر-بیرینی ایزلهین عینی سرت عنصرلر حالقالاریدیر، عینی جوشغولو باسقییا بویون اییر. یارادیلمیش تأثّراتلاردان فردی معنا مئییللریندن محروم ائدیر اونلاری. شعرسل سؤز داغارجیغینین اؤزو ده بیر تاپینتی دئییل، عادت ائدیلمیش ایفاده سؤزلویودور: اونون بدیعی تصویرلری آیری-آیری دئییل. بوتونلوکله فردی تاپینتی یوخ، اؤزللیکله عادت اوزره یارانانلاردیر. بئلهلیکله کلاسیک شاعرین ایشی داها سرت یا دا داها پارلاق یئنی سؤزجوکلر تاپماق دئییلدیر. اونون ایشی اسکی بیر قوراللار بوتونونو دوزنلهمک، بیر باغلانتینین پئرسپئکتیوینی یا دا ماهیّتینی یئتکینلشدیرمکدیر، بیر دوشونجهنی بیر اؤلچونون تام سینیرینا گتیرمک یا دا اختیصارلاشدیرماقدیر. کلاسیک ادبیّاتین ادبی دوشونجهلری سؤزجوکلرین یوخ، باغلانتیلارین ادبی دوشونجهلریدیر. بیر ایفاده صنعتیدیر، بیر تاپینتی صنعتی دئییل... بیر-بیرینه آز ساییدا ایلگیلر ایچینده استفاده اولوندوقلارینا گؤره، کلاسیک سؤزجوکلر جبره دوغرو گئدیرلر...
کلاسیک دیلده، سؤزجوکلری باغینتیلار استقامتلندیریر، باغینتیلار هر زامان پلانلاشمیش بیر معنایا دوغرو یؤنلدیر. مودئرن شعرده ایسه، باغینتیلار تکجه سؤزجویون؛یاییلماسیدیر. اونون مسکونلاشدیغی یئر سؤزجوکدور ائشیدیلن، آنجاق «کؤک» سالمیش اورتادا گؤرونمهین بیر اؤرتوک ایچینده یئرلشمیشدیر. بورادا باغینتیلار اووسونلاییر، سؤزجوک ایسه، بیر گئرچهیین بیردن بیره اورتایا چیخماسی کیمی روحو اوخشاییر و دویورور... شعرسل سؤزجوک، سونسوز سربستلیکله پارلاییر. نامعلوم و مومکون اولاسی مینلرجه باغینتییا دوغرو یاییلماغا حاضرلانیر... »(بارت، ۱۹۸۹: -۳/۴۲)
بعضی شعرلریمیز، مضمون و دوشونجه عنعنهلرینی ديیشدیرهرک یئنیلشیر، یئنی شعرین دئتاللارا داها چوخ دقت یئتیرمهسی، ساده فئنومئنلری ده بئله درینلشدیرمکده اؤز باجاریغینی گؤستهریر. مضمون باخیمیندان سئوگی، حیات، اؤلوم، آزادلیق، اومید، اومیدسیزلیک، ساواش، صولح کیمی بیر سیرا مضمونلار شعر تاریخینین میراثی اولاراق هر بیر دؤرون اؤز شاعرلری، یازیچیلاری، فیلوسوفلاری طرفیندن دوشونجهلرینده عکس اولونموشدور. بو کیمی مضمونلارین «اؤلوم تاریخی» یوخدور، اونلارین اوزهرینه «توکهتیم تاریخی» ده قویماق اولماز. بئللیکله بو مضمونلار هم، کلاسیک، هم ده یئنی شعرده اؤز عکسینی تاپمیشدیر. آنجاق بورادا «یئنیلییی» آییرد ائتمک معیارینین اوستونلویو داها چوخ «ایفاده واسطه»لرینین اوزهرینه دوشور.
