آذربایجان ادبيّاتی‌نین ان یاخشی ۷ نوروز شعری.

حاضیرلایانلار: نیلوفر حاجیلی،ادبیات سئونلر
کوچورن: ویدا حشمتی


نوروز بایرامی شمال یاریم‌کوره‌سینده آسترونومیک(اختر شوناسلیق) یازین باشلاندیغی، گئجه-گوندوز برابرلییی گونونده ( مارس‌ین ۲۰-جی‌سی ۲۱ و یا ۲۲سینده) کئچیریلیر.
بیر سیرا خالقلار قدیم زامانلاردان یاز فصلی‌نین گلیشینی طبیعتین جانلانماسی ایله علاقه‌‌لندیریب، بو مناسبت‌له شنلیکلر کئچیریب یازین گلیشینی یئنی ایلین باشلانغیجی کیمی بایرام ائدیبلر. اؤلکه‌میزله یاناشی، ایران، افغانستان، تاجیکستان، اؤزبکستان و بیر چوخ شرق اؤلکه‌لرینده باهارین – یئنی ایلین گلیشینی شنلیکلرله قارشیلاییرلار. ««نوروز  – حرفی معنادا «یئنی گون» دئمکدیر. آمّا ایفاده ائتدییی مراسم سئمانتیکاسینا(معنا شوناسلیق)
گؤره کئچیدین بیتمه‌سی و یئنی نظامین باشلانغیجیدیر. نوروزا بوزقورد، چاغان، ائرگئن‌ ائکون، نئوروز، سولطان نئوروز، مارت دوققوزو، نوروز و س. ده دئییلیب. «نوروز» آنلاییشی بعضی دئییلیش فرقلری ایله بیر چوخ تورک خالقلاری‌نین دیللرینده ایشلنمکده‌دیر.
خالقیمیز عصرلردیر باهار فصلی‌نین گلیشینی بایرام کیمی قئید ائدیر. نوروز بایرامی‌نین خالقیمیزین تاریخینده، مدنيّتینده، معیشتینده مهم یئری وار. اؤلکه‌میزین هر یئرینده قئید ائدیلن بایرام هر بؤلگه‌ده اؤزونه مخصوص شکیلده قئید ائدیلیر. نووروز شنلیکلری‌نین اوخشارلیقلاری و فرقلی جهتلری چوخدور، بئله اولماسی نوروز عادت-عنعنه‌لرینه زنگینلیک قاتیر. تاریخ بویو نوروز بایرامی‌نین بو زنگینلیکلری، گؤزللیکلری، فرقلیلیکلری یازارلارین، شاعرلرین، صنعت آداملاری‌نین دا دقتیندن کنار قالماییب.
نوروز بایرامی‌نین عادت-عنعنه‌لری نوروز شنلیکلری‌نین نئجه کئچیریلمه‌سی، آتریبوتلاری(اؤزللیکلر) حاقیندا ادبيّاتیمیزین کلاسیکلری ایله یاناشی چاغداش یازارلاریمیز دا یارادیجیلیغیندا چوخلو نمونه‌لره راست گلمک مومکوندور. خاقانی شیروانی شعرلرینده،  نظامی گنجوی‌نین «ایسکندرنامه»، «لئیلی و مجنون»، «خسرو و شیرین» پوئمالاریندا، قاضی برهان‌الدین‌ین غزل‌لرینده، کشوری‌نین یارادیجیلیغیندا، محمّد فوضولی‌نین، مولّا ولی ویدادی‌نین، مولّا پناه واقیفین، حسین جاویدین، چاغداشلاریمیزدان میکاییل مشفق‌ین، فیکرت قوجانین، رامیز روشن‌ین یارادیجیلیغیندا نوروزلا، ایل آخیر چارشنبه ایله باغلی نمونه‌لر وار. اورتا عصر شاعرلریمیزدن حقیری، سروری یارادیجیلیغیندا، قطران تبریزی «دیوان»یندا، عمر خیام‌ین «نوروزنامه‌»سینده  نظام‌الملک‌ون «سیاستنامه»سینده، میرزه فتحعلی آخوندزاده‌نین «حکایتی-مولّا ابراهیم‌ خلیل کیمیاگر» «حکایتی-موسیو ژوردان حکیمی-نبابت و درویش مست‌علی شاه- جادوگونی-مشهور» «سرگوذشتی-وزیری-خانی لنکران» اثرلرینده نوروز بایرامیندان بحث ائدیلیب.
۲۰۰۹-جو ایل ستامبرین ۳۰-دا نوروز یونسکو طرفیندن غئیری مادی مدنی ارث سیاهی‌سینا داخل ائدیلیب. ۲۳ فئورال ۲۰۱۰-جو ایلده ایسه ۶۴- جو BMT(مجمع عمومی سازمان ملل متحد) اجلاسیندا مارس آیی‌نین ۲۱-جی بین الخالق نوروز گونو اعلان ائدیلیب.
آذربایجان ادبيّاتی‌نین نوروز بایرامی و اونون آتریبوتلارینا حصر ائدیلمیش چوخلو ادبيّات نمونه‌سی وار...
 
 
عمادالدین نسیمی
«اولدو یئنه»
-موسمی نوروز و نیسان آشکار اولدو یئنه،
شهریمیز شیخی بو گون خوش باده خوار اولدو یئنه
                          
قؤنچه‌‌دن گول باش چیخاردی، سالدی اوزوندن نیقاب
-بولبولو شئیدا خطیبی-لاله‌زار اولدو یئنه.
                                     
اسکی دونیا یئنگی خلعت گئیدی بو مؤسومده اوش
چؤهره‌‌سی دؤورو بو گون نقش‌ و نیگار اولدو یئنه.
                                      
نرگیسی گؤر جام الینده مئی سونار عاریف‌لره
جومله‌‌سین مست ائیله‌دی، کندی خومار اولدو یئنه
                                        
باده ایچمک رؤوضه‌ده گر سن دیلرسن حور ایله
یار الین توت، باغچایا گیر، نوباهار اولدو یئنه
                                       
ساقیا، جامی گتیر کیم، من اوشاتدیم توبه‌می
اسکی تقویمیم منیم بی‌اعتبار اولدو یئنه
                          
سن نسیمی رازینی، ائی دان یئلی، یاره یئتیر
کیم آنین حالی پریشان، بیقرار اولدو یئنه
 
 
 
محمّدحسین شهریار
«حئیدر بابایا سلام» پوئماسیندان بیر حیصّه‌‌
 
بایرام ایدی، گئجه‌قوشو اوخوردو
آداخلی قیز بَی جورابین توخوردو
هر کس شالین بیر باجادان سوخوردو
آی نه گؤزل قایدادی شال ساللاماق
بَی شالینا بایراملیغین باغلاماق
شال ایسته‌دیم من ده ائوده آغلادیم
بیر شال آلیب تئز بئلیمه باغلادیم

غلام گیله قاچدیم، شالی ساللادیم،
فاطما خالا منه جوراب باغلادی
خان ننه‌می یادا سالیب آغلادی
حیدر بابا، میرزه ممدین باغچاسی
باغچالارین تورشا-شیرین آلچاسی
گلینلرین دوزمه‌لری، تاخچاسی
هئی دوزولر گؤزلریمین رفینده
هئییمه وورار خاطیره‌لر صفینده
بایرام اولوب، قیزیل پالچیق ازرلر
ناققیش ووروب، اوتاقلاری بزرلر
تاخچالارا دیزمه‌لری دیزرلر
قیز-گلینین فیندیقچاسی حناسی
هوسله‌نر آناسی، قایناناسی
باخیجی‌نین سؤزو-سووو، کاغیذی
اینکلرین بولاماسی، آغیزی
چارشنبه‌نین گیردکانی، مویزی
قیزلار دئیر: «آتیل-ماتیل چارشنبه،
آینا تکین بختیم آچیل چارشنبه».
یومورتانی گؤیچک، گوللو بویاردیق
چاققیشدیریب سینانلارین سویاردیق
اویناماقدان بیرجه مگر دویاردیق
الی منه یاشیل آشیق وئرردی
ایرضا منه نووروز گولو درردی
 


میکاییل مشفق
«بایرام آخشامی»
 
یادیمدادیر چوجوقلوقدا
عزیز بایرام گئجه‌لری...
آنام، آتام، اوچ قارداشیم
قوجا ننه‌م، بیر ده اری
 
توپلاشیردیق بیر سوفره‌نین
گوله-گوله دؤوره‌سینه
ننه‌م دئردی: -قوربان اولوم
یارادانین سوفره‌سینه
 
بیر سینی‌نین کناریندا
یاخیلیردی ایکی-اوچ شام،
قارشیمیزدا شکربورا
نوغول-نابات، پوسته-بادام
 
هله اوسکو آخشاملاری،
قیامتدن نیشانه‌دیر
اویناماق‌چون چوجوقلارا
بؤیله گونلر بهانه‌دیر
 
اوجاق یاخیب، اود قالاییب
اوزه‌رینده آتلانیردیق،
اویناییردیق یورولدوقجا
یورغونلوغا قاتلانیردیق.
 