بو کیمی ابدی و اؤلومسوز مضمونلارین هر زامان و هر بیر شاعر و حتی هر بیر شعر طرفیندن «نئجه» ایفاده اولوب عرصهیه گتیرمه مسئلهسی، یئنی ایله کلاسیک ایفادهنین فرقلرینی ده آییرد ائده بیلیر. صرف «سربست شعر» قالیبینده یازماق «یئنیلییی» سئزمک اوچون معيّن ائدیجی عامل حساب
اولونمور. دوغرودور شعرین سربستلییی، شاعرین ده امکان دایرهسینی گئنیشلهندیری. شاعر اؤزونو سربست گؤردوکده، شعرینده یاراتدیغی و استفاده ائتدییی ایفاده و مضمون اوسلوبلارینی دا هم ديیشه بیلیر، هم ده بو ديیشدیکلری اوزهرینه یئنی امکانلاری آرتیرماغا امکان تاپیر. بو سربستلیک حتی کلاسسیک شعرین اؤزونده ده ديیشیکلیک وئرمهیه امکان یارادیر. بونو دئدیکده کلاسیک شعرین قالیبینی نظره آلمیرام. کلاسیک شعرده عادت ائتدیییمیز ایفاده و مضمون ییغینتیلارینی یئنیدن اوسلوبلاشدیرماغی نظره آلیرام.
مضمون یئنیلیکلرینین اساس گؤرونتولرینی اجتماعی و لیریک مضمونلارین فرقلیلیکلرینده داها قاباریق گؤرمک اولور. دیوان شعری داها چوخ دوغا اوستو(مئتافیزیک) مضمونلاری داشیدیقدا، یئنی شعرده بونون عکسینی گؤروروک. یئنی شعر یئر اوزونده مسکونلاشان اینسانین، طبیعتین، حیاتین گوزگوسو اولاراق اجتماعی فئنومئنلری اؤن سیرایا داخل ائدیر. عینی حالدا بو ایکی شعرین لیریکاسی دا فرقلهنیر. بیرینده قارا سئودالی بیر لیریکا اولدوغو حالدا، او بیریسینده گؤزوموزون قاباغیندا هر گون آخان لیریک صحنهلرین پوئتیکلشمهسی حالینا گلدییینی گؤروروک. عاشق، معشوقه و عومومییتله سئوگی علاقهلرینین سوژئت خطّی تامامیله فرقلی بیر جیغیردا آخماقدادیر. بو مسئلهیی «توفیق حاجییئو»ین شعرده اولان بدیعی اینتوناسیا(لهجه، آهنگ) مسئلهسینی آراشدیردیقدا فضولی ایله صابیرین فرقلی اینتوناسیاسینی قارشیلاشدیردیقدا گؤرمک اولور. دوغرودور صابیر یئنی شعرین تمثیلچیسی دئییل. آنجاق گؤز قاباغیندا صحنهلشن شعر المنتلری باخیمیندان ایکی دؤرون فرقلری داها آچیق آیدینلاشدیریر. او یازیر:
«بؤیوک لیریک فضولینین و اینقیلابچی ساتیریک صابیرین بدیعی نطق اینتوناسیاسیندا کی فرقلر قاباریق شکیلده نظره چارپیر. بو ایکی شخصین بدیعی اینتوناسیاسی بیر-بیرینی انکار ائتمهدن بیر-بیرینه قارشی دورور. اونا گؤره کی: بیری لیریک موتیولی ظریف اینتوناسیادیر. حتی بو ظریفلیک بعضا او قدر اینجهلیر کی، آز قالا قیریلماق حدّینه چاتیر. لاکین او، قیریلماق اوچون ظریفلشیر. لیریک طبیعته برابرلشمکدن اؤترو نازیکلشیر و زیله قوووشور. فضولینین بو بدیعی اینتوناسیاسی اونون اثرلرینین بدیعی مضمونو ایله سسلشیر، او بیری ایسه سیاسی موتیولی، سرت اینتوناسیادیر. حتی بو سرتلیک بعضا قولاق باتیریجی گورلوغا چئوریلیر. لاکین بو اینتوناسیا کوبودلاشماق اوچون سرتلشیر. انقلابین سسینی شعورلارا چاتدیرماق، بئیینلری اویاتماقدان اؤترو گورلاشیر، زیله قالخیر. صابیرین نطقیندهکی بو اینتوناسیا اونون بدیعی ارثینین عمومی اجتماعی پافوس(احتراصلی روح یوکسکلیی، طمطراق)ونا تامام اویغون گلیر.