«گون چیخ» دئیه «گون چیخ» دئیه
چالخانیردی سئوینجیمیز
«کهر آتی مین-چیخ» دئیه
قیشقیریردی ان دینجیمیز  
 
اَینیمیزده تزه پالتار
باشیمیزدا تزه پاپاق
اودلو مشعل الیمیزده
دولاشیردیق سوقاق-سوقاق
 
قیشقیریردیق، باغیریردیق
اؤلچه-اؤلچه کوچه‌لری
سؤز قیسساسی، خوش کئچیردی
بیزه بایرام گئجه‌لری.
 
صاباح نوروز بایرامیدیر
دئیه-دئیه یاتییوردوق
چکدیییمیز آجیلاری
سئوینجلره قاتییوردوق
 
بو آخشامسا من یالنیزام
اطرافیمدا یوخ بیر کیمسه
قاپدیرمییور بو یالنیزلیق
فقط منی غئیری حیسّه‌‌  
 
من بو گئجه صاباحی بکلییوروم صبیرسیز،
صاباح مندن خبرسیز
آنلامییور هیجانیمی دویغومو؛
زنجیرله‌ییب گؤزلریمده اویغومو.
ایچینده بیر یاتاغان قیوریلیب گرینمه‌ده
خیالاً خیالیما آل شفقلر سینه‌مده
یوخ، بو گئجه من اؤزومدن فرقلییم
قارشیمدا بیر کالئندار...
باخماقداییم، باخینماقدا حاقلییام
ایستییوروم بیر روزگار
پنجره‌مدن اسه-اسه
بیرنفسه،
بو گئجه‌یی اونودولموش گئجه‌لره چئویرسین.
 
بیر روزگار کی، شفاف بارماقلاریله
بیر ووروشدا دئویرسین
سون دمینی یاشایان بو یاپراغی
بیر روزگار کی، بلور دیرناقلاریله
تیرمالاسین اوتوز دئیه مانا باخان واراغی.
 
بو واراغین آرخاسیندا
چونکی شانلی بیر ماییس وار
بیر ماییسین یاخاسیندا
قیپ-قیرمیزی بیر کؤکوس وار.
 
بیر کؤکوس کی، یئنی حیات
سئوداسیله دالغالانیر.
اوفوقلرده چالیب قانات
شفقلرده ییرغالانیر.
 
اودور کی، من صاباحی بکلییوروم صبیرسیز،
صاباح مندن خبرسیز
آنلامییور هیجانیمی، دویغومو؛
زنجیرله‌ییب گؤزلریمده اویغومو
ایچینده بیر یاتاغان قیوریلیب گرینمه‌ده
خیالاً خیالیما آل شفقلر سینه‌مده
 
میروارید دیلبازی
«باهار بایرامی»
 
سلاملادیق بولبولو
آچیلدی نووروز گولو
باغلاردا قوشلار اؤتدو
نرگیز-بنؤوشه بیتدی.
گلدی باهار بایرامی،
شنلیک ائتدی ائل هامی.
 
گونش اؤپدو چمنی،
ائوده قویدوق سمنی
قارشیلادیق نوروزو
شاملار ساری قیرمیزی.
گلدی باهار بایرامی،
شنلیک ائتدی ائل هامی.
 
سوفره‌لر بر-بزکلی
اوستو شیرین چؤره‌کلی…
نیمچه لرده یئر-یئمیش
شکر چؤره‌یی کیشمیش.
گلدی باهار بایرامی،
شنلیک ائتدی ائل هامی.
 
پیچیلداشدی بولبوللر،
بزه‌دی باغی گوللر
سالدی زوغال و آلچا
یئره چیچکدن خالچا
گلدی باهار بایرامی
شنلیک ائتدی ائل هامی.
 
 
عبدالله‌ شایق
«باهار بایرامی»  و یا «سمنی»
 
ائی سمنی  ساخلا منی
هر ایل گؤیرده‌رم سنی.
آیاق باسدین اؤلکه‌میزه
بول-بول شنلیک گتیر بیزه.
 
چاتیر-چاتیر یانسین اوجاق
شادلیق ائتسین اوغول-اوشاق
سونبول ساچلی تارلا  اکین
پاریلداسین قیزیل تکین.
 
باغلار بزک وورسون یئنه
قوشلار مجلیس قورسون یئنه
بوداقلاردا آخشام، سحر
شفق ساچسین شوخ مئیوه‌لر
سئوینجیمیز باشدان آشسین
باهار، گونش قوجاقلاشسین.
 
فیکرت قوجا
«بایرام آخشاملاریندا»
 
یوللار الوان بویانار
ائولرده آرزو یانار
گؤزلره سئوینج قونار
بایرام آخشاملاریندا…
 
نغمه اولور دالغالار،
قیش دؤنوب اولار باهار
گؤیدن محبت یاغار
بایرام آخشاملاریندا…
 
هر طرف ایشیق اولور
باشقا یاشیللیق اولور
گؤی یئره عاشیق اولور
بایرام آخشاملاریندا

https://t.me/Adabiyyatsevanlar
 

جان‌گۆل قاناد: قۇربت‌دن گلدیم


https://t.me/Adabiyyatsevanlar

ساری گلین مین دفه ده ائشیدیرسن گئنه یاپیشیر

اصفهان
آوای زیبای زنی در بازار اصفهان با ترانه‌ی آذربایجانی «ساری گلین»


https://t.me/Adabiyyatsevanlar

چرا «خیابان و چهار راه شهناز تبریز» به این نام معروفند؟

«آیا در تهران صد نفر مرد نیست که هر یکی هزار تومان، یعنی خرج عیاشی یک یا چند شب خود را برای زنده‌کردن این ملت مرده نثار نماید تا آن صرف مخارج مقدماتی چند درسه برای نسوان بشود؟!»

«شهناز آزاد»، ملقب به رشدیه زمانی که مقاله‌ی تند خود را درباره‌ی لزوم آموزش زنان در پاییز سال ۱۲۹۹ خورشیدی با این جمله آغاز کرد، تنها ۲۰ سال داشت؛ دختر پُر شر و شوری که با «نامه‌ی زنان» در آخرین سال قرن گذشته، آتش به خرمن جامعه‌ی مردسالار و زن‌ستیز خود زد.
او مدیر مسئول و سردبیر چهارمین روزنامه‌ی زنان ایرانی بود.

شهناز در سال ۱۲۸۰ خورشیدی در تهران متولد شد. شهناز آزاد دختر بزرگ «میرزا حسن رشدیه» بود، مردی که آموزش و پرورش مدرن ایران به نام او ثبت شده است.

رشدیه که خودش مدیر مدرسه‌ی ابتدایی بود، شهناز و خواهرش را با لباس پسرانه وارد مدرسه کرد و از آن‌ها تعهد گرفت که به کسی نگویند دختر هستند. آن‌ها برای چند سال تحصیلات خود را پشت میز و نیمکت مدرسه‌ی پسرانه ادامه دادند تا این که سرانجام، با همت «بی‌بی ‌خانم استرآبادی» و بعد از آن «طوبی آزموده»، مدارس دخترانه پا گرفتند و دختران رشدیه هم مانند سایر دختران پشت میز و نیمکت کلاس‌های دخترانه نشستند.