هم ده بو ایکی اینتوناسیا بیر-بیرینی انکار ائتمیر، اونا گؤره کی: فضولینین بدیعی اینتوناسیاسی اؤز دؤروندن ۱۶-جی عصر آذربایجان اجتماعی محیطیندن قوپموش. صابیرینکی ایسه یئنی دؤرون ۲۰-جی عصرین انقلابلاری دؤرونون پافوسوندان دوغولموشدور. زمانین سسی، فردی تلفّظ ده محض بو شکیلده سئچیلمهلیدیر، یوخسا هانسی بدیعی نمونهنین هانسی اثرین عکس صداسی اولماسی نامعلوم قالار. بدیعی نطق زامان وطنداشلیغینی ایتیرمیش اولار. بدیعی نمونه اصیل صنعت اثریدیرسه، اوندا عصرینین آکسئنتی،[وورغو تأکیدله تلفّوظ ائتمک] آیریلمالیدیر. کونکرئتلیک(غیر مجرد، غیر انتزاعی) نامینه فضولیدن ایکی بئیتی و صابیرین اونا ساتیریک نظیرهسیندن موافق ایکی بئیتی مقایسه ائدین. فضولیدن:
کؤنلوم آچیلیر زولفی پریشانینی گؤرجک
نطقم توتولور قونچهیی خندانینی گؤرجک
باخدیقجا سنه قان ساچیلیر دیدهلریمدن
باغریم دلینیر ناوکی موژگانینی گؤرجک
صابیردن:
کؤنلوم بولانیر کوچهده جؤلانینی گؤرجک
نطقم توتولور هرزوو هزیانینی گؤرجک
باخدیقجا رئوولوئرینه(تاپانچا) اندامیم اولور سوست
باغریم یاریلیر خنجری برّانینی گؤرجک
بو پارالئللرده اینتوناسیالار اؤز تونوندا یوکسکلییینه گوجونه، سرتینه و تئمبئرینه(سس رنگی، موسیقی سسینین گورلوغو و..) همچینین پاوزالارینا(تنفس) گؤره فرقلنیر. حال بو کی هر ایکی نمونه عینی وزنده، عینی بحرده یازیلمیشدیر. فضولی مصراعلارینین لیریک ملودییاسی، صابیر مصراعلاریندا سمفونیک گورلاییشا چئوریلیر. شوبههسیز کی، بورادا آیری-آیری سؤزلرین فونتیک ترکیبی ده( فضولیده ان چوخ اینجه سسلر، صابیرده ایسه ان چوخ قالین سسلر) اینتوناسیانین فورمالاشماسینا لاقئیدلیک گؤسترمیر. البته بو نمونهلر آراسینداکی اینتوناسیا فرقی بیرینجی نوبهده، هر شاعرین مضمونلا علاقهدار فردی بدیعی تلفّظو ایله باغلیدیر.