شهناز ۱۶ساله بود که به عقد «ابوالقاسم آزاد مراغه‌ای»، روزنامه‌نگار سرشناس درآمد. از آن‌جا که همسرش روشنفکر بود، این ازدواج مانعی برای ادامه‌ی تحصیلات و فعالیت‌های اجتماعی او نشد و زمینه‌ساز فعالیت بیشتر او بود. او در سال ۱۲۹۹ به همراهی «ابوالقاسم خان» تصمیم گرفت روزنامه‌ی «نامه‌ی زنان» را منتشر کند، روزنامه‌ای مترقی و بی‌پروا در زمان خود که جامعه‌ی مردسالار را به نقد می‌کشید.

سرمقاله‌ی اصلی روزنامه به قلم خود «شهناز آزاد» بود که در زمان انتشار آن تنها ۱۹ سال داشت. او در نخستین شماره‌ی نامه‌ی زنان، در مقاله‌ی بسیار تندی نوشت: «چه چیز است که نمی‌گذارد و مانع می‌گردد از این‌که با دیده‌ی بینای خود ببینیم، با گوش شنوای خود بشنویم و با پای سالم خود در شاهراه ترقی قدم زنیم؟ آن عبارت است از: موهومات و قیدهای کهنه‌پرستی.»
نام او در تاریخ با فامیل همسرش، یعنی «آزاد»، ثبت شده است، اما شهناز آزاد دختر بزرگ «میرزا حسن رشدیه» بود، مردی که آموزش و پرورش مدرن ایران به نام او ثبت شده است.

شهناز همچون پدر خود اقدام به تاسیس دبستان دخترانه ستاره و کودکستان شهناز در سال ۱۳۳۰ نمود.

وی به دلیل نوشتن مقاله‌ای در نشریه‌ی جهان زنان و انتقاد از دولت به زندان محکوم شد.

شهناز آزاد در سال ۱۳۴۰ درگذشت.

خیابان معروف شهناز تبریز به نام این زن مبارز نامگذاری شده است. بسیاری از مردم تبریز سال‌ها این نام را استفاده کرده‌اند و از این خیابان گذشته‌اند اما دلیل نام‌گذاری آن را نپرسیده‌اند.


https://t.me/Adabiyyatsevanlar

طنز

‏آللاه آللاه بو ناسیل بایرام ...



https://t.me/Adabiyyatsevanlar

م. خوشنام

‍ داشین باغرینا،
یاغیش نفسینی پیچیلدادیم !
داغین گؤزلرینه ،
دومان یوخوسونو سایاقلادیم !
بولاق دؤیۆنتۆسۆنه،
دوْداقلارینی جۆرۆلده دیم !...
نه چیچه ییم چاتلادی !
نه ساچیم آغاردی !
گؤزلریم نه دن بس -
دوْلدو ، بوشالدی، دوْلدو !...
منه نه اوْلدو؟!...
نه ؟!...

باشیمی آلیب داغلارا دۆشسم یئری وار،
اوْدا اوْلمور!...
اوْلمور!...
قینامامنی اولمور!...
توتالیم داغالارا قاچدیم ،
باشیما هانسی داشی سالیم ؟
هانسی کۆلۆ اله ییم ؟
سنسیز نئجه گئجه له ییم ؟
نئجه ؟!...

قوْللارین منی داریخمازمی ؟
دوداقلارین منی تیتره مزمی؟
گؤزلرین !...
اوْوف گؤزلرین منی ،مندن آلان گؤزلرین-
وسمه ده اوْلابیلمه دیم ،
باری قاشلارینا  چه کیلم !
گؤزلرینه باخماق اۆچۆن -
اۆستن ایییلیب اۆزه رینه تؤکۆلم !...

الجک ده اوْلابیلمه دیم،
- اللرینه تاخیلام !
نییه من بیر بئله پاخیلام ؟!
نییه ؟!...

بیلیرسن نه دۆشۆنۆرم ؟!...
منی اۆره یینه گؤم -
سنلی اؤلۆم یاشام دان داها دا شیرین !...

اۆشۆیۆرم جانیم ،
چوْوووخ یوْرقونام نفسیم ،
سسینی، قوخونو ،
نفسینی اؤزله دیم نفسیم !...
نفسینی !...

https://t.me/Adabiyyatsevanlar

سحر_خیاوی

سئوگیسیز،اینامسیز آدیم(بیر یاشام حیکایه‌سی)


اورتاق بیر علاقه یعنی یوخ ایمیش؟!
لال اولور کلمه‌لر ایکیمیز آرا
گیله‌مده یاشلانیر گیلئیلی سؤزلر
دیلیمه گلدیک‌ده قالیر آوارا

بئینیمده قایناشیر دوشونجه‌لریم
قلمه، کیتابا پناهلانیرام
ائوینه قایغیسیز، اَره قایغیسیز
بو آغیر سوچلارا گوناهلانیرام

گؤتوروب قلمی قارا گؤیومه
بیر قوجاق یاغیشلی بولود چکیرم
یئنه ده قلبیمین شورانلیغینی
دیرناقلا شوملاییب اومود اَکیرم

نه تئز سونا چاتدی سئوگی سؤزلری!
نه تئز آلچاقلاشدی آرزو گؤیوموز!
سؤز وئردیک سونادک آیریلماریق بیز
آخمادی بیر آرخا سانکی سویوموز!

ازلدن سهویمیش قدملریمیز
بو یوک سون منزله چاتمایاجاقمیش
اوچوب اودامیزدان سعادت قوشو
چیینیمیزده میشیل یاتمایاجاقمیش!

آمما کی بو تیترک یووانین ایچره
پناهسیز، گوناهسیز سئرچه‌لر یاتیب
اونلار نئیله‌سینلر یانلیش سئچمیشیک؟!
اونلار نئیله‌سینلر گَمی‌میز باتیب؟!

حوّا گوناهی تک بو آغیر یوکو
اؤلوم چاغینادک دولاندیراجام
یاشام آجیغینا، فلک رغمینه
دئیه‌جم: "خوشبختم"، ایناندیراجام

ائله یالان دئیه‌جم اؤزوم اینانام
چئوره‌دن آلقیشلار سئلله‌نه بیزه
ائله یالان دئیه‌جم آجی تیکانلیق
اوتانجدان قیزاریب گول‌لَنه بیزه!

اوزاق صاباحلاردا گُور تورپاغیمدا
شورانلیق قلبیمدن تیکان بیته‌جک
نه یاخشی، سئوگیسیز، اینامسیز آدیم
قالین تیکانلیقدا گؤزدن ایته‌جک!!

https://t.me/Adabiyyatsevanlar

بهروز مطلّب‌زاده

«یاکوف استالین» و همسایۀ ما «آقای واگنِر»!