لاکین بو اینتوناسیالار آراسیندا، داها گئنیش معنادا اجتماعی فرقلر واردیر. بو ایسه مختلف اثرلرین اجتماعی پافوسو ایله باغلانان اینتوناسیا بویالاریدیر»(حاجییئو ۱۹۹۰: ۸- ۳۴۷)
او، سؤزونو چاغداش شعره یؤنلتدیکده کلاسیک شعر دیلی ایله چاغداش شعر دیلینین فرقلرینی داها آرتیق آچیقلاییر:
«بدیعی اینتوناسیاسی(آهنگ)نین ائموسییا(احساس، عاطفه) ائکرانیندا بدیعی پرئدمئتین(اوبجکتیو، قارشییا قویولان شئی) پورترئتینی(پرتره) عکس ائتدیرمک، بدیعی پرئدمئتی حیسّلر اوچون عیانیلشدیرمک صنعتین رئالیست بورجلارینداندیر و بؤیوک صنعتکارلار بو جهته همیشه دقت یئتیرمیشلر. م.موشفیقین «تئلئگراف تئللری» شعرینی خاطیرلایاق:
«بؤیوک لیریک فضولینین و اینقیلابچی ساتیریک صابیرین بدیعی نطق اینتوناسیاسیندا کی فرقلر قاباریق شکیلده نظره چارپیر. بو ایکی شخصین بدیعی اینتوناسیاسی بیر-بیرینی انکار ائتمهدن بیر-بیرینه قارشی دورور. اونا گؤره کی: بیری لیریک موتیولی ظریف اینتوناسیادیر. حتی بو ظریفلیک بعضا او قدر اینجهلیر کی، آز قالا قیریلماق حدّینه چاتیر. لاکین او، قیریلماق اوچون ظریفلشیر. لیریک طبیعته برابرلشمکدن اؤترو نازیکلشیر و زیله قوووشور. فضولینین بو بدیعی اینتوناسیاسی اونون اثرلرینین بدیعی مضمونو ایله سسلشیر، او بیری ایسه سیاسی موتیولی، سرت اینتوناسیادیر. حتی بو سرتلیک بعضا قولاق باتیریجی گورلوغا چئوریلیر. لاکین بو اینتوناسیا کوبودلاشماق اوچون سرتلشیر. انقلابین سسینی شعورلارا چاتدیرماق، بئیینلری اویاتماقدان اؤترو گورلاشیر، زیله قالخیر. صابیرین نطقیندهکی بو اینتوناسیا اونون بدیعی ارثینین عمومی اجتماعی پافوس(احتراصلی روح یوکسکلیی، طمطراق)ونا تامام اویغون گلیر.
هم ده بو ایکی اینتوناسیا بیر-بیرینی انکار ائتمیر، اونا گؤره کی: فضولینین بدیعی اینتوناسیاسی اؤز دؤروندن ۱۶-جی عصر آذربایجان اجتماعی محیطیندن قوپموش. صابیرینکی ایسه یئنی دؤرون ۲۰-جی عصرین انقلابلاری دؤرونون پافوسوندان دوغولموشدور. زمانین سسی، فردی تلفّظ ده محض بو شکیلده سئچیلمهلیدیر، یوخسا هانسی بدیعی نمونهنین هانسی اثرین عکس صداسی اولماسی نامعلوم قالار. بدیعی نطق زامان وطنداشلیغینی ایتیرمیش اولار. بدیعی نمونه اصیل صنعت اثریدیرسه، اوندا عصرینین آکسئنتی،[وورغو تأکیدله تلفّوظ ائتمک] آیریلمالیدیر. کونکرئتلیک(غیر مجرد، غیر انتزاعی) نامینه فضولیدن ایکی بئیتی و صابیرین اونا ساتیریک نظیرهسیندن موافق ایکی بئیتی مقایسه ائدین. فضولیدن:
کؤنلوم آچیلیر زولفی پریشانینی گؤرجک
نطقم توتولور قونچهیی خندانینی گؤرجک
باخدیقجا سنه قان ساچیلیر دیدهلریمدن
باغریم دلینیر ناوکی موژگانینی گؤرجک
صابیردن:
کؤنلوم بولانیر کوچهده جؤلانینی گؤرجک
نطقم توتولور هرزوو هزیانینی گؤرجک
باخدیقجا رئوولوئرینه(تاپانچا) اندامیم اولور سوست
باغریم یاریلیر خنجری برّانینی گؤرجک
بو پارالئللرده اینتوناسیالار اؤز تونوندا یوکسکلییینه گوجونه، سرتینه و تئمبئرینه(سس رنگی، موسیقی سسینین گورلوغو و..) همچینین پاوزالارینا(تنفس) گؤره فرقلنیر. حال بو کی هر ایکی نمونه عینی وزنده، عینی بحرده یازیلمیشدیر. فضولی مصراعلارینین لیریک ملودییاسی، صابیر مصراعلاریندا سمفونیک گورلاییشا چئوریلیر. شوبههسیز کی، بورادا آیری-آیری سؤزلرین فونتیک ترکیبی ده( فضولیده ان چوخ اینجه سسلر، صابیرده ایسه ان چوخ قالین سسلر) اینتوناسیانین فورمالاشماسینا لاقئیدلیک گؤسترمیر. البته بو نمونهلر آراسینداکی اینتوناسیا فرقی بیرینجی نوبهده، هر شاعرین مضمونلا علاقهدار فردی بدیعی تلفّظو ایله باغلیدیر.