▪️ تازه به شهرِ اِسِنEssen * آمده ایم.
ساختمانِ محلِّ زندگی ما چهار طبقه است، و در مجموع چهارده خانواده درآن زندگی می‌کنند. خانواده هائی با ملّیت‌ها و فرهنگ‌های مختلف.
پنچ خانوادۀ آلمانی، و بقیه خانواده‌هائی از کشورهای ایران، ترکیّه، اوکراین، کامرون، کوسوو، و...
آقای «واگنِر» که آلمانیِ اصیل است، با همسرش در طبقۀ سوّمِ همین ساختمان که ما مستأجرش هستیم زندگی می‌کند. سنّ وُ سال‌اش بالاست، قدّی کوتاه دارد و لاغراَندام است، هنگامِ راه‌رفتن می‌لنگد و پای راست‌اش را به دنبالِ خود می‌کشد، انگار که پایش مصنوعی باشد، با این‌همه، خودش را از تک وُ تا نمی‌اندازد، سینه‌اش را جلو می‌دهد و مانند آدم‌های «عصا قورت داده» شَقّ وُ رَقّ  راه می‌رود.
صورت استخوانی و تکیدۀ آقای واگنِر حسابی پُر از چین وُچروک است، وقتی حرف می‌زند، دندان‌های مصنوعی‌اش مانند کلاویه‌های یک پیانوی قدیمی لقّ می‌زند و تکان می‌خورد، طوری که آدم فکر می‌کند، هرآن ممکن است دندان‌ها از دهان‌اش بیرون بپرند.
آقای واگنِر با هیچ‌کدام از همسایه ها رابطۀ تنگاتنگ ندارد، رابطه‌اش با همه رسمی و حساب شده است. زیاد اهلِ معاشرت نیست، با هیچ کس زیاد حرف نمی‌زند، وقتی با یکی از همسایه ها رودررو می شود، حدّاکثر «صبح به‌خیر»، «روز به‌خیر»، «شب به‌خیر» و یا «بیتِه» (لطفا) و «دانکِه!» (خواهش می‌کنم)، همین.
همسرِ پیرِ آقای واگنر امّا، برخلافِ خودش مهربان است، با همۀ همسایه‌ها سلام‌وُعلیک می‌کند، لاغراَندام است و قدِّ نسبتأ بلندی دارد، با صورتی نحیف و رنگ‌پریده، چهرۀ سفید و مهتابی‌رنگ‌اش آدم را به یادِ بالِرین‌ها می‌اندازد. وقتی حرف می‌زند نفس‌نفس می‌زند، کلمات را به سختی از راهِ گلو به دهان منتقل می‌کند. تا کلمات ازگلو و دهان‌اش عبور کنند و بر زبان‌اش جاری شوند، ترس آدم را برمی‌دارد که نکند نفس‌اش بند بیاید.
▪️ تا یادم نرفته بنویسم که شغلِ شریفِ من درشهرِ اِسِن رانندگی است. بله، رانندۀ تاکسی هستم. یعنی از جماعتِ بنی هندل، و از آن‌‎جا که تاکسی از آنِ خودم است، هر وقت که بخواهم کارم را شروع می‌کنم و هر وقت هم که بخواهم کارم را تعطیل می‌کنم، به قول معروف دستِ خودم است وُ سرِ خودم.
اکنون ساعت، هشتِ صبح را نشان می‌دهد. صبحانه را خورده ام و خودم را آماده کرده ام تا کارم را شروع کنم. درحالِ پوشیدن کفش‌هایم هستم که صدای زنگِ در بلند می‌شود. در را که باز می‌کنم، با تعجّب می‌بینم که آقای «واگنِر»، همسایۀ طبقۀ سوّم، پشتِ در ایستاده است.
سلام می کنم و مانند خودِ آلمانی‌‎ها، بی آن‌که برای داخل‌شدن تعارف‌اش کنم، با لحنی جدّی امّا دوستانه می‌گویم:
-«صبح به‌خیر آقای واگنِر، بفرمائید، امری داشتید؟ چکار می‌توانم برایتان انجام بدهم؟»
دهان که بازمی کند، دندان‌های فکِّ بالا و پائین‌اش مانند کلاویه های پیانو بالا و پائین می‌شود و با صدائی خش‌دار می‌گوید:
-«ببخشید که مزاحم شدم، فردا بعدازظهر، پسرِ من از سوئیس می‌آید، می‌خواستم ببینم شما می‌توانید مرا هم بردارید، با هم برویم او را از فرودگاهِ دوسِلدورف بیاوریم؟»
می‌گویم:
-«بله البته، با کمالِ میل، چرا که نه؟ پسرتان چه ساعتی به فرودگاهِ دوسِلدورف می رسند؟»
می‌گوید:
«هواپیمای او ساعتِ شش وُنیم بعدازظهر به دوسِلدورف می‌رسد، خواهش می‌کنم اوّل به من بگید که چقدر کرایه می‌گیرید؟»
میزانِ کرایۀ تاکسی از فرودگاهِ دوسِلدورف تا شهرِ اِسِن را به او یادآوری می‌کنم و با درنظرگرفتنِ درصدی به عنوانِ تخفیف، مبلغی را می‌گویم. ظاهرا مظنّه دست‌اش است و قیمت‌ها را خوب می‌داند، از مبلغِ پیشنهادی من استقبال می‌کند. قرار می‌شود فردا عصر او را هم بردارم و با هم به فرودگاه برویم. پس از تشکّر، خداحافظی می‌کند و می‌رود.
▪️ از روزی که پسرِ آقای واگنِر را از فرودگاهِ دوسِلدورف به خانه آورده و دو روز بعد هم او را به فرودگاه رسانده‌ام، آقای واگنِر، مشتری همیشگیِ من شده است. او هر وقت که نیاز به تاکسی دارد زنگِ درِ خانۀ ما را می‌زند و اگر من خانه باشم، روز و ساعتی که تاکسی لازم دارد را می‌گوید، و اگر خانه نباشم، روز و ساعتِ مورد نظرش را روی یک تکّه کاغذِ سفید و تمیز می‌نویسد و به همسرم می‌دهد.
▪️ اکنون چند سالی است که آقای واگنِر مشتری هر روزۀ من است، حسابی با هم اُخت شده‌ایم، الآن دیگر از آن حالتِ شَقّ وُ رَقّی که در گذشته داشت و سعی می کرد تا هر طور که شده فاصله‌ای بین خودش و دیگران ایجاد کند، خبری نیست.
متاسفانه سخت بیمار است. چند ماهی است که دکترها گفته اند سرطان دارد.

آقای واگنِر، اکنون دیگر حتّی برای خرید و رفتن به دکتر و بیمارستان و خلاصه هر کارِ ریز وُ درشتِ دیگری که بیرون از خانه داشته باشد، تاکسی سفارش می‌دهد.
چرایش را نمی‌دانم، امّا می‌دانم که خیلی به من اعتماد دارد و هر روز هم که می‌گذرد بر میزانِ اعتمادش نسبت به من افزوده می‌شود. هر بار که سوارِ تاکسی می‌شود و کنارِ دست‌ام می‌نشیند، سفرۀ دل‌اش را باز می‌کند و تا می‌تواند دردِ دل می‌کند.
تازگی‌ها از لابلای صحبت‌هایش فهمیده‌ام که در دورانِ جنگِ جهانی دوّم، او یکی از افسرانِ جوان ارتشِ آلمانِ هیتلری بوده، در بخشِ اطّلاعاتِ ارتش کار می‌کرده، در شعبه ای که از نظامیان اسیرِ ارتشِ سُرخ بازجوئی می‌کرده‌اند...
داستان‌های شگفت انگیزی از دورانِ جنگ نقل می‌کند.
بعضی وقت‌ها، در گرماگرمِ خاطره‌گوئی‌هایش، ناگهان سکوت می‌کند و حرف‌هایش را نیمه‌کاره رها می‌کند، آبِ دهان‌اش را قورت می‌دهد، سپس چشمان‌اش را می‌بندد و با خستگی سرش را به پشتیِ صندلی تکیه می‌دهد. در چنین مواقعی، چهره‌اش، کاملا عبوس و درهم می‌شود، طوری‌که پنداری چیزی از درون او را گَزیده است.
من، بیش‌ترِ وقت‌ها، بی‌آن‌که چیزی بگویم، فقط به حرف‌هایش گوش می‌دهم، سعی می‌کنم شنوندۀ خوبی باشم و به هیچ وجه وسطِ حرف‌اش نپرم. سکوتِ من و اشتیاقی که برای شنیدنِ حرف‌هایش از خود نشان می‌دهم، او را بیش‌تر به سرِ شوق می‌آورد تا داستان‌های هرچه بیش‌تری نقل کند. من تا به حال به او نگفته‌ام که اندیشۀ چپ دارم. مطمئن‌ام که او با همۀ اعتمادی که به من پیدا کرده است، اگر بداند که یک عنصرِ چپ و کمونیست هستم، از بازگوئی بسیاری از خاطرات‌اش خودداری خواهد کرد.
بارِ آخر، یعنی همین دو-سه روز پیش که او را به دکتر می‌بُردم، از اردوگاه‌های اُسَرای جنگی در هامبورگ و از اردوگاهِ کارِ اجباری «زاکسِن هائوزِن» در نزدیکی‌های شهرِ برلین گفت، و این‌که چطور «یاکوف جوگاشویلی» فرزندِ ارشدِ استالین، رهبرِ اتِحادِ جماهیرِ شوروی را که در 16 ژوئیه سال 1941 در جبهۀ اسمولنسک به اسارتِ نیروهای آلمان درآمده بود، به قرارگاهِ آن‌ها منتقل کردند.
▪️ دوسه روز است که آقای واگنِر، اصلا حالش خوب نیست. سرطانِ ریه پیش‌رفت کرده و مِتازتاز در جانِ رنجورش ریشه دوانده است. امروز ساعت یک بعدازظهر باید او را پیشِ دکتر ببرم. کمی زودتر از قرارمان به سراغ‌اش می‌روم. تاکسی را درست در مقابلِ درِ ورودی ساختمان نگه می‌دارم و با آسانسور خودم را به آپارتمان آقای واگنِر و همسرش می‌رسانم. او لباس‌اش را پوشیده و آماده است. مرا که می‌بیند از جا نیم‌خیز می‌شود. دست‌اش را می‌گیرم، کمک‌اش می‌کنم تا با آساسور پائین برویم. درِ سمتِ شاگرد را باز می‌کنم و به او کمک می‌کنم تا بنشیند. با بی‌حالی، پای چپ‌اش را داخلِ تاکسی می‌گذارد و روی صندلی آوار می‌شود.
کمربندِ ایمنی‌اش را می‌بندم، پشتِ فرمان می‌نشینم و راه می‌اُفتیم. هنوز مسافتِ چندانی نرفته ایم، که سرِ اوّلین چهارراه، چراغ قرمز می‌شود، به محضِ این‌که ماشین را نگه می‌دارم، رویش را به طرفِ من برمی‌گرداند و با لبخندی کم‌رنگ که به سرعت رنگ می‌‎بازد و در چهرۀ رنگ‌پریده‌اش محو می‌شود، می‌گوید :
-«امروز یک سری عکس آورده‌ام که بِهِتون نشان بدهم... مالِ خیلی وقتِ پیش است... چهل-پنجاه سال پیش... عکس‌های قدیمی...».
آقای واگنِر، پاکتِ نامۀ رنگ وُ رو رفته‌ای را از جیبِ بغلِ خود بیرون می‌آورد، درِ پاکت را باز می‌کند و یک عکسِ سیاه‌وُسفید از آن بیرون می‌کشد و به طرفِ من می‌گیرد. دست‌ام را دراز می‌کنم و آن‌را می‌گیرم، در همین لحظه چراغ سبز می‌شود، مجبور می‌شوم حرکت کنم. تا به مطبِ دکتر برسیم، پشتِ هر چراغ قرمز، عکسی را به دست‌ام می‌دهد و من آن‌را می‌بینم و به او برمی‌گردانم.، تعدادِ عکس‎ها هفت-هشت‌تا بیش‌تر نیست.
 

در یکی از عکس‌ها، جوانِ درشت‌اندامِ سی-سی وُ پنج سالۀ خوش‌سیمائی که پالتوی نظامیِ جلوبازی به تن دارد و ظاهرا دستان‌ش هم از پشت بسته شده، در میانِ سه نظامی ارتشِ آلمانِ نازی دیده می‌شود. کمی دورتر از آن‌ها، چند نفر با لباسِ شخصی ایستاده و درحالی‌که دست به کمرِ خود زده‌اند، دارند با حیرت آن‌ها را نظاره می‌کنند. چهرۀ جوانی که پالتو بر تن دارد و دستان‌اش از پشت بسته شده، برایم بسیار آشنا است، باید آن عکس را جائی دیده باشم، امّا هرچه فکر می‌کنم هیچ به خاطر نمی‌آورم که کیست. عکس را به آقای واگنِر برمی‌گردانم، او عکسِ دیگری به دست‌ام می‌دهد، باز هم همان جوان است، امّا این بار در میانِ چهار نظامیِ نازی، همان پالتوی زُمخت و کَت وُ کُلفت را به تن دارد، امّا در این عکس، دستان‌اش باز است، در فاصلۀ چند متری آنان، بازهم تعدادی لباس شخصی با بهت و تعجّب نظاره‌گرِ آنها هستند. می‌پرسم :

- «آقای واگنِر، این جوان که دراین وسط ایستاده کیست؟»
می‌گوید :
-«یاکوف جوگاشویلی**... پسرِ بزرگِ استالین... می‌شناسی؟»
انگار که تا به حال آن نام را نشنیده باشم، خودم را به ندانستن می‌زنم، با بی‌تفاوتی شانه بالا می‌اندازم و می‌گویم :
- «کی؟ جاشگی ویلی؟... نه، متاسفانه نمی‌شناسم!... کی هست؟»
می‌خواهد چیزی بگوید که سرفه‌اش می‌گیرد، پس از چند سرفۀ پی‌درپی، سکوت می‌کند، سینه‌اش را صاف می‌کند، و با چشمانی نیمه‌باز به نقطه‌ای نامشخّص خیره می‌‎شود، انگار که درآن دوردست‌های اُفُق، چیزی توجه‌اش را جلب کرده باشد،. لحظاتی در سکوت می‌گذرد، بعد به آرامی، رویش را به طرفِ من برمی‌گرداند و لب‌هایش تکان می‌خورند، با صدائی نجواگونه که انگار با خودش حرف بزند می‌گوید:
-«روزِ شانزدهم ژوئیه سال 1941 خبر دادند که در جبهۀ اسمولنسک، در نزدیکی‌های ویتِبسک، تعدادی از افسرانِ تانکیستِ ارتشِ شوروی به اسارت گرفته شده اند. در بازجوئی های اولیه از افسرانِ به اسارت گرفته شده کاشف به عمل آمده بود که «یاکوف جوگاشوویلی» پسرِ بزرگِ استالین هم که از افسرانِ تانکیستِ ارتشِ شوروی بود، در میانِ اسیران است. از مرکز دستور داده شد تا هرچه زودتر او را به پشتِ جبهه منتقل کنند، یاکوف استالین به اردوگاهی در حومۀ «هامبورگ» منتقل شد، مدتی در آن‌جا تحتِ بازجوئی بود، بعدها به یک اردوگاهِ دیگر در اطرافِ شهرِ «لوبِک» انتقال داده شد. بازجوئی‌های زیادی از او شد، امّا خیلی کلّه شقّ بود.
هنگامی که بازجوئی‌های یاکوف استالین تمام شد، او را به اردوگاهِ کارِ اجباری «زاکسِن هائوزِن» در نزدیکی‌های برلین فرستادند. اردوگاهِ زاکسِن هائوزِن، اردوگاهِ بزرگ‌تر و مجهّزتری بود. اردوگاهی که دورتادورَش به وسیلۀ سیم‌های خارداری که به برق وصل بود، محافظت می‌شد.
پس از انتقال یاکوف به زاکسِن هائوزِن، با روس‌ها تماس گرفته شد، آلمان بسیار تلاش کرد تا او را با «فریدریش پائولوس» تنها فِلد مارشالِ آلمانی که روس‌ها به اسارت گرفته بودند معاوضه کند، امّا این پیشنهادِ آلمان مورد پسندِ استالین واقع نشد، استالین آن پیشنهاد را با قاطعیّت ردّ کرد و در پاسخِ آلمان، این پیام را فرستاد :
«همۀ سربازانِ شوروی فرزندانِ من هستند، من یک سربازِ ساده را با یک ژنرال عوض نمی‌کنم!»
ما حتّی تلاش کردیم تا پسرِ استالین را با «لئو رودولف» خواهرزادۀ هیتلرکه او هم درآن زمان در اسارتِ روس‌ها بود، عوض کنیم، امّا استالین، باز زیرِ بار نرفت و این پیشنهاد را هم ردّ کرد، مرغِ او فقط یک پا داشت، پدروُپسر، هردو آدم‌های سرسخت، لج‌باز وکلّه شقّی بودند.
جنگ هم‌چنان ادامه داشت، یاکوف پسرِ استالین نزدیک به دو سال بود که در دستِ ما اسیر بود و در اردوگاهِ زاکسِن هائوزِن به‌سر می‌بُرد. در روزهای آخر، او به‌شدّت عصبی و ناآرام بود، مرتّب راه می‌رفت و پرخاش می‌کرد تا این‌که روزِ چهاردهمِ آوریل 1943 خبر رسید که یاکوف استالین، در اثرِ تیراندازی یکی از نگهبان‌های اردوگاهِ زاکسِن هائوزِن، به نام «کُنراد هارفیک» کُشته شده است. براساسِ گزارش ‌ائی که تهیّه شد، گفته می‌شد که یاکوف، مدّتی داشته در کنارِ سیم‌های خاردارِ متّصل به برق قدم می‌زده، نگهبان‌ها، حدس می‌زده‌اند که او نقشۀ فرار دارد، آن‌ها او را زیرِ نظر می‌گیرند، حتّی چند بار به او تذکّر می‌دهند که به سیم‌خاردارها نزدیک نشود و از آن‌ها فاصله بگیرد و الّا به او تیراندازی می‌کنند.
در یکی از همین هُشدارها، یاکوف، ناگهان با خشم خطاب به نگهبان فریاد می‌زند:
-«شلّیک کن حرام‌زاده!»
یاکوف، این را می‌گوید و به طرفِ سیم‌های خاردار هجوم می‌برد، "کُنراد هارفیک" نگهبانی که چندان فاصله‌ای از او نداشته سرِ او را نشانه می‌گیرد و شلّیک می‎‌کند. یاکوف استالین درحالی‌که خود را به روی سیم‌خاردارها انداخته بود، با جمجمه‌ای متلاشی‌شده جان می‌بازد...».
آقای واگنر، نفسِ عمیقی می‌کشد، سپس سکوت می‌کند... سکوتی طولانی. نگران می‌شوم، کمی به جلو خم می‌شوم و نگاهش می‌کنم. چشمان‌اش را بسته است، سینه‌‎اش به آرامی بالا و پائین می رود.
بی آن‌که چیزی بگویم به راهم ادامه می دهم.
به مقابلِ مطب دکتر می‌رسیم. ماشین را جلوی مطب نگه می‌دارم، او را به داخلِ مطب می‌برم. قرار می‌گذاریم وقتی که کارش تمام شد تلفن بزند تا بروم دنبال‌اش...
▪️ پس از دو ساعت، تلفن زنگ می‌زند، از مطبِ دکتر است. خبر می دهند که آقای واگنِر کارش تمام شده است، باید هرچه زودتر او را به خانه‌اش برگردانم. به سراغ‌اش می‌روم. خسته به نظر می رسد، رنگِ صورت‌اش پریده است. کمک‌اش می‌کنم، از مطب خارج می‌شویم، آهسته و با گام‌های شمرده به طرفِ ماشین می‌رویم، ماشین را دور می‌زنیم، درِ جلوی ماشین را برایش باز می‌کنم تا بنشیند، روی صندلیِ کنارِ راننده می‌نشیند، به پشتی تکیه می‌دهد، نفسِ عمیقی می‌کشد و پس از بستنِ کمربندِ ایمنی، دوباره چشمان‌اش را می‌بندد.