لاکین بو اینتوناسیالار آراسیندا، داها گئنیش معنادا اجتماعی فرقلر واردیر. بو ایسه مختلف اثرلرین اجتماعی پافوسو ایله باغلانان اینتوناسیا بویالاریدیر»(حاجییئو ۱۹۹۰: ۸- ۳۴۷)
او، سؤزونو چاغداش شعره یؤنلتدیکده کلاسیک شعر دیلی ایله چاغداش شعر دیلینین فرقلرینی داها آرتیق آچیقلاییر:
«بدیعی اینتوناسیاسی(آهنگ)نین ائموسییا(احساس، عاطفه) ائکرانیندا بدیعی پرئدمئتین(اوبجکتیو، قارشییا قویولان شئی) پورترئتینی(پرتره) عکس ائتدیرمک، بدیعی پرئدمئتی حیسّلر اوچون عیانیلشدیرمک صنعتین رئالیست بورجلارینداندیر و بؤیوک صنعتکارلار بو جهته همیشه دقت یئتیرمیشلر. م.موشفیقین «تئلئگراف تئللری» شعرینی خاطیرلایاق:
بیلینمز بو گئنیش چؤللرده نه بکلر
یان-یانا دوزولموش بو شیطان دیرکلر!
بونلارین چیینینه دورمادان هئی یوکلر
دردینی گیزلیجه تئلئگراف تئللری.
هر صاباح، هر گئجه، تئلئگراف تئللری.
آیدین گؤرونور کی، تئلئگرافین فیزیکی دالغالارینی، لنگرلرینی بدیعی اینتوناسیانین هاوا دالغالاریندا شاعر مهارتله عیانیلشدیریر. هئجا وزنینین اون ایکیلییی دؤرد تاکتا[سلیقه حیصّه] آیریلیر و دالغالانما اوچون ائلاستیک(مرتجع-کشدار) امکانی یارانیر. وزنین تاکتلاری فونئتیک(آوا شناسی)-سینتاگماتیک(زبانشناسی-یک واج یا کلمه) تصنیفلرله عینیلشیر و نتیجهده بو فاصلهلر قیریلمالار، دالغا واحیدلرینه چئوریلیر»( یئنه،اورادا ۱- ۳۵۰)
یئنی شعر، ریتوریکا(فن بیان) و بلاغت اوسلوبلارینی دا ديیشهرک اونو یئنی گئییمله عرصهیه چیخاردی. بئله کی یئنی شعر، کئچمیشده عادت اولونان بلاغت اوسلوبلارینی تکرار ائتمهدی. اؤزو یئنی آیریجالیق(مفردات) یئنی ترکیب اوصوللارینی یاراتدی. استعاره، بدیعی تصویر جانلاندیرما، کنایه، خیال سینیرلاری، دویغو آلانلاری بوتونلوکله فرقلی بیچیمده اؤزلرینی گؤستردیلر.
شعرده عمومیّتله بدیعی صنعتلرین رولو اؤنملیدیر. بدیعی صنعتلر ایسه، معلوم اولدوغو کیمی شعرین آنلامینی اوخوجویا درحال آشیلامیر. باشقا سؤزله بدیعی صنعتلر واسطهسی ایله شعرین آنلامی آچیقلانیر. داها چوخ بونون ترس اوزو یعنی شعری چتینلشدیرمکده اونلارین رولو اولدوغو معلومدور. بورادا بئله چیخیر کی بدیعی صنعتلر داها چوخ ائستئتیکا یارادیر و بونون آردیندا، ائستئتیکانی ایچ ائتدیکدن سونرا معنانین اوزه چیخماسینا شاهد اولوروق.