ماشین را به طرفِ خانه می‌رانم. به خانه رسیده‌ایم. مثل همیشه ماشین را درست مقابل درِ ورودی ساختمان نگه می‌دارم، کمک می‌کنم و او را به آپارتمان‌اش می‌رسانم. زنگ را می‌زنم، همسرش با مهربانی درِ آپارتمان را به روی‌مان باز می‌کند. آقای واگنِر را به همسرش تحویل می‌دهم، از آن‌ها خداحافظی می‌کنم و دوباره به کارم ادامه می‌دهم.
▪️ تا بخواهم آخرین مسافرم را به خانه‌اش برسانم ساعت هشتِ شب شده است. کار را تعطیل می‌کنم و به طرفِ خانه می‌رانم. دیر وقتِ شب به خانه می‌رسم، بچه‌ها خوابیده‌اند، می‌خواهم برای شُستنِ دست و صورت‌ام به دستشوئی بروم که همسرم می گوید:
-«شنیدی؟...»
-«چی را شنیدم؟...»
-«آقای واگنِر را... »
-«امروز خودم بُرده بودم‌اش دکتر...»
-«آره... می‌دانم، تو که او را به خانه رساندی و رفتی... دو ساعت بعد حال‌اش به هم خورد... اورژانس خبر کردند... الان در بیمارستان است!»
می‌گویم:
-«پس بروم سری به خانم واگنِر بزنم، ببینم حال‌اش چطوراست؟»
می‌گوید:
-«هنوز از بیمارستان برنگشته...»
***
صبحِ روزِ بعد، همسرِ آقای واگنِر را می‌بینم، وقتی حالِ آقای واگنِر را می‌پرسم، او، با چهره‌ای غم‌گرفته، با چشمانی بی‌روح، و درحالی که به آرامی با انگشتانِ کشیده و ظریفِ دستان‌اش بازی می‌کند، توضیح می‌دهد که دیشب همسرش در بیمارستان فوت کرده است!...
به خانم واگنِر تسلیت می‌گویم و از او خداحافظی می‌کنم. با بی‌حوصلگی تاکسی را برمی‌دارم و کارم را شروع می‌کنم. در ایستگاهِ تاکسی، دفترچۀ تقویم را باز می کنم تا روزِ مرگِ آقای واگنِر را یادداشت کنم تا یادم نرود، چشم‌ام که به تاریخِ دیروز می‌افتد از تعجّب جا می‌خورم... با خودم می‌گویم عجب تصادفِ جالبی؟... درست چهاردهمِ آوریل... روزِ مرگِ یاکوف استالین!
--------------------------------------------------------------------------------
* شهرِ اِسِن یکی از قدیمی‌ترین شهرهای کارگری در ایالتِ «نورد راین وِستفالنِ» آلمان است. مرکزِ منطقۀ «روهر»، منطقه ای که معادنِ ذغال‌سنگِ آن معروف است. می‌گویند، اِسِن ششمین شهرِ بزرگِ آلمان و همیشه مرکزِ صنایع فولادِ آن بوده است. بخشی از رودِ معروفِ «روهر» ازاین شهر عبور می‌کند. روزگاری نه چندان دور، کارخانه‌های ذغال‌سنگ این شهر فعّال بوده و ده‌ها هزار کارگرِ معدن، شبانه‌روز در بیغوله‌ها و مغاک‌های آن مشغولِ استخراج ذغال‌سنگ بوده اند.
خانوادۀ کروپ از سرشناس‌ترین و استخوان‌دارترین خانواده‌های «کاپیتالیستِ» آلمانی است. این خانواده که صاحبِ قدیمی‌ترین و بزرگ‌ترین مجتمع صنعتی آلمان، یعنی کروپ است، از شهرِ اِسِن بوده‌اند. در جریانِ جنگِ دوّمِ جهانی، بخشی از تسلیحاتِ ارتشِ آلمان و به‌ویژه تانک‌های مورد نیازِ آن توسط مجتمع صنعتی کروپ ساخته می‌شده و به همین منظور، در جریانِ محاکمۀ رهبران و سردمدارانِ حزبِ نازی آلمان در دادگاهِ نورنبرگ، صاحبِ صنایعِ کروپ نیز محاکمه و به سه سال زندان محکوم گشت.
اوّلین خانۀ محلِّ زندگی این خانوده که یک خانۀ کوچک و نقلیِ یک طبقه است، در کنارِ دفترِ ساختمانِ مرکزی صنایع فولادِ کروپ در خیابانAltendorfer strasse  آلتِن‌دورفِر اشتراسه، به‌صورت موزه نگهداری می‌‎شود.
گذشته ازاین، ویلای بزرگ و دراندشتِ محلِّ زندگی این خانواده که صدها متر طول وعرضِ آن است، در یکی از گران‌قیمت‌ترین و خوش‌آب‌وُهواترین محلّه‌های اِسِن قراردارد.
این ویلا که با نام Villa Hügel- ویلا هوگِل- شناخته می‌شود، از دیدنی‌‎های معروفِ شهرِ اِسِن است.
«ویلا هوگِل» از طرف سازمانِ یونسکو به‌عنوان یکی از آثارِ میراثِ فرهنگی شهرِ اِسِن به ثبت رسیده، و از جاذبه‌های فرهنگی مهمِّ این شهر به‌شمار می‌رود. هر مهمانِ خارجی که به این شهر بیاید، حتما باید از این ویلا که یکی از ساختمان‌های بزرگ آن‌را به صورتِ موزۀ تاریخ مجتمع صنعتی فولادِ کروپ درآورده‌اند، دیدن کند.
** «یاکوف یوسوف اوویچ جوگاشویلی» در 18 مارس 1907 در شهر ناجیِ گرجستان متولّد شد، در روز 16 ژوئیه سال 1941 در جبهۀ اسمولنسک به اسارتِ فاشیست‌های آلمان درآمد، و در تاریخ 14 آوریل سال 1943 در اردوگاهِ کارِ اجباری «زاکسِن هائوزِن» به ضربِ گلوله کشته شد. پس از شکست فاشیزمِ هیتلری و پایان جنگِ دوّمِ جهانی، در شهرِ ویتِبسک، و در همان نقطه‌ای که به اسارتِ آلمانی‌ها درآمده بود، سنگِ گورِ سمبلیکی با مشخّصاتِ او نصب شده که هنوز هم هم‌چنان برپاست.
https://t.me/Adabiyyatsevanlar