شعرده یئنیلیک دئدیکده: بدیعی جانلاندیرما، خیال سرعتلری، معنالاندیرما اوسلوبلاری، همی ده دیلین مختلف استقامتلریندن یعنی نطق، دانیشیق، یازیلی و رسمی نؤعلریندن استفاده اوسلوبلارینین اؤزوندن اؤنجهکی شعردن فرقلی اولدوقلاری دئمکدیر. بونون بعضا آدینی عنعنهنی سیندیرماق دا قویورلار. عنعنهنی سیندیرماق نئچه استقامتده اؤزونو گؤستره بیلیر مثلا: نیگار خیاوی اؤزوندن اؤنجهکی کیشییانا شعرین عنعنهلرینی سیندیراراق قادینیانا عنعنهلری عکس ائتدیردیکده مدنی قالیقلارین دیرکلرینی لاخلادیر. بونا گؤره او، مدنی عنعنهلری سیندیریر و تامامیله باشقا بیر مدنيّتی حاکم ائدیر. بورادا «دییشدیرمک» کلمه سیندن استفاده ائتمهدیم اونا گؤره کی، بو سؤزو ایفاده ائتدیکده ان آزیندان ديیشدیریلن عنعنهنین کؤکو اولدوغونو دا دولاییسی ایله قبول ائدیریک. حال بو کی «سیندیرماق» سؤزونده باشقا بیر شئیی، باشقا بیر عنعنهنی تامامیله سیندیریب یئرینه یئنی بیر قورولوشو دیکلتمک ایستهییریک. نیگار خیاوی، بو باخیمدان سیندیردیغی باشقا آنلاییشلی بیر مدنيّتین یئرینه یئنی آنلاملی بیر مدنيّتی داخل ائدیر.
عینی حالدا بعضی شعرلریمیزده دیل عنعنهلرینی ديیشدیریرلر. کامیل قهرمان اوغلو قراماتیکا(دستوری، صرف و نحوی) اوزهرینده دایاندیغی شعر دیلی، قراماتیکایا عادت ائتدیییمیز اوزره قارشیلانمیر. شعرین یئنی قراماتیکاسی وار. بغضا بو قراماتیکا گؤسترگهسل(سیمیوتیو) اولور. چوخ زامانلار سس، نقطهلمه و یا دورغو اشارهلری شعرین ایچینده سیمبولیک حاللار قبول ائدیر. بونا گؤره قراماتیکادا بو سسلر، تکلییینده معناسیز اولدوغو حالدا کامیلین شعرینه آخدیقدا تامامیله معنالانیر. بونو معنالی ائدن اونون بو سسلر اوزهرینده یوروتدویو تصویری بدیعی گؤندرگه و آیرجالاردیر.
شعرده مودئرنیزم
مودئرن شعر حاقدا مباحثهلر ایستر-ایستهمز اؤزوندن اؤنجه اسکی شعر آنلاییشینی دا آچیقلاماق و بونلارین آراسیندا مؤضوعلار، موتیولر و ایفاده اوبرازلاری حاقدا اولان فرقلیلیکلری ده اوزه چیخاردی. بو باخیمدان بعضا کئچمیشده اولان یعنی اسکی دؤرده شعر صنعتی اوزهرینده دارتیشیلان بعضی مؤضوعلار مودئرن دؤرده ده گوندهمده اولدو. یعنی اسکی دؤرده اؤرنک اوچون «شمس قئیس رازی» «لموجم»(۱۹۹۴) اثرینده، «محمّد فضولی»(۲۰۱۳: ۵۹- ۳۴۷) دیوانینین اؤنسؤزونده دارتیشدیغی و شعردن اولان آنلاییشلارینی آچیقلاییردیلار.
اؤرنک اوچون اونلارین دا دارتیشمالاریندا نثرله شعری آییران استقامتلر یا شعرین ایفاده اوبرازلاری او جملهدن کنایه، استعاره و عمومیّتله «بلاغت علمی» چرچیوهسینده سیرالانان اوبرازلار حاقیندا دارتیشمالار واردی. بو دارتیشمالار مودئرن دؤره ده آشیلانیر. مودئرن دؤرده ایسه، یوخاریدا سیرالانان و کلاسیک شعرده ایشلهنن اوبرازلارا یئنی آنلاییش وئریلدی و بو یئنی آنلاییشلار اوزهرینده ده شعر اؤرنکلری یازیلاراق، مودئرن شعرین کوردیناتلاری(مختصات) اوزه چیخدی. بو مباحثهلر هر بیر دیلین ادبيّاتیندا، او دیلین ایشلک دایرهسی و محیطی ایله علاقهدار اولاراق ادبيّات تاریخینده مباحثهیه کئچیلدی.
یان-یانا دوزولموش بو شیطان دیرکلر!
بونلارین چیینینه دورمادان هئی یوکلر
دردینی گیزلیجه تئلئگراف تئللری.
هر صاباح، هر گئجه، تئلئگراف تئللری.
آیدین گؤرونور کی، تئلئگرافین فیزیکی دالغالارینی، لنگرلرینی بدیعی اینتوناسیانین هاوا دالغالاریندا شاعر مهارتله عیانیلشدیریر. هئجا وزنینین اون ایکیلییی دؤرد تاکتا[سلیقه حیصّه] آیریلیر و دالغالانما اوچون ائلاستیک(مرتجع-کشدار) امکانی یارانیر. وزنین تاکتلاری فونئتیک(آوا شناسی)-سینتاگماتیک(زبانشناسی-یک واج یا کلمه) تصنیفلرله عینیلشیر و نتیجهده بو فاصلهلر قیریلمالار، دالغا واحیدلرینه چئوریلیر»( یئنه،اورادا ۱- ۳۵۰)
یئنی شعر، ریتوریکا(فن بیان) و بلاغت اوسلوبلارینی دا ديیشهرک اونو یئنی گئییمله عرصهیه چیخاردی. بئله کی یئنی شعر، کئچمیشده عادت اولونان بلاغت اوسلوبلارینی تکرار ائتمهدی. اؤزو یئنی آیریجالیق(مفردات) یئنی ترکیب اوصوللارینی یاراتدی. استعاره، بدیعی تصویر جانلاندیرما، کنایه، خیال سینیرلاری، دویغو آلانلاری بوتونلوکله فرقلی بیچیمده اؤزلرینی گؤستردیلر.
شعرده عمومیّتله بدیعی صنعتلرین رولو اؤنملیدیر. بدیعی صنعتلر ایسه، معلوم اولدوغو کیمی شعرین آنلامینی اوخوجویا درحال آشیلامیر. باشقا سؤزله بدیعی صنعتلر واسطهسی ایله شعرین آنلامی آچیقلانیر. داها چوخ بونون ترس اوزو یعنی شعری چتینلشدیرمکده اونلارین رولو اولدوغو معلومدور. بورادا بئله چیخیر کی بدیعی صنعتلر داها چوخ ائستئتیکا یارادیر و بونون آردیندا، ائستئتیکانی ایچ ائتدیکدن سونرا معنانین اوزه چیخماسینا شاهد اولوروق.
شعرده یئنیلیک دئدیکده: بدیعی جانلاندیرما، خیال سرعتلری، معنالاندیرما اوسلوبلاری، همی ده دیلین مختلف استقامتلریندن یعنی نطق، دانیشیق، یازیلی و رسمی نؤعلریندن استفاده اوسلوبلارینین اؤزوندن اؤنجهکی شعردن فرقلی اولدوقلاری دئمکدیر. بونون بعضا آدینی عنعنهنی سیندیرماق دا قویورلار. عنعنهنی سیندیرماق نئچه استقامتده اؤزونو گؤستره بیلیر مثلا: نیگار خیاوی اؤزوندن اؤنجهکی کیشییانا شعرین عنعنهلرینی سیندیراراق قادینیانا عنعنهلری عکس ائتدیردیکده مدنی قالیقلارین دیرکلرینی لاخلادیر. بونا گؤره او، مدنی عنعنهلری سیندیریر و تامامیله باشقا بیر مدنيّتی حاکم ائدیر. بورادا «دییشدیرمک» کلمه سیندن استفاده ائتمهدیم اونا گؤره کی، بو سؤزو ایفاده ائتدیکده ان آزیندان ديیشدیریلن عنعنهنین کؤکو اولدوغونو دا دولاییسی ایله قبول ائدیریک. حال بو کی «سیندیرماق» سؤزونده باشقا بیر شئیی، باشقا بیر عنعنهنی تامامیله سیندیریب یئرینه یئنی بیر قورولوشو دیکلتمک ایستهییریک. نیگار خیاوی، بو باخیمدان سیندیردیغی باشقا آنلاییشلی بیر مدنيّتین یئرینه یئنی آنلاملی بیر مدنيّتی داخل ائدیر.
عینی حالدا بعضی شعرلریمیزده دیل عنعنهلرینی ديیشدیریرلر. کامیل قهرمان اوغلو قراماتیکا(دستوری، صرف و نحوی) اوزهرینده دایاندیغی شعر دیلی، قراماتیکایا عادت ائتدیییمیز اوزره قارشیلانمیر. شعرین یئنی قراماتیکاسی وار. بغضا بو قراماتیکا گؤسترگهسل(سیمیوتیو) اولور. چوخ زامانلار سس، نقطهلمه و یا دورغو اشارهلری شعرین ایچینده سیمبولیک حاللار قبول ائدیر. بونا گؤره قراماتیکادا بو سسلر، تکلییینده معناسیز اولدوغو حالدا کامیلین شعرینه آخدیقدا تامامیله معنالانیر. بونو معنالی ائدن اونون بو سسلر اوزهرینده یوروتدویو تصویری بدیعی گؤندرگه و آیرجالاردیر.
شعرده مودئرنیزم
مودئرن شعر حاقدا مباحثهلر ایستر-ایستهمز اؤزوندن اؤنجه اسکی شعر آنلاییشینی دا آچیقلاماق و بونلارین آراسیندا مؤضوعلار، موتیولر و ایفاده اوبرازلاری حاقدا اولان فرقلیلیکلری ده اوزه چیخاردی. بو باخیمدان بعضا کئچمیشده اولان یعنی اسکی دؤرده شعر صنعتی اوزهرینده دارتیشیلان بعضی مؤضوعلار مودئرن دؤرده ده گوندهمده اولدو. یعنی اسکی دؤرده اؤرنک اوچون «شمس قئیس رازی» «لموجم»(۱۹۹۴) اثرینده، «محمّد فضولی»(۲۰۱۳: ۵۹- ۳۴۷) دیوانینین اؤنسؤزونده دارتیشدیغی و شعردن اولان آنلاییشلارینی آچیقلاییردیلار.
اؤرنک اوچون اونلارین دا دارتیشمالاریندا نثرله شعری آییران استقامتلر یا شعرین ایفاده اوبرازلاری او جملهدن کنایه، استعاره و عمومیّتله «بلاغت علمی» چرچیوهسینده سیرالانان اوبرازلار حاقیندا دارتیشمالار واردی. بو دارتیشمالار مودئرن دؤره ده آشیلانیر. مودئرن دؤرده ایسه، یوخاریدا سیرالانان و کلاسیک شعرده ایشلهنن اوبرازلارا یئنی آنلاییش وئریلدی و بو یئنی آنلاییشلار اوزهرینده ده شعر اؤرنکلری یازیلاراق، مودئرن شعرین کوردیناتلاری(مختصات) اوزه چیخدی. بو مباحثهلر هر بیر دیلین ادبيّاتیندا، او دیلین ایشلک دایرهسی و محیطی ایله علاقهدار اولاراق ادبيّات تاریخینده مباحثهیه کئچیلدی.