میرحسین_دلداربناب
«یالقیز اینسان»

یالقیزلیغیم دونیادان بؤیوک
داغلاردان آغیر
دنیزلردن درین
بولودلار یالقیزلیغیمی آغلاییرلار
داغلار یالقیزلیغیمی داشیییرلار
دنیزلر بوغولاجاق یالقیزلیغیمدا
یالقیزلیق کندیر کیمی سارماشیر بوغازیما
بوغازیم دویونله‌نیر
آه یازیق اینسان
یالقیزلیغینی یالنیز توپراق بیتیره بیلر
توپراق ایتیره بیلر
توپراق گؤتوره بیلر...


۱۴۰۳/۰۱/۰۲
https://t.me/Adabiyyatsevanlar

مریم پاییزی

آختاریم هاردان اؤزومو
وارلیقدان سیلینمیش ایزم
منی مندن ائله آلدین
من لیگیمده ده من سیزم

قانادلاندیم ماوی گؤیه
اووچو اولوب ووردون منی
گونش له نیب نور ساچاندا
باخیشیما چکدین چنی

گؤی اوزوندن بؤیوک ساندیم
قارانلیق بیر قفس اولدون
سئوگی قوتسال دئمیشدیم من
سونوندا بوش هوس اولدون

جانیم سؤیله نه قالیب دیر
سن سئودگین گؤزل قیزدان
نئجه باهار گؤزله ییرسن!
یاراتدیغین-من- پاییزدان

یاشیل آنلار سنین اولسون
خزل خزل تؤکولورم
هئچ اولماسا اَلیمی توت
سویوغوندان بیل اؤلورم

دئمیرم کی – بیزه-قاییت
یاشاماغا ندنیم اول
سنی وطن ساندیغیم چون
مزار بویجا سن منیم اول.

https://t.me/Adabiyyatsevanlar

آلمان دا ۱۸ یاشدان آشاغیا الکل و سیگار ساتماق یاساق دیر.

https://t.me/Adabiyyatsevanlar

بابا_وزیراوغلو

من_ائله_بیلیردیم

من ائله بیلیردیم، اَبَدی یازدی،
سن دئمه، پاییزدا گول‌لر سولارمیش.
من ائله بیلیردیم، سونسوزدو یوللار
سن دئمه، هر شئیین سونو اولورموش...

سن دئمه، محبت تک ووصال دئییل،
آیریلیق اولورسا، سئوگی وار ایمیش.
من ائله بیلیردیم، دونیا دَییشیب،
سن دئمه، دَییشَن انسان‌لار ایمیش.

من ائله بیلیردیم منیمدی جهان،
بیر آی‌لی-گونش‌لی یئر کوره‌سی‌یم.
سن دئمه عؤمروموز بیرجه آن دئییل،
اولسا بو دونیانین بیر ذرّه‌سی‌یم...

دونیانی سئومیشم، کؤنول وئرمیشم،
هر دوغان سَحَره، هر آچان گوله.
خوشبخت اولماق اوچون دونیادا بلکه،
یاخشیکی، چوخ شئیی بیلمیرم هله...

https://t.me/Adabiyyatsevanlar

عدالت دومان

ساچیما دوشن قیروو


یاز عؤمرومو گۆز* ائیله دی ،
تئز ساچیما دوشن قیروو .
ائتدی یاشیل گونلریرمی ،
بوز ساچیما دوشن قیروو .


نه اله نیر، نه  یاغیردی ،
بونلار هاچان بس آغاردی؟
قبیر داشیمدان آغیردی ،
دوز ساچیما دوشن قیروو .

آرتیریب اوز شیددتینی،
گوستردیکجه  حیددتینی.
ایتیره جک  قودرتینی ،
دیز ساچیما دوشن قیروو .


اوره ک جانا  گوونرمی؟
حیات دئیه  دؤیونرمی ؟
بو گؤرکمده    به یه نرمی ؟
قیز ساچیما دوشن قیروو؟

بو چتینده بو پیس گونده ،
اومودومو آز کس گونده ...
بو دوماندا بو چیسگینده،
کؤز ساچیما دوشن قیروو .


*گۆز:پاییز

https://t.me/Adabiyyatsevanlar

معجز شبستری

سیزه من نئیله میشم!!؟؟

باشيًما زولف قویوب ساققاليً قيًخديًر ماميًشام
خالقدان رشوت آليًب کیسه می دولدور ماميًشام
جددیزین وقف سویون مولکومه آچدیر ماميًشام
ای شبیسترلی داداشلار سیزه من نئیله میشم؟

بیر قيًران پول آپاريًر دولت ایران دریدن
ظلم ائدیر فرقۀ قصابه اوتانميًر تانریدن
مهر ذبحیه آليًر باج اؤلودن هم دیریدن
من بئله ظولم و سیتم خالقا روا گؤرمه میشم
ای شبیسترلی داداشلار سیزه من نئیله میشم؟

گؤروسوز من نه آژانام، نه قازاق ای کیشیلر
گؤرمه ییب قوندارا هرگز بو دابان ای کیشیلر
سالميًشام لیفۀ شلواریمه باغ ای کیشیلر
پانتولون گئیمه میشم بوغلاريًمی بورماميًشام
ای شبیسترلی داداشلار سیزه من نئیله میشم؟

کوفرومه حکم ائله دیز هانسيً گوناهیله منیم
جورمومو ثابت ائدیب مجلسه دیندیرمه میشم
نه طلاق ایله ایشیم وار نه نیکاحیله منیم
قيًزيًزی حاضیر ائدیب مجلسه دیندیرمه میشم
ای شبیسترلی داداشلار سیزه من نئیله میشم؟

من فلانکس دئییلم، صیغه مه ایراد ائده سن
گئت کبین کسمه دئیه اوستومه فریاد ائده سن
یيًخاسان خالقيًن ائوین ئوز ائوین آباد ائده سن
من هله هئچ کسین قلبینی سيًنديًرماميًشام
ای شبیسترلی داداشلار سیزه من نئیله میشم؟

ای عمی چک قيًليًجيًن ائیله موربایا هجوم
شیر برنجه، خامایا، هم قارا دولمایا هجوم
بیجهت ائیلمه چوخ "مؤجۆز" شیدایا هجوم
من مگر ایلده بش اون یول سیزی گولدورمه میشم
ای شبیسترلی داداشلار سیزه من نئیله میشم؟

https://t.me/Adabiyyatsevanlar

تندیر قوجاقلیم

شعیر :مرجان منافزاده
ایفا: جابر پورباقری
کلارنت: کامیل جلیل اوف (زمین خاره)


سندن سینیب پول - پول اولموشام
آی آچیشقامین شوشه‌سی!
سندن اوزولموشم
آی اوره‌یی اووجوندا دویونن،
نانه‌لی باخچامین باش کؤشه‌سی.
آجیغیمی سرمیشم کورپه‌لریمین
آجلیغیندا دینجلسین.
سندن قانامیشام.
گیله‌نار کولگه‌سیندن سو ایچن گؤورچینیم
من ده کوسسم، سن کوسمه‌ها!
آی تندیر قوجاقلیم
آی اوجاق داشیم
سنه قوربانلیق گئدیر
بلالی باشیم...

مرجان مناف‌زاده
1403/1/7

http://t.me/@adabiyyatsevanlar

قفیل سورغو: نریمان ناظیم

نریمان ناظیم


پاییزین کدرلی گونشی، گون باتارین قانلی گؤلونده‌ بوغولدوقدا، سون شعآلارینی نیسگیل بویالی شه‌‌هرین پنجره‌‌لریندن یـیغیشدیریر. ائولرین بیرینده‌ گنج بیر قادین، تلفونون دسته‌‎یین الینده‌ سیخیر. ذهنی‎نین آلاتورانلیغیندا یولونو ایتیرمیش قادین، یالواریجی لحن ایله‌ دانیشیر: «… یوخ دوکتور! یوخ دوکتور! یوخ. سیزدن خاهیش ائله‌‎ییر‎م ائوه‌ تشریف گتیریز، خاهیش ائله‌‎ییر‎م دوکتور…، بو ائشییه‌ چیخارتمالی دئییل. هامییا دئمیشم گئدیب موسافیرته‌… بیلمیرم نئجه‌ دئییم! عجیب- غریب دانیشیر. اصلن باشا دوشمک اولمور نه‌ دئییر؛ من کی گیجلمیشم دوکتور. دئمه‌‎ینن اولماز، گره‌‎ک گلیب گوره‌‎سیز».
آرواد دسته‌‎یی قویور؛ کاناپایا سؤیکه‌‎نیب، فیکره‌ دالیر. «صادیق»ین کئچن اوچ گونده‌ دانیشدیغی قات- قاریشیق سؤزلر، اونون ذهنینده‌ یان- یانا دوزولور: «یانی نه‌ اولسون؟! بیرد‎ن- بیره‌ بونون باشینا نه‌ گلدی؟!…»
لحظه‌‎لر آغیر – آغیر سورونور. ساعاتـین سسی آیدینجاسینا ائوه‌ یایـیلیر. هله‌ اوتاقدان بیر سس گلمیر، آمما او، هر لحظه‌ صادیق‌ین باغیرتیسینی گؤزله‌‎ییر. آرتـیق دیکسینمیر، عادت ائله‌‎ییب سانکی!
جاملارین دالیندان قاتی قارانلیق ایچری سیزیر؛ آروادین ذهنینه‌ چؤکور. گؤزلری باخارکن اویغویا قاپسانیر: قدیم حیط‎لریدی. تای- توشلاری ایله‌ «آیاق جیزیغی» اویناییرلار. ساللاخ ممی، الینده‌ بیر پیچاق، یاللاه‌ دئیه‌- دئیه‌ دالانین پیلله‌‎لریندن حیطه‌ یئنیر. نئچه‌ کلمه‌ آناسی‌لا دانیشدیقدان سونرا، الین آتـیب «مریم»ین خوروزونون قانادیندان توتور؛ آیاغی‎نین آلتـینا قویور. مریم، هله‌ نه‌ اولاجاغینی باشا دوشمه‌‎میش، خوروزون باشی کسیلیر. باشسیز خوروز گؤزله‌‌نیلمز بیر چیرپینتی‌لا قانادینی ممی‎نین آیاغی‎نین آلتـیندان قورتاریر، اؤزونو باخچایا آتـیر. اونون چیرپینتـی‎سیندان، باخچاداکی گول- گؤیرنتـی‎لر آل قانا بویانیر. مریم قیشقیراراق، اؤزونو بؤیوک آناسینا یئتـیریب، اونون دیزلرینی قوجاقلاییر…
اؤز قیشقیرتـیسیندان‌‎می‎دی، یوخسا صادیق‌ین باغیرتیسیندان، آنجاق او یئریندن سیچراییب، اؤزونو اوتاغا یئتـیریر. صادیق قان – تر ایچینده‌، گؤزلرین تاوانا دیره‌‎ییب: «دی گؤر نه‌‎ قده‌‎ر چابالاییب مریم؟! گؤر نه‌ قده‌‎ر چیرپینیب مریم؟!» جومله‌‎سینی تـکرار- تـکرار دئدیکده‌، سانکی چیلغین روحونا سیغیناجاق آختاریر. مریم مطبخه‌ قاچیر. بیر بارداق سو ایله‌ قاییدیر. سویو صادیق‌ین اوزونه‌ چیله‌‎ییب، اونو اؤزونه‌ گتـیریر. صادیق، آستا- آستا توختاییب اویور. مریم ایسه‌ اویغودا گؤردویو اوشاقلیق خاطیره‌‎سینه‌ یئنی‎دن قاییتدیقدا، خوروزو بیر داه‌ا ذهنینده‌ یارادیر: «سحرین آلا تورانیندا، خوروز خوجانیشین‎ده‌ غرور ایله‌ باشینی دیک توتوب، سوکوتو یاران بانی‎ ایله‌، یاتانلاری آییلتماغا چاغیریر… سونرا ساللاخ ممی…، اونون رحم‎سیز پیچاغی …. مریم‎ین اوره‌‎یی سیخیلیر، گؤزلری یاشالیر…
درین دویغولارا دالمیش مریم، زنگین چالینماسی ایله‌ آییلیر. دوکتوردی؛ «نئجه‌‎سیز مریم خانیم»- دئیه‌، ایچری گیریر. مریم‎له‌ بیرلیکده‌ اوتاغا کئچیرلر. دوکتور تختـین قیراغیندا اوتورور. الین صادیق‌ین آلنینا قویوب، سسله‌‎ییر:
– صادیق … صادیق! منم سیاووش. دور گؤروم نه‌‎یین‎دی!.
صادیق‌ین گؤزلری آچیلیر. قیزارمیش گؤزلرینین قیراغی شیشیب پؤرتموشدو. قیزمار نفسیندن قایساقلانمیش دوداقلاری چاتلاییب، شیریم- شیریم اولموشدو. اوزون زامان دینمز- دانیشماز، دونوق باخیشلا دوکتورو سوزور؛ سونرا سوروشور:
– سن ده‌ گؤردون اونو؟ گؤردون نه‌ گونه‌ سالمیشدیلار؟! دئییرم آخی بی‌شرف…. بی‌شرف… قیچیندان نییه‌ بس؟! دئییر: اوشاقلارین اللری ا‎سیب. سؤزه‌ باخ، سؤزه‌! اوشاقلارین اللری اسیب! باخ سؤزه‌… باخ سؤزه‌!
الین اوزادیب، دوکتورون الیندن یاپیشیب، اؤزونه‌ ساری چکیر: «الیوی بیر قوی باشیما، گؤر نئجه‌ زوققولداییر، بئینیم!… بئینیم ترپه‌‎نیب سیاووش! یوخ دای… یوخ، من دوزه‌‎لن دئییلم. دای من دوز‎لمم، سیاووش»- دئیه‌، سوسور. سیاووش مریم‌ـه‌ ساری دؤنور: «قیزماسی چوخ یوخاری‎دی»- دئیه‌، ایسلاق بیر دسمال ایسته‌‎ییر. مریم بیر له‌‎ین سو، بیر دسمال، بیر شیشه‌ آلکول گتـیریر. سیاووش دسمالی ایسلادیب، صادیق‌ین آلنینا قویور. صادیق دسمالی آلنیندان آتـیب باغیریر:
– بوشلا بابا، بوشلا منی! من دوزه‌‎لن دئییلم… من دوز… من دو….
سیاووش اونون چیینیندن باسیر: «دی دایان، قوی قیزدیرمانی یئندیریم. آخی‎!- دئیه‌، اونو یئنی‎دن یاتـیردیر. صادیق‎، آغیر نفس آلا- آلا زاریلدایاراق، ساییقلاییر: