آذربایجانین استعدادلى آکتیورلارى بو صحنهیه جلب اولوب اؤز هنرلرینى خالقین اختیاریندا قویدولار. آذربایجاندا دمکراتیک حرکت غلبه چالمیشدى. ملى حکومتین نائلیّتلرى خالقین نائلیّتى اولدوغونا گؤره اقتصادى جهتدن گئریده قالمیش، صاحبسیز و یئتیم اوشاقلارین تعلیم تربیهسى اوچون قرار قبول ائدیلدى. بو قرارین قبولو بو دئمک ایدى کى، داها یئتیم اوشاقلار کوچهلرده آوارا سرگردان اولوب دیلنچیلیکله مشغول اولماسینلار
او زامانلار آذربایجاندا تعلیم-تربیه اوجاقلارى و مکتبلر حدیندن آرتیق آز ایدى. بو دا مرکزى دؤلتین آذربایجانا اؤگئیلیک گؤزو ایله باخماسیندان ایرهلى گلیردى. کندلرده وضعیته سون قویماق اوچون قیسا مدتده اوچ یوز اییرمی بئش ابتدائى و سکسن ایکی اورتا مکتب آچیلدى. ساوادسیزلیغى لغو ائتمک اوچون اکابرلر تاسیس اولدو. شرقین اوفوقلریندن باش قوزایان گونش آسمانا قالخدیغى هر گون یئنى مترقى قانونلارین حیاتی کئچمهسى دمکراتیک حرکتلرین میدانا چیخماسى انسان قلبینى نوازش ائدیردى.
تبریزده وطن یولوندا قزئتینین نزدیندهکى شاعرلر مجلسى اؤز ایشینه داوام ائدیردى. “شاعرلر مجلسى” کتابى چاپدان چیخمیشدى. بو کتاب نفیس ادبى کتاب اولماقلا آذربایجانین حیاتدا اولان شاعرلرینین شکیللرى، قیسا حالدا ترجمه حاللارى چاپ اولموشدو. شاعرلر مجلسینه هله ده یئنى عضولر جلب اولماقدا ایدى. محمدعلى فرزانه بو مجلسین قدیم اشتراکچیسى اولماقلا فعالیت ائدیردى. او، شاعر اولماسا دا ادبى مقالهلرله چیخیش ائدیردى. وطن یولوندا قزئتى قاباقکیلار کیمى چاپ اولوردو. بو قزئت دئمک اولار کى، او زامانین منظم و اطرافلى منتشر اولان قاباقجیل قزئتلریندن بیرى ایدى. اونون صحیفهلرینده دونیادا داوام ائدن محاربهدن و اونون سیاسى وضعیّتیندن گون آشیرى خبرلردن درج اولوردو. سیاسى تفسیرلر خبرلر “نظرلى” آدلى بیر نفر سیاسى یازیچینین طرفیندن انجام تاپیردى. او درین سیاسى معلوماتا مالیک ایدى.ستارخان خیابانیندا شوروینین بؤیوک بیر دفترى وار ایدى. بو دفترده بؤیوک نقشهلر اؤزهرینده محاربهنین فعالیّتى نشان وئریلیردى. هر هفته جمعه گونلرى سیاسى مفسر نظرلینین معروضهسى اولاردى. بئله زاماندا دفترین ایچى و خیاباندا ازدحام اولاردى. نظرلى آذربایجان دیلینده شیرین و گؤزل بیانا مالیک ایدى. خیاباندان کئچنلرى اؤزونه جلب ائدیردى.
آذربایجاندا هر گون یئنى خارقهلر یارانیردى. اقتصادى جهتدن هئچ بیر نگرانچیلیق یوخ ایدى. امنیت ساریدان ایندیه قدر آذربایجاندا بئله بیر امن آمانلیق اولمامیشدى. قولدورلارین بعضلرى تهرانا قاچمیش، قاچمایانلار ایسه تبریزین هانسى گوشهسینده ایسه گیزلنمیشدیلر. رییس کلانتریلر ملى حکومت طرفیندن تعیین اولموشدولار. کئچمیش رییس کلانتریلرین بعضلرى تهرانا قاچیمشدیلار. قاچمایانلار ایسه ملى حکومت ایله همکارلیق ائدیردیلر. اونلار یئنى تعیین اولموش کلانترى رییسلرینین معاونى کیمى خدمت ائدیب چالیشیردیلار. بیر زامان تریاک یا شیره چکنلرین مسکنى اولان تبریزین قهوهخانالارى اونلارین وجودوندان پاک اولموشدو. نظمییهده یا کلانتریلرده خدمت ائدن آژانلارین دا بیر چوخلارى ملى حکومته خدمت ائدیردیلر. کلانترى ادارهلرى کئچمیش حالتیندن آیریلمیش خالق ایله یاخیندان رابطه ساخلایان ادارهلره دؤنموشدولر. ملى حکومتدن قاباقکى رییس کلانتریلرى ملاقات ائتمک، اونلارلا گؤروشمک، اؤز دردینى اونلارا چاتدیرماق چوخ چتین اولسا دا، ایندى کلانترى رییسلرى خالقین گؤروشونه گئدیردیلر. اونلار محلهلرى، کوچهلرى دولانیب اهالى ایله یاخیندان رابطه ساخلاییر و اونلارلا مصلحتلشیردیلر. اهالى ده اونلارى سئویردى.
(۶)….
… ۱۹۴۵-نجى ایلین ماى آیینین دوققوزوندا دونیا محاربهسى قورتاردى. فاشیزم دونیا خالقلارینین قدرتى قارشیسیندا دیز چؤکدو. بوتون دونیا خالقلارى بو گونو بایرام گونوکیمى قبول ائتدیلر. دونیانى قان دریاسیندا غرق ائدنلر محکوم اولوب رسوا اولدولار. ایندى دونیا گلهجگه بویلانیب اؤز طالعى بارهسینده دوشونوردو. خرابهزارا دونموش شهرلر، کندلر و مدنیت اوجاقلارى یئنیدن آباد اولمالى ایدى. او زامان منیم وطن یولوندا قزئتینده چاپ اولان شعریم بئله باشلانیردى:
آخان چایلار، گور بولاقلار تملیندن دورولدو
غالبیت بایرامیندا ظفر طبلى وورولدو
تسلیم اولدو قارى دوشمن ابدیلیک اؤلومه،
گلهجهیین دینج حیاتى بخش ائدیلدى عالمه.
بو قانلى محاربهدن زیان گؤرموش آذربایجان خالقى دا تبریزده و باشقا شهرلرده بو غالبیت گونونو بایرام کیمى قارشیلادیلار. بو بایرام خصوصى اولاراق وطن یولوندا قزئتینده اؤز عکسینى تاپیردى. بو قزئت او گون خصوصى شمارهده قزئتین بیرینجى صحیفهسینده استالینین رنگلى پورتیرئتینى چاپ ائلهمیشدى. محاربهنین قورتارماسى ایله بازاردا گون-گوندن باهالانان ماللارین قیمتلرى آشاغى ائنمگه باشلادى. محتکرلر آنبارلاردا اولان ماللارینى آشکارا چیخارتماغا مجبور اولدولار.
او زامانلار آذربایجاندا تعلیم-تربیه اوجاقلارى و مکتبلر حدیندن آرتیق آز ایدى. بو دا مرکزى دؤلتین آذربایجانا اؤگئیلیک گؤزو ایله باخماسیندان ایرهلى گلیردى. کندلرده وضعیته سون قویماق اوچون قیسا مدتده اوچ یوز اییرمی بئش ابتدائى و سکسن ایکی اورتا مکتب آچیلدى. ساوادسیزلیغى لغو ائتمک اوچون اکابرلر تاسیس اولدو. شرقین اوفوقلریندن باش قوزایان گونش آسمانا قالخدیغى هر گون یئنى مترقى قانونلارین حیاتی کئچمهسى دمکراتیک حرکتلرین میدانا چیخماسى انسان قلبینى نوازش ائدیردى.
تبریزده وطن یولوندا قزئتینین نزدیندهکى شاعرلر مجلسى اؤز ایشینه داوام ائدیردى. “شاعرلر مجلسى” کتابى چاپدان چیخمیشدى. بو کتاب نفیس ادبى کتاب اولماقلا آذربایجانین حیاتدا اولان شاعرلرینین شکیللرى، قیسا حالدا ترجمه حاللارى چاپ اولموشدو. شاعرلر مجلسینه هله ده یئنى عضولر جلب اولماقدا ایدى. محمدعلى فرزانه بو مجلسین قدیم اشتراکچیسى اولماقلا فعالیت ائدیردى. او، شاعر اولماسا دا ادبى مقالهلرله چیخیش ائدیردى. وطن یولوندا قزئتى قاباقکیلار کیمى چاپ اولوردو. بو قزئت دئمک اولار کى، او زامانین منظم و اطرافلى منتشر اولان قاباقجیل قزئتلریندن بیرى ایدى. اونون صحیفهلرینده دونیادا داوام ائدن محاربهدن و اونون سیاسى وضعیّتیندن گون آشیرى خبرلردن درج اولوردو. سیاسى تفسیرلر خبرلر “نظرلى” آدلى بیر نفر سیاسى یازیچینین طرفیندن انجام تاپیردى. او درین سیاسى معلوماتا مالیک ایدى.ستارخان خیابانیندا شوروینین بؤیوک بیر دفترى وار ایدى. بو دفترده بؤیوک نقشهلر اؤزهرینده محاربهنین فعالیّتى نشان وئریلیردى. هر هفته جمعه گونلرى سیاسى مفسر نظرلینین معروضهسى اولاردى. بئله زاماندا دفترین ایچى و خیاباندا ازدحام اولاردى. نظرلى آذربایجان دیلینده شیرین و گؤزل بیانا مالیک ایدى. خیاباندان کئچنلرى اؤزونه جلب ائدیردى.
آذربایجاندا هر گون یئنى خارقهلر یارانیردى. اقتصادى جهتدن هئچ بیر نگرانچیلیق یوخ ایدى. امنیت ساریدان ایندیه قدر آذربایجاندا بئله بیر امن آمانلیق اولمامیشدى. قولدورلارین بعضلرى تهرانا قاچمیش، قاچمایانلار ایسه تبریزین هانسى گوشهسینده ایسه گیزلنمیشدیلر. رییس کلانتریلر ملى حکومت طرفیندن تعیین اولموشدولار. کئچمیش رییس کلانتریلرین بعضلرى تهرانا قاچیمشدیلار. قاچمایانلار ایسه ملى حکومت ایله همکارلیق ائدیردیلر. اونلار یئنى تعیین اولموش کلانترى رییسلرینین معاونى کیمى خدمت ائدیب چالیشیردیلار. بیر زامان تریاک یا شیره چکنلرین مسکنى اولان تبریزین قهوهخانالارى اونلارین وجودوندان پاک اولموشدو. نظمییهده یا کلانتریلرده خدمت ائدن آژانلارین دا بیر چوخلارى ملى حکومته خدمت ائدیردیلر. کلانترى ادارهلرى کئچمیش حالتیندن آیریلمیش خالق ایله یاخیندان رابطه ساخلایان ادارهلره دؤنموشدولر. ملى حکومتدن قاباقکى رییس کلانتریلرى ملاقات ائتمک، اونلارلا گؤروشمک، اؤز دردینى اونلارا چاتدیرماق چوخ چتین اولسا دا، ایندى کلانترى رییسلرى خالقین گؤروشونه گئدیردیلر. اونلار محلهلرى، کوچهلرى دولانیب اهالى ایله یاخیندان رابطه ساخلاییر و اونلارلا مصلحتلشیردیلر. اهالى ده اونلارى سئویردى.
(۶)….
… ۱۹۴۵-نجى ایلین ماى آیینین دوققوزوندا دونیا محاربهسى قورتاردى. فاشیزم دونیا خالقلارینین قدرتى قارشیسیندا دیز چؤکدو. بوتون دونیا خالقلارى بو گونو بایرام گونوکیمى قبول ائتدیلر. دونیانى قان دریاسیندا غرق ائدنلر محکوم اولوب رسوا اولدولار. ایندى دونیا گلهجگه بویلانیب اؤز طالعى بارهسینده دوشونوردو. خرابهزارا دونموش شهرلر، کندلر و مدنیت اوجاقلارى یئنیدن آباد اولمالى ایدى. او زامان منیم وطن یولوندا قزئتینده چاپ اولان شعریم بئله باشلانیردى:
آخان چایلار، گور بولاقلار تملیندن دورولدو
غالبیت بایرامیندا ظفر طبلى وورولدو
تسلیم اولدو قارى دوشمن ابدیلیک اؤلومه،
گلهجهیین دینج حیاتى بخش ائدیلدى عالمه.
بو قانلى محاربهدن زیان گؤرموش آذربایجان خالقى دا تبریزده و باشقا شهرلرده بو غالبیت گونونو بایرام کیمى قارشیلادیلار. بو بایرام خصوصى اولاراق وطن یولوندا قزئتینده اؤز عکسینى تاپیردى. بو قزئت او گون خصوصى شمارهده قزئتین بیرینجى صحیفهسینده استالینین رنگلى پورتیرئتینى چاپ ائلهمیشدى. محاربهنین قورتارماسى ایله بازاردا گون-گوندن باهالانان ماللارین قیمتلرى آشاغى ائنمگه باشلادى. محتکرلر آنبارلاردا اولان ماللارینى آشکارا چیخارتماغا مجبور اولدولار.
بئلهلیکله محاربه نتیجهسینده وجودا گلن باهالیق فلاکتى یاواش-یاواش آرادان گئتمهیه باشلادى. محاربه قورتارماقلا ایراندا اولان آمریکا و انگلیس قوشونلارى ایرانى ترک ائتدیلر. آمما شوروى قوشونلارى هله ایراندا ایدیلر. آمریکا و انگلیس دؤلتلرى آذربایجاندا یارانان ملى حکومتین قانلى دوشمنلریندن ایدیلر. اونلار تهراندا مرکزى دؤلتین باش وزیرى قوامالسلطنهنى آذربایجانین ملى حکومتینین علیهینه تحریک ائدیردیلر. قوام اؤز آغالارینین فرمانینى اجرا ائتمک اوچون قوجا تولکولر کیمى هر گون یئنى حیلهلره ال آتیردى. آمما آذربایجاندا ملى حکومت طرفیندن گؤرولن ایشلر خالقین بو حکومتدن طرفدارلیغى مرکزى دؤلتى وادار ائتمیشدى آدربایجان خالقینین آرزو-ایستکلرینى رسمیتله تانیسین و اونون دمکراتیک حرکتلرینى تصدیق ائتسین. بونونلا بئله مرکزى دؤلتله ملى حکومت آراسیندا دانیشیقلار گئدیردى…
ایکینجى دنیا محاربهسینین قورتارماسیله دونیا خالقلارى ویران اولموش اؤلکهلرده یئنیدن آبادانلاقا باشلامیشدیلار. فاشیزم تمامیله تارومار اولموشدو. حربى توققوشمالار آزالسا دا سیاسى توققوشمالار گونو-گوندن آرتماقدا ایدى. آمریکا قرارداد اوزره شوروینین ایرانى تخلیه ائتمهسینى طلب ائدیردى. بئله بیر زاماندا آمریکا تسلیم اولماق ایستهمهین ژاپون دؤلتینین هیروشیما و ناکازاکى شهرلرینى آتوم بومباسى ایله بومباردیمان ائتدى. آمریکا دؤلتى بو آزغین عملى ایله اؤز قدرتینى دونیا خالقلارینا گؤسترمکله گلهجکده اؤز امپریالیستى سیاستینى حیاتا کئچیرمک اوچون زمین یارادیردى. بو مانورون باشلیجا طرفى شوروى دؤلتى ایدى. ایندى شوروى اؤز قوشونلارینى ایراندان آپارماغا حاضرلاشیردى. وطن یولوندا قزئتى آخیرینجى شمارهسینده اؤز اوخوجولارى ایله الوداع ائدیب حیاتینا سون وئردى. اوزون ایللر بویو دونیا محاربهسى باشلاناندان قورتارانا کیمى اؤز منظم، مرتب و دولغون انتشارى ایله آذربایجاندا سیاسى، اجتماعى، هنرى، ادبى تاثیر قویان بو قزئت ایندى تبریزى ترک ائدیردى. وطن یولوندا قزئتینین ادارهسنیده حاضرلیق ایشلرى گئدیردى. آمما بو آخشام خداخافظلیک عنوانى ایله بو قزئتین مسئوللارى طرفیندن ضیافت وئریلهجکدى. بو ضیافتده آدلى سانلى شاعرلر، ملى حکومتین معارف مسئوللارى، صنعتکارلار و وطن یولوندا قزئتینى اداره ائدن یازیچى و شاعرلر اشتراک ائدیردیلر. بو اونودولماز بیر گئجه ایدى. جعفر خندان رضا قولویئو باشقالارى صحبت ائتدیلر. شاعرلردن شعر اوخودولار. آمما مجلسى قیزدیران عاشیق حسین جاوان ایدى. عاشیق حسین جاوان سانکى اؤز هنرینین محصولدار چاغینى بو آخشاما ساخلامیشدى. اونون ملاحتلى سسى خصوصى اولاراق بو مجلسده اشتراک ائدن آذربایجانلى عالى رتبهلى افسرلرى داها دا آرتیق روحلاندیریردى. شاعرلردن على فطرت، اعتماد، صحاف، آذر اوغلو، على توده، کامیل، من و باشقالارى اشتراک ائدیردى. مشهور کرد شاعرى هیژاردا بو مجلسده ایدى. بئلهلیکله بو اونودولماز گئجه وطن یولوندا قزئتینین امکداشلاریله سون گؤروش اولدو…
(۷)….
… ۱۳۲۵-نجى ایلین خرداد آیینین آخیرلارى ایدى. تبریزین هاواسى عادت اوزره معتدیل اولماسینا باخمایاراق گونو-گوندن قیزماغا گئدیردى. آذربایجانین او جملهدن تبریزین اقتصادى جهتدن هئچ نگرانلیغى یوخ ایدى. تهران ایله آذربایجانین اقتصادى یوللارى باغلى اولسا دا چاتیشمامازلیق یوخ ایدى. اییرمی بیر آذر قیامیندان و اوندان قاباق ایشدن دوشموش کارگاه و کارخانالار یئنیدن ایشه دوشموشدولر. تبریز بازارى اؤز عادى حالیندا اولماقلا برابر دوکانلار آغزینا قدر مال ایله دولو ایدى. احتکارلیق ایله آمانسیز مبارزه گئدیردى.
تزه آسفالت اولموش ستارخان خیابانیندان دسته- دسته اؤتن فدائیلر آذربایجان سرودونو اوخویاندا سسلرى ارک قالاسینین باشیندان آشیب سهند و عینالىنین یاماجلاریندا عکس اولونوردو. اونلارین دالینجا یئنى تشکیل اولموش ستارخان آتلیلارى حرکت ائدیردى. اون بئش نفره یاخین بو آتلیلار ایینلرینده آغ کؤینهیین اوستوندن باغلادیقلارى کمربندلرى، باشلارینداکى قارا پاپاقلارى، قارا شالوارین اوستونه چکیلن قارا اوزون چکمهلرى. دوداقلارینین اوستونده قارا توپا بوغلارى اونلارا حدیندن آرتیق احتشام باغیشلاییردى. بونلارا ستارخان آتلیلارى آدى وئریلمیشدى. بو آتلیلار دستهسینین سرکردهسى على قهرمانى ایدى. او همیشه آتلیلارین قاباغیندا حرکت ائدیردى. باشقا آتلیلاردان قاسیم قازاق اونون آردینجا حرکت ائدیردیلر.
بونلار خیابانا چیخاندا جماعت ساغ و سول طرفدن اؤز یئرلرینده دایانیب تاماشایا دوروردولار. فدائیلرین اوخودوغو آذربایجان سرودو، آتلارین دیرناقلاریندان قوپان سسه قوشولوب اوزاقلارا یاییلیردى:
ایکینجى دنیا محاربهسینین قورتارماسیله دونیا خالقلارى ویران اولموش اؤلکهلرده یئنیدن آبادانلاقا باشلامیشدیلار. فاشیزم تمامیله تارومار اولموشدو. حربى توققوشمالار آزالسا دا سیاسى توققوشمالار گونو-گوندن آرتماقدا ایدى. آمریکا قرارداد اوزره شوروینین ایرانى تخلیه ائتمهسینى طلب ائدیردى. بئله بیر زاماندا آمریکا تسلیم اولماق ایستهمهین ژاپون دؤلتینین هیروشیما و ناکازاکى شهرلرینى آتوم بومباسى ایله بومباردیمان ائتدى. آمریکا دؤلتى بو آزغین عملى ایله اؤز قدرتینى دونیا خالقلارینا گؤسترمکله گلهجکده اؤز امپریالیستى سیاستینى حیاتا کئچیرمک اوچون زمین یارادیردى. بو مانورون باشلیجا طرفى شوروى دؤلتى ایدى. ایندى شوروى اؤز قوشونلارینى ایراندان آپارماغا حاضرلاشیردى. وطن یولوندا قزئتى آخیرینجى شمارهسینده اؤز اوخوجولارى ایله الوداع ائدیب حیاتینا سون وئردى. اوزون ایللر بویو دونیا محاربهسى باشلاناندان قورتارانا کیمى اؤز منظم، مرتب و دولغون انتشارى ایله آذربایجاندا سیاسى، اجتماعى، هنرى، ادبى تاثیر قویان بو قزئت ایندى تبریزى ترک ائدیردى. وطن یولوندا قزئتینین ادارهسنیده حاضرلیق ایشلرى گئدیردى. آمما بو آخشام خداخافظلیک عنوانى ایله بو قزئتین مسئوللارى طرفیندن ضیافت وئریلهجکدى. بو ضیافتده آدلى سانلى شاعرلر، ملى حکومتین معارف مسئوللارى، صنعتکارلار و وطن یولوندا قزئتینى اداره ائدن یازیچى و شاعرلر اشتراک ائدیردیلر. بو اونودولماز بیر گئجه ایدى. جعفر خندان رضا قولویئو باشقالارى صحبت ائتدیلر. شاعرلردن شعر اوخودولار. آمما مجلسى قیزدیران عاشیق حسین جاوان ایدى. عاشیق حسین جاوان سانکى اؤز هنرینین محصولدار چاغینى بو آخشاما ساخلامیشدى. اونون ملاحتلى سسى خصوصى اولاراق بو مجلسده اشتراک ائدن آذربایجانلى عالى رتبهلى افسرلرى داها دا آرتیق روحلاندیریردى. شاعرلردن على فطرت، اعتماد، صحاف، آذر اوغلو، على توده، کامیل، من و باشقالارى اشتراک ائدیردى. مشهور کرد شاعرى هیژاردا بو مجلسده ایدى. بئلهلیکله بو اونودولماز گئجه وطن یولوندا قزئتینین امکداشلاریله سون گؤروش اولدو…
(۷)….
… ۱۳۲۵-نجى ایلین خرداد آیینین آخیرلارى ایدى. تبریزین هاواسى عادت اوزره معتدیل اولماسینا باخمایاراق گونو-گوندن قیزماغا گئدیردى. آذربایجانین او جملهدن تبریزین اقتصادى جهتدن هئچ نگرانلیغى یوخ ایدى. تهران ایله آذربایجانین اقتصادى یوللارى باغلى اولسا دا چاتیشمامازلیق یوخ ایدى. اییرمی بیر آذر قیامیندان و اوندان قاباق ایشدن دوشموش کارگاه و کارخانالار یئنیدن ایشه دوشموشدولر. تبریز بازارى اؤز عادى حالیندا اولماقلا برابر دوکانلار آغزینا قدر مال ایله دولو ایدى. احتکارلیق ایله آمانسیز مبارزه گئدیردى.
تزه آسفالت اولموش ستارخان خیابانیندان دسته- دسته اؤتن فدائیلر آذربایجان سرودونو اوخویاندا سسلرى ارک قالاسینین باشیندان آشیب سهند و عینالىنین یاماجلاریندا عکس اولونوردو. اونلارین دالینجا یئنى تشکیل اولموش ستارخان آتلیلارى حرکت ائدیردى. اون بئش نفره یاخین بو آتلیلار ایینلرینده آغ کؤینهیین اوستوندن باغلادیقلارى کمربندلرى، باشلارینداکى قارا پاپاقلارى، قارا شالوارین اوستونه چکیلن قارا اوزون چکمهلرى. دوداقلارینین اوستونده قارا توپا بوغلارى اونلارا حدیندن آرتیق احتشام باغیشلاییردى. بونلارا ستارخان آتلیلارى آدى وئریلمیشدى. بو آتلیلار دستهسینین سرکردهسى على قهرمانى ایدى. او همیشه آتلیلارین قاباغیندا حرکت ائدیردى. باشقا آتلیلاردان قاسیم قازاق اونون آردینجا حرکت ائدیردیلر.
بونلار خیابانا چیخاندا جماعت ساغ و سول طرفدن اؤز یئرلرینده دایانیب تاماشایا دوروردولار. فدائیلرین اوخودوغو آذربایجان سرودو، آتلارین دیرناقلاریندان قوپان سسه قوشولوب اوزاقلارا یاییلیردى:
اى توپراقى لعل مرجان آذربایجان، آذربایجان
من وئرهرم اوغروندا جان آذربایجان،آذربایجان
اى وطنیم دوشمن عجب، باغرینى آل قان ائلهدى
سویدو رذالتله سنى، ظلمیله تالان ائلهدى
باغلارینى ووردو خزان، گؤر نئجه ویران ائلهدى
ظلمت کئچیب دؤندو زامان آذربایجان، آذربایجان
اى تورپاقى لعل مرجان آذربایجان، آذربایجان
(۸)….
… وطن یولوندا قزئتىنین آذربایجاندان گئتمهسى ایله شاعرلر مجلسى ده تعطیل اولموشدو. بو مجلسین یئرى بوش اولا بیلمزدى. ایندیه قدر ملى حکومتین دؤورونده هله آذربایجانین یازیچیلار تشکیلاتى تشکیل اولمامیشدى. آذربایجانین یازیچیلار جمعیتینین تشکیلى بارهسینده فرمان صادر اولدو. تبریزین و باشقا شهرلرین شاعر یازیچیلارى بو جمعیتى تشکیل وئرمکدن اؤترو دعوت اولدولار. بؤیوک بیر ییغینجاقدا شاعرلر آغاى کامیلى یازیچیلار جمعیتینه صدر سئچدیلر و آغاى فخرالدین محزون کاتب اولدو. بئلهلیکه بو جمعییت اؤز ایشینه باشلادى. بو، آذربایجاندا ایلک یازیچیلار جمعیتى ایدى. بوتون شاعر و یازیچیلارى اؤز اطرافینا آلمیشدى. بو جمعیتین اؤزونون قزئت اورقانى اولمالى ایدى. بو ایشه هله تئز اولدوغونا گؤره هلهلیک فرقهنین اورقانى اولان آذربایجان قزئتى ایله علاقهده اولماغى مصلحت گؤروندو. او گوندن سونرا شاعرلرین شعرلرى آذربایجان قزئتینین بزگى اولدو. بو قزئتین مسئولو یایچیلاردان آغاى خشکنابى ایدى. او قدرتلى یازیچیلاردان حساب اولوردو. خشکنابىنین “پولادلار نئجه سوواریلدى” رومانى سریال شکلینده آذربایجان قزئتینده چاپ اولوردو. آذربایجان یازیچیلار جمعیتینین یئنى بناسى تربیت خیابانیندا یئرلشیردى. شاعرلرین هفتهلیک اجلاسى بو بنادا تشکیل اولوردو.
بونودا قید ائتملىیم کى، من هله تهراندان تبریزه گلمهمیشدن قاباق وطن یولوندا قزئتینین ادارهسى طرفیندن اوچ مهم مسئله انجام تاپمیشدى. بونلارین بیرى سردار ملى ستارخانا یازیلاجاق شعر بارهسینده مسابقه ایدى. بو مسابقهیه جایزه ده تعیین اولموشدو. شاعرلرین چوخو بو مسابقهده اشتراک ائدیب یازدیقلارى شعرلرى وطن یولوندا قزئتینه تقدیم ائتمیشدیلر. بو شعرلره قیمت وئرمک اوچون هئیت تشکیل اولموشدو. بو هیئتین نظرى ایله جایزهنى شاعرلردن على فطرت بیرینجى، بالاش آذراوغلو ایکینجى یئرى توتموشدولار. شاعرلر مجلسى طرفیندن ادبى ساتیریک جهتدن مهم ساییلان میرزه على معجزون ادبى یارادیجیلیغى بارهسینده گؤرولن ایشلر ایدى. میرزهعلى معجز جنوبى آذربایجانین صابرى حساب اولوردو. اونون اؤزونه مخصوص طنز شعرلرى خالق آراسیندا مهم یئر توتموشدو. سئویله- سئویله اوخونان بو شعرلر شاعرین خالق آراسیندا اولان عیبهجرلیکلرى دریندن درک ائتمهسیندن قاباغا گلیردى. گؤزلرى اوزاق گؤرن بو شاعرین اجتماعادا حکم ائدن خرافاتین چیرکین قیافهسینى قامچیلاییر و اونلارى افشا ائدیردى. معجز خالقى اؤزونه جذب ائده بیلدیگى کیمى شاعرلر مجلسینده اولان شاعرلرى ده جذب ائتمیشدى. بونا گؤره ده بو شاعرى دریندن اؤیرنمک و اونون یارادیجیلیغى بارهده تدقیقات آپارماق اوچون آلینان قرارا گؤره شاعرلر مجلسینین عضولرى بیرلیکده معجزین یاشاییب یاراتدیغى شبستر شهرینه گئدیرلر. بو تدقیقات سفرینده وطن یولوندا قزئتینین مسئوللاریندان جعفرخندان، غلام محمدلى، قیلمان موسائیو و باشقالارى اشتراک ائتمیشدیلر. معجزون یاشادیغى ائوین حیطینده دستهجمعى حالیندا تاریخى شکیل ده چکدیرمیشدیلر. اوردا ادیبلر و شاعرلردن معجزون حیاتى و یارادیجیلیغى بارهسینده معروضه ائتمیشدیلر.
۱۹۴۵-نجى ایلین آپرئل آیینین اییرمی سککیزینده شیمالى آذربایجانین اییرمی بئش ایللیگى مناسبتیله ایراندان دا بؤیوک بیر هیئت دعوت اولموشدو. بو هیئت ایرانین مشهور شاعرلریندن ملکالشعرا بهارین باشچیلیغى ایله باکى شهرینه گئتمیشدیلر. آذربایجانداندا شاعرلر مجلسینین عضولریندن علىفطرت، میرمهدى اعتماد، بالاش آذراوغلو، مهدى چاووشى و باشقالارى دعوت اولموشدولار. او زامان دونیا محاربهسینین یئنى قورتارماسینا باخمایاراق بو بایرام گونو چوخ شانلى کئچمیش و ایران و آذربایجاندان گئدن نمایندهلر بؤیوک روح یوکسکلیگى ایله گئرى قاییتمیشدیلار. اونلار باکىدا گؤردوکلرى بارهده مقالهلرله چیخیش ائتمیشدیلر. تبریزدن گئدن نمایندهلر ده وطنه قاییداندان سونرا بایرام گونونه شعرلر یازمیشدیلار. بالاش آذراوغلو “باکى سفرى” آدلى مشهور شعرینى یازیب تبریزده چاپ ائتدیرمیشدى.
(۹)….
… مرکزى دؤلت ایله آذربایجانین ملى حکومتى آراسیندا چکیشمهلر داوام ائدیردى. آذربایجاندان تهرانا گئدن نمایندهلر هئچ بیر راضیلیق الده ائتمهدن تبریزه قایتمیشدیلار. مرکزى دؤلت آذربایجانین الده ائتدیگى موفقیتلرى قبول ائتمک ایستهمیردى. نخست وزیر قوامالسلطنه بو مسئلهنى اون بئشینجى مجلسین سرانجامینا وئرمیشدى. خرداد آییندا ایکینجى نماینده هیئتى آذربایجانین ملى حکومتى طرفیندن تهرانا گئتملى اولدو.
من وئرهرم اوغروندا جان آذربایجان،آذربایجان
اى وطنیم دوشمن عجب، باغرینى آل قان ائلهدى
سویدو رذالتله سنى، ظلمیله تالان ائلهدى
باغلارینى ووردو خزان، گؤر نئجه ویران ائلهدى
ظلمت کئچیب دؤندو زامان آذربایجان، آذربایجان
اى تورپاقى لعل مرجان آذربایجان، آذربایجان
(۸)….
… وطن یولوندا قزئتىنین آذربایجاندان گئتمهسى ایله شاعرلر مجلسى ده تعطیل اولموشدو. بو مجلسین یئرى بوش اولا بیلمزدى. ایندیه قدر ملى حکومتین دؤورونده هله آذربایجانین یازیچیلار تشکیلاتى تشکیل اولمامیشدى. آذربایجانین یازیچیلار جمعیتینین تشکیلى بارهسینده فرمان صادر اولدو. تبریزین و باشقا شهرلرین شاعر یازیچیلارى بو جمعیتى تشکیل وئرمکدن اؤترو دعوت اولدولار. بؤیوک بیر ییغینجاقدا شاعرلر آغاى کامیلى یازیچیلار جمعیتینه صدر سئچدیلر و آغاى فخرالدین محزون کاتب اولدو. بئلهلیکه بو جمعییت اؤز ایشینه باشلادى. بو، آذربایجاندا ایلک یازیچیلار جمعیتى ایدى. بوتون شاعر و یازیچیلارى اؤز اطرافینا آلمیشدى. بو جمعیتین اؤزونون قزئت اورقانى اولمالى ایدى. بو ایشه هله تئز اولدوغونا گؤره هلهلیک فرقهنین اورقانى اولان آذربایجان قزئتى ایله علاقهده اولماغى مصلحت گؤروندو. او گوندن سونرا شاعرلرین شعرلرى آذربایجان قزئتینین بزگى اولدو. بو قزئتین مسئولو یایچیلاردان آغاى خشکنابى ایدى. او قدرتلى یازیچیلاردان حساب اولوردو. خشکنابىنین “پولادلار نئجه سوواریلدى” رومانى سریال شکلینده آذربایجان قزئتینده چاپ اولوردو. آذربایجان یازیچیلار جمعیتینین یئنى بناسى تربیت خیابانیندا یئرلشیردى. شاعرلرین هفتهلیک اجلاسى بو بنادا تشکیل اولوردو.
بونودا قید ائتملىیم کى، من هله تهراندان تبریزه گلمهمیشدن قاباق وطن یولوندا قزئتینین ادارهسى طرفیندن اوچ مهم مسئله انجام تاپمیشدى. بونلارین بیرى سردار ملى ستارخانا یازیلاجاق شعر بارهسینده مسابقه ایدى. بو مسابقهیه جایزه ده تعیین اولموشدو. شاعرلرین چوخو بو مسابقهده اشتراک ائدیب یازدیقلارى شعرلرى وطن یولوندا قزئتینه تقدیم ائتمیشدیلر. بو شعرلره قیمت وئرمک اوچون هئیت تشکیل اولموشدو. بو هیئتین نظرى ایله جایزهنى شاعرلردن على فطرت بیرینجى، بالاش آذراوغلو ایکینجى یئرى توتموشدولار. شاعرلر مجلسى طرفیندن ادبى ساتیریک جهتدن مهم ساییلان میرزه على معجزون ادبى یارادیجیلیغى بارهسینده گؤرولن ایشلر ایدى. میرزهعلى معجز جنوبى آذربایجانین صابرى حساب اولوردو. اونون اؤزونه مخصوص طنز شعرلرى خالق آراسیندا مهم یئر توتموشدو. سئویله- سئویله اوخونان بو شعرلر شاعرین خالق آراسیندا اولان عیبهجرلیکلرى دریندن درک ائتمهسیندن قاباغا گلیردى. گؤزلرى اوزاق گؤرن بو شاعرین اجتماعادا حکم ائدن خرافاتین چیرکین قیافهسینى قامچیلاییر و اونلارى افشا ائدیردى. معجز خالقى اؤزونه جذب ائده بیلدیگى کیمى شاعرلر مجلسینده اولان شاعرلرى ده جذب ائتمیشدى. بونا گؤره ده بو شاعرى دریندن اؤیرنمک و اونون یارادیجیلیغى بارهده تدقیقات آپارماق اوچون آلینان قرارا گؤره شاعرلر مجلسینین عضولرى بیرلیکده معجزین یاشاییب یاراتدیغى شبستر شهرینه گئدیرلر. بو تدقیقات سفرینده وطن یولوندا قزئتینین مسئوللاریندان جعفرخندان، غلام محمدلى، قیلمان موسائیو و باشقالارى اشتراک ائتمیشدیلر. معجزون یاشادیغى ائوین حیطینده دستهجمعى حالیندا تاریخى شکیل ده چکدیرمیشدیلر. اوردا ادیبلر و شاعرلردن معجزون حیاتى و یارادیجیلیغى بارهسینده معروضه ائتمیشدیلر.
۱۹۴۵-نجى ایلین آپرئل آیینین اییرمی سککیزینده شیمالى آذربایجانین اییرمی بئش ایللیگى مناسبتیله ایراندان دا بؤیوک بیر هیئت دعوت اولموشدو. بو هیئت ایرانین مشهور شاعرلریندن ملکالشعرا بهارین باشچیلیغى ایله باکى شهرینه گئتمیشدیلر. آذربایجانداندا شاعرلر مجلسینین عضولریندن علىفطرت، میرمهدى اعتماد، بالاش آذراوغلو، مهدى چاووشى و باشقالارى دعوت اولموشدولار. او زامان دونیا محاربهسینین یئنى قورتارماسینا باخمایاراق بو بایرام گونو چوخ شانلى کئچمیش و ایران و آذربایجاندان گئدن نمایندهلر بؤیوک روح یوکسکلیگى ایله گئرى قاییتمیشدیلار. اونلار باکىدا گؤردوکلرى بارهده مقالهلرله چیخیش ائتمیشدیلر. تبریزدن گئدن نمایندهلر ده وطنه قاییداندان سونرا بایرام گونونه شعرلر یازمیشدیلار. بالاش آذراوغلو “باکى سفرى” آدلى مشهور شعرینى یازیب تبریزده چاپ ائتدیرمیشدى.
(۹)….
… مرکزى دؤلت ایله آذربایجانین ملى حکومتى آراسیندا چکیشمهلر داوام ائدیردى. آذربایجاندان تهرانا گئدن نمایندهلر هئچ بیر راضیلیق الده ائتمهدن تبریزه قایتمیشدیلار. مرکزى دؤلت آذربایجانین الده ائتدیگى موفقیتلرى قبول ائتمک ایستهمیردى. نخست وزیر قوامالسلطنه بو مسئلهنى اون بئشینجى مجلسین سرانجامینا وئرمیشدى. خرداد آییندا ایکینجى نماینده هیئتى آذربایجانین ملى حکومتى طرفیندن تهرانا گئتملى اولدو.
بو هیئتین رهبرلیگى آغاى پیشهورینین عهدسینده ایدى. هله نئچه گون قاباقدان آذربایجانین هر نقطهسیندن تبریزه نامهلر، تئلقراملار گؤندریلمکده ایدى. بونلارین هامیسى آذربایجان قزئتینده چاپ اولوردو. بو نامه و تئلقراملار بوتون آذربایجان خالقینین ملى دؤلتین آرخاسیندا دایاندیقلاریندان خبر وئریردى. اونلار یازیردیلار کى، بیز قانیمیز باهاسینا الده ائتدیگیمیز موفقیّتلرى حفظ ائدیب ایرانداخلینده یاشاماقلا اؤز داخلى ایشلریمیزى اؤزوموز حیاتا کئچیرملىییک. آغاى پیشهورینى و اونون رهبرلیگیى آلتیندا تهرانا گئدن هیئتى یولا سالماق اوچون تبریزلیلر طیّاره میدانینا طرف آخیشماقدا ایدى. میداندا بؤیوک ازدحام وار ایدى. اونلار اؤز صداقتلرینى اؤز نمایندهلرینه بیلدیرمک اوچون بورا گلمیشدیلر. بو تاریخى بیر گون ایدى. من اؤزوم ده اوردا ایدیم. عینالى داغینین اتهگینده، آجى چایین کناریندا یئرلهشن بو طیاره میدانیندا حاضر اولانلار اؤز طالعلرینین حلى اوچون تهرانا گؤندردیکلرى نمایندهلرى یولا سالیردیلار. آغاى پیشهورى قیسا بیاناتدان سونرا طیاره ایله تهرانا اوچدو. تهراندا گئدن بیر چوخ دانیشیقلاردان سونرا مرکزى دؤلت ایله آذربایجان ملى حکومتى آراسیندا مقاوله باغلاندى. بو مقاولهنین اساسیندا آذربایجان ملى حکومتینین آدى آذربایجان ایالت و ولایت انجمنینه چئوریلدى. مرکزى دؤلت آذربایجاندا ایندیه قدر حیاتا کئچمیش دمکراتیک اصلاحاتلارین هامیسینى رسمیتله تانیدى. ایراندا مجلس شورانین تئزلیکله باشلانماسى قرارا آلیندى. مجلس شورادا آذربایجان نمایندهلرینین آز اولدوغونا گؤره اونلارین تعدادلارینین آرتماسى نظره آلیندى. آذربایجانین داخلى وزارتى اوستاندار آدى ایله عوض اولدو. فدائیلرین آذربایجانین نظامى قوهلرى ترکیبینده فعالیت گؤسترمهسى تصدیق اولدو. بونونلا برابر ایالت و ولایت انجمنلرینین سئچگیلرى اوچون تهراندان آذربایجانا تامینیه قوهلرى آدى ایله حربى قوهلرین گلمهسى بارهده قرار قبول ائدیلدى. بونونلا بئله ملى حکومتین آرزولارى تامین اولوندو. آذربایجان دمکرات فرقهسینین یارادیلماسى دا بو آرزولارین اساسیندا قورولموشدو.
(۱۰)….
آذربایجان دمکرات فرقهسى گونو-گوندن اؤز سیرالارینى گئنیشلندیریر و محکملندیریردى. حومهلرین سایى آرتماقلا، حوزهلرین عضولرى ده آرتیردى. تبریزین منجم خیابانیندا یئنى بیر حومه ده تاسیس اولدو. بو حومه آخیرینجى حومه ایدى. تبریزین جنوبوندا لاله آدلى بیر کند وار ایدى. بو کندین حوزهسى ده آلتینجى حومهیه قوشولدو. مرکزى دؤلتله آذربایجان آراسیندا باغلانان قرارداددان سونرا فرقهنین سیرالارینا یئنى عضولر جلب اولماقدا ایدى. مرکزى دؤلت و بعضى بدخواه آداملار بئله شایعه یایمیشدیلار کى، گویا آذربایجانین ملى رهبرلرى آذربایجانى ایراندان آییرماق ایستهییرلر. آمما آغاى پیشهورینین بیر هیئتله تهرانا گئتمهسى و مرکزى دؤلت ایله باغلادیغى مقاویله شایعهلرین اؤز قیمتینى ایتیرمهسینه سبب اولدو. ایندى مسئله آیدین اولموشدو. تردید و گماندا اولانلار فرقهیه طرف گلمکده ایدیلر. تبریزین دمیر یولو واغزالیندا اولان گمرک ادارهسینده ایکى حوزه تشکیل وئرملى ایدیک. بو حوزهلرین تشکیلینده من و تشکیلات مسئولو انور مسگرزاده اشتراک ائتملى ایدیک. دوغروسو من بو اشتراکیمدان چکینیردیم. ائشیتدیگیمه گؤره گمرک ایشچیلرى عالى ساوادلى آداملار ایدیلر. “بو عالى رتبهلى ایشچیلرین بیزه وئردیگى سواللارین عهدهسیندن گله بیلهجهییکمى؟”، دئیه اؤز-اؤزومه فیکیرلهشیردیم. بو فیکیرلرله گمرکدهکى ایکى حوزهنى تشکیل وئردیک. هر حوزهیه بیر صدر و مالى بیر مسئول سئچیلدى. بو حوزهلرى حومه ایله علاقهلندیرمک اوچون باش مسئول دا سئچیلدى. باش مسئول دئییلدیگینه گؤره مشروطهده اشتراک ائدنلردن ایدى. یاشى یئتمیش یاخین اولاردى. بو آدام قاباقجادان حومهنین عضوى ایدى. ایندى حومهدن واغزال حوزهلرینه منتقل اولموشدو. حومهده بؤیوک احترامى وار ایدى. معلوم اولدوغو کیمى بو حوزهلرده سوال جاوابلار اولدو. آمما من بو سواللارین عهدهسیندن لایقینجه چیخدیم. اصلینده بو ایشچیلر عالى ساوادلى اولسالار دا هله سیاسى، اجتماعى معلومات بارهسینده گئریده ایدیلر.
آلتینجى حومهنین یئرلشدیگى بنا ملى حکومتدن قاباق کلانترى ایدى. بو حومهنین یئرى کیچیک اولدوغونا گؤره مجبور ایدیک عمومى بؤیوک موسسهلرده حوزهلرى اؤز اولدوقلارى مکاندا تشکیل وئرک. بئله موسسهلردن بیرى ملى حکومتین نقلیّات گاراژى، بیرى ده ایران گؤن کارخانهسى. نقلیّات گاراژى بؤیوک بیر گاراژ ایدى. ملى حکومتین آذربایجان مقیاسیندا بوتون یوک داشییان ماشینلارى بوردا یئرلشیردى. بورانین اکثر آداملارینى سوروجولر تشکیل وئریردى. بو گاراژین بؤیوک بیر سالونو وار ایدى. نیمکت دوزولموش بو سالون ایکى حوزهنى اؤزونده یئر وئره بیلیردى. بو گاراژین مدیرى ستارخان آتلیلارینین باشچیسى على قهرمانى ایدى.
(۱۰)….
آذربایجان دمکرات فرقهسى گونو-گوندن اؤز سیرالارینى گئنیشلندیریر و محکملندیریردى. حومهلرین سایى آرتماقلا، حوزهلرین عضولرى ده آرتیردى. تبریزین منجم خیابانیندا یئنى بیر حومه ده تاسیس اولدو. بو حومه آخیرینجى حومه ایدى. تبریزین جنوبوندا لاله آدلى بیر کند وار ایدى. بو کندین حوزهسى ده آلتینجى حومهیه قوشولدو. مرکزى دؤلتله آذربایجان آراسیندا باغلانان قرارداددان سونرا فرقهنین سیرالارینا یئنى عضولر جلب اولماقدا ایدى. مرکزى دؤلت و بعضى بدخواه آداملار بئله شایعه یایمیشدیلار کى، گویا آذربایجانین ملى رهبرلرى آذربایجانى ایراندان آییرماق ایستهییرلر. آمما آغاى پیشهورینین بیر هیئتله تهرانا گئتمهسى و مرکزى دؤلت ایله باغلادیغى مقاویله شایعهلرین اؤز قیمتینى ایتیرمهسینه سبب اولدو. ایندى مسئله آیدین اولموشدو. تردید و گماندا اولانلار فرقهیه طرف گلمکده ایدیلر. تبریزین دمیر یولو واغزالیندا اولان گمرک ادارهسینده ایکى حوزه تشکیل وئرملى ایدیک. بو حوزهلرین تشکیلینده من و تشکیلات مسئولو انور مسگرزاده اشتراک ائتملى ایدیک. دوغروسو من بو اشتراکیمدان چکینیردیم. ائشیتدیگیمه گؤره گمرک ایشچیلرى عالى ساوادلى آداملار ایدیلر. “بو عالى رتبهلى ایشچیلرین بیزه وئردیگى سواللارین عهدهسیندن گله بیلهجهییکمى؟”، دئیه اؤز-اؤزومه فیکیرلهشیردیم. بو فیکیرلرله گمرکدهکى ایکى حوزهنى تشکیل وئردیک. هر حوزهیه بیر صدر و مالى بیر مسئول سئچیلدى. بو حوزهلرى حومه ایله علاقهلندیرمک اوچون باش مسئول دا سئچیلدى. باش مسئول دئییلدیگینه گؤره مشروطهده اشتراک ائدنلردن ایدى. یاشى یئتمیش یاخین اولاردى. بو آدام قاباقجادان حومهنین عضوى ایدى. ایندى حومهدن واغزال حوزهلرینه منتقل اولموشدو. حومهده بؤیوک احترامى وار ایدى. معلوم اولدوغو کیمى بو حوزهلرده سوال جاوابلار اولدو. آمما من بو سواللارین عهدهسیندن لایقینجه چیخدیم. اصلینده بو ایشچیلر عالى ساوادلى اولسالار دا هله سیاسى، اجتماعى معلومات بارهسینده گئریده ایدیلر.
آلتینجى حومهنین یئرلشدیگى بنا ملى حکومتدن قاباق کلانترى ایدى. بو حومهنین یئرى کیچیک اولدوغونا گؤره مجبور ایدیک عمومى بؤیوک موسسهلرده حوزهلرى اؤز اولدوقلارى مکاندا تشکیل وئرک. بئله موسسهلردن بیرى ملى حکومتین نقلیّات گاراژى، بیرى ده ایران گؤن کارخانهسى. نقلیّات گاراژى بؤیوک بیر گاراژ ایدى. ملى حکومتین آذربایجان مقیاسیندا بوتون یوک داشییان ماشینلارى بوردا یئرلشیردى. بورانین اکثر آداملارینى سوروجولر تشکیل وئریردى. بو گاراژین بؤیوک بیر سالونو وار ایدى. نیمکت دوزولموش بو سالون ایکى حوزهنى اؤزونده یئر وئره بیلیردى. بو گاراژین مدیرى ستارخان آتلیلارینین باشچیسى على قهرمانى ایدى.
او فرقهنین آدلى سانلى آداملاریندان ساییلیردى. بئلهلیکله بو موسسهلرین حوزهلرى اؤزونده تشکیل اولوردو. بئله حوزهلرین اجلاسلاریندا اؤزوم ده اشتراک ائدیردیم.
(۱۱)….
…دونیا فهله سندیکالارینین رهبرى لوىسایان و معاونى مصطفى الریش تهرانا گلمیشدیلر. اونلار ایران فهلهلرینین تشکیلاتیندان، سندیکالارین وضعیتى بارهسینده اولان معلوماتلارى تکمیل ائتمکدن اؤترو ایرانا گلمیشدیلر. اونلارین بو گلیشى آذربایجاندا قورولان یئنى حیاتین مبارزهسینه تصادف ائتمیشدى. لوى سایان آذربایجان فهلهلرى و اونلارین تشکیلاتلارى ایله یاخیندان تانیش اولماق اوچون تبریزه گلمیشدى. قزئتلرین یازدیغینا گؤره تبریزده بؤیوک میتینگ اولاجاقدى. بو میتینگ گولوستان باغینین شیمالیندا، آچیق میداندا یئرلهشهجکدى. بو میتینگده لوى سایان و معاونى مصطفى الریش آتشین نطقلر سؤیلهدیلر. اونلار یئنى قورولان گنجلر تشکیلاتینین عضولرینى گؤرنده بیر آزدا هیجانا گلیب اونلارى آلقیشلادیلار. لوى سایان اؤز نطقینده دونیا فهلهلرینین آذربایجانین مبارز فهلهلرینین آرخاسیندا اولوب، اونلارا اؤز وطنینده یئنى حیات قورماقدا و اؤز صنفى حقوقلارینى قوروماقدا یاردیم ائدهجکلرینه سؤز وئردى. سونرا آذربایجان فهلهلر اتحادیهسینین صدرى و فهلهلردن بیر نئچهسى دانیشدیلار. دونیا فهله اتحادیهلرینین رهبرلرى آذربایجان فهلهلر اتحادیهسینین قوناقلارى ایدیلر. بونا گؤره ده بو میتینگین آذربایجانا بؤیوک اهمیتى وار ایدى. اونلار آذربایجان خالقینین اؤز حقوقلارى بارهسینده آپاردیقلارى مبارزهنى تصدیق ائدیردیلر…
آذربایجانلیلار حیلهگر قوامین و متفقلر ایراندان گئدندن سونرا اؤز یئرینى محکملندیرن خایین محمدرضانین و آذربایجان نمایندهلرینین آراسیندا باغلانان قراردادا اینانیردیلار. بونا گؤره ده فرقه آرخایین اولاراق اؤز داخلى ایشلرینه مشغول ایدى.
(۱۲)….
… تبریز شهر کمیتهسینده آذرى دیلینین تدریسى اوچون کلاس آچیلمیشدى. بو کلاسدا فرقه مسئوللارى اشتراک ائده بیلردى. حومه مسئولاریندان توتموش شهر کمیتهسى مسئولارینا قدر آذربایجان دیلینده یاخشى اوخویوب یازا بیلمهیهنلر بو کلاسدا آد یازدیرمیشدیلار. شاهین شووینیزم سیاستى دؤرونده بوتون درسلر فارس دیلینده اولدوغونا گؤره آذربایجانلى ضیالیلارین چوخو اؤز آنا دیلینده اوخویوب یازا بیلمیردیلر. بو دوغرودان دا اورک سیخیجى بیر حال ایدى. هر حالدا ملى حکومت زامانیندا بو آغیر درده سون قویولمالى ایدى. بونو نظره آلاراق هلهلیک ده اولسا آنا دیلینه واقف اولوب اونو اؤیرنمک لازیم ایدى. من ده بو کلاسدا اشتراک ائدیردیم. تدریس ائدن آغاى گنجعلى صیاحى ایدى. من اونو بیرینجى دفعه ایدى گؤروردوم. آغاى صباحى اوشاقلیق زامانیندا اؤز عمیسى ایله باکىیا گئتمیشدى. اوردا مکتبه گئدیر. درسه کتابا علاقهسى آرتیق اولان صباحى اؤز جاوانلیق دؤورونو آرخادا قویوب مکتب یوللارینى آخیرا کیمى اؤتوب معلم اولور و سونرالار “گنجه” شهرینده ادبیّاتدان درس وئرمگه باشلاییر. صباحى ایرانلى اولدوغونا گؤره ۱۹۳۸-نجى ایلده اونو عائلهسى ایله قازاخیستانا سورگون ائدیرلر.
گنجعلى صباحى او زامانلار آذربایجاندا ادبى دیلیمیزى منیمسهمیش اولان یگانه معلملردن ایدى. او وطنیمیزده یئنى تاسیس اولموش دانشگاهدا استاد عنوانى ایله ادبیّاتدان درس وئرمهیه جلب اولونموشدو. تبریز رادیوسو ایشه باشلایاندان سونرا رادیونون ادبى شعبهسینده فعالیته باشلامیشدى. تبریزده تشکیل اولان یازیچیلار و شاعرلر جمعیتینده بیز اونونلا یاخیندان تانیش اولدوق. صباحى عؤمرو بویو اؤز ادبى فعالیتیندن گئرى قالمادى! و بیر چوخ ادبى اثرلر یاراتدى. اونون یازدیغى حکایهلر قزئتلرده و سونرا کتاب شکلینده چاپ اولدو. صباحى حقیقى انسان ایدى.
(۱۳)….
… آذربایجاندا امن آممانلیق و فراوانلیق حکم سوروردو. ملى حکومتین بختیندن اکینچیلرین زحمتى هدره گئتمهمیشدى. ایلین خوش، یاغیشین بول اولماسیندان کندلیلر گؤتوردوکلرى محصولو یئربهیئر ائده بیلمیردیلر. اونلار اؤز روزیلریندن آرتیغینى دؤلته ساتیردیلار. ملى حکومت کندلیلردن آلینان تاخیلدان اؤترو فرقهچیلرى سفر بر ائدیب اطراف ماحاللارا یوللاییردى. بو مهم مسئله اولدوغونا گؤره ملى حکومتین برنامهسینده قرار توتموشدو. چونکى شهرلرده چؤرکچیلره لازیم اولان تاخیلى تأمین ائتمک لازیم ایدى. عصرلر بویو آذربایجانین تاخیل و تام کند محصولاتى تهرادا حمل اولونوردو. ایلک دفعه اولاراق آذربایجانین کند محصولاتى اؤز ائوینده قالیردى. بو دا تمام اهالینین سئوینجینه باعث اولموشدو. سهند داغینین قوزئیینده یئرلهشن “قیرخ بولاقلارین” سولارى آرتمیشدى. سارابى، اردبیلى، مشکین شهرى، اهرى، آلانبیراغوش ماحالینى اؤز بالالارى کیمى اطرافینا آلان آنامیز ساوالان داغى باشینین اوستوندهکى آغلى، قارالى بولودلاردان امدیگى سودو، اؤز بالالارینا سخاوتله تقدیم ائدیردى.
(۱۱)….
…دونیا فهله سندیکالارینین رهبرى لوىسایان و معاونى مصطفى الریش تهرانا گلمیشدیلر. اونلار ایران فهلهلرینین تشکیلاتیندان، سندیکالارین وضعیتى بارهسینده اولان معلوماتلارى تکمیل ائتمکدن اؤترو ایرانا گلمیشدیلر. اونلارین بو گلیشى آذربایجاندا قورولان یئنى حیاتین مبارزهسینه تصادف ائتمیشدى. لوى سایان آذربایجان فهلهلرى و اونلارین تشکیلاتلارى ایله یاخیندان تانیش اولماق اوچون تبریزه گلمیشدى. قزئتلرین یازدیغینا گؤره تبریزده بؤیوک میتینگ اولاجاقدى. بو میتینگ گولوستان باغینین شیمالیندا، آچیق میداندا یئرلهشهجکدى. بو میتینگده لوى سایان و معاونى مصطفى الریش آتشین نطقلر سؤیلهدیلر. اونلار یئنى قورولان گنجلر تشکیلاتینین عضولرینى گؤرنده بیر آزدا هیجانا گلیب اونلارى آلقیشلادیلار. لوى سایان اؤز نطقینده دونیا فهلهلرینین آذربایجانین مبارز فهلهلرینین آرخاسیندا اولوب، اونلارا اؤز وطنینده یئنى حیات قورماقدا و اؤز صنفى حقوقلارینى قوروماقدا یاردیم ائدهجکلرینه سؤز وئردى. سونرا آذربایجان فهلهلر اتحادیهسینین صدرى و فهلهلردن بیر نئچهسى دانیشدیلار. دونیا فهله اتحادیهلرینین رهبرلرى آذربایجان فهلهلر اتحادیهسینین قوناقلارى ایدیلر. بونا گؤره ده بو میتینگین آذربایجانا بؤیوک اهمیتى وار ایدى. اونلار آذربایجان خالقینین اؤز حقوقلارى بارهسینده آپاردیقلارى مبارزهنى تصدیق ائدیردیلر…
آذربایجانلیلار حیلهگر قوامین و متفقلر ایراندان گئدندن سونرا اؤز یئرینى محکملندیرن خایین محمدرضانین و آذربایجان نمایندهلرینین آراسیندا باغلانان قراردادا اینانیردیلار. بونا گؤره ده فرقه آرخایین اولاراق اؤز داخلى ایشلرینه مشغول ایدى.
(۱۲)….
… تبریز شهر کمیتهسینده آذرى دیلینین تدریسى اوچون کلاس آچیلمیشدى. بو کلاسدا فرقه مسئوللارى اشتراک ائده بیلردى. حومه مسئولاریندان توتموش شهر کمیتهسى مسئولارینا قدر آذربایجان دیلینده یاخشى اوخویوب یازا بیلمهیهنلر بو کلاسدا آد یازدیرمیشدیلار. شاهین شووینیزم سیاستى دؤرونده بوتون درسلر فارس دیلینده اولدوغونا گؤره آذربایجانلى ضیالیلارین چوخو اؤز آنا دیلینده اوخویوب یازا بیلمیردیلر. بو دوغرودان دا اورک سیخیجى بیر حال ایدى. هر حالدا ملى حکومت زامانیندا بو آغیر درده سون قویولمالى ایدى. بونو نظره آلاراق هلهلیک ده اولسا آنا دیلینه واقف اولوب اونو اؤیرنمک لازیم ایدى. من ده بو کلاسدا اشتراک ائدیردیم. تدریس ائدن آغاى گنجعلى صیاحى ایدى. من اونو بیرینجى دفعه ایدى گؤروردوم. آغاى صباحى اوشاقلیق زامانیندا اؤز عمیسى ایله باکىیا گئتمیشدى. اوردا مکتبه گئدیر. درسه کتابا علاقهسى آرتیق اولان صباحى اؤز جاوانلیق دؤورونو آرخادا قویوب مکتب یوللارینى آخیرا کیمى اؤتوب معلم اولور و سونرالار “گنجه” شهرینده ادبیّاتدان درس وئرمگه باشلاییر. صباحى ایرانلى اولدوغونا گؤره ۱۹۳۸-نجى ایلده اونو عائلهسى ایله قازاخیستانا سورگون ائدیرلر.
گنجعلى صباحى او زامانلار آذربایجاندا ادبى دیلیمیزى منیمسهمیش اولان یگانه معلملردن ایدى. او وطنیمیزده یئنى تاسیس اولموش دانشگاهدا استاد عنوانى ایله ادبیّاتدان درس وئرمهیه جلب اولونموشدو. تبریز رادیوسو ایشه باشلایاندان سونرا رادیونون ادبى شعبهسینده فعالیته باشلامیشدى. تبریزده تشکیل اولان یازیچیلار و شاعرلر جمعیتینده بیز اونونلا یاخیندان تانیش اولدوق. صباحى عؤمرو بویو اؤز ادبى فعالیتیندن گئرى قالمادى! و بیر چوخ ادبى اثرلر یاراتدى. اونون یازدیغى حکایهلر قزئتلرده و سونرا کتاب شکلینده چاپ اولدو. صباحى حقیقى انسان ایدى.
(۱۳)….
… آذربایجاندا امن آممانلیق و فراوانلیق حکم سوروردو. ملى حکومتین بختیندن اکینچیلرین زحمتى هدره گئتمهمیشدى. ایلین خوش، یاغیشین بول اولماسیندان کندلیلر گؤتوردوکلرى محصولو یئربهیئر ائده بیلمیردیلر. اونلار اؤز روزیلریندن آرتیغینى دؤلته ساتیردیلار. ملى حکومت کندلیلردن آلینان تاخیلدان اؤترو فرقهچیلرى سفر بر ائدیب اطراف ماحاللارا یوللاییردى. بو مهم مسئله اولدوغونا گؤره ملى حکومتین برنامهسینده قرار توتموشدو. چونکى شهرلرده چؤرکچیلره لازیم اولان تاخیلى تأمین ائتمک لازیم ایدى. عصرلر بویو آذربایجانین تاخیل و تام کند محصولاتى تهرادا حمل اولونوردو. ایلک دفعه اولاراق آذربایجانین کند محصولاتى اؤز ائوینده قالیردى. بو دا تمام اهالینین سئوینجینه باعث اولموشدو. سهند داغینین قوزئیینده یئرلهشن “قیرخ بولاقلارین” سولارى آرتمیشدى. سارابى، اردبیلى، مشکین شهرى، اهرى، آلانبیراغوش ماحالینى اؤز بالالارى کیمى اطرافینا آلان آنامیز ساوالان داغى باشینین اوستوندهکى آغلى، قارالى بولودلاردان امدیگى سودو، اؤز بالالارینا سخاوتله تقدیم ائدیردى.
ساوالان دئدیم، داغلاریمیزین داغى اولان بو داغ اورمیا گؤلوندهکى یئنیلیکلرى مشتولوق پیغامى کیمى خزره یئتیرنده او دا باشینین اوستوندهکى بولودلارین گؤز یاشلارینى اؤز اطرافینا نثار ائدیردى. آستارادان سالماسا، ماکودان زنگانا اوزانان یوللار آذربایجانین قلبى اولان تبریزده بیرلهشیب، اوردان کیچیک قان دامارلارى وسیلهسیله وطنیمیزین هر طرفینه یاییلماقدا ایدى. ایرانین قانون اساسیندا قید اولان، هئچ بیر زامان حیات اوزو گؤرمهین “انجمنهاى آیالتى و ولایتى” ایندى ایلک دفعه اولاراق آذربایجاندا حقیقت اوزو گؤرموشدو. آذربایجانین گئجهلرى آیلى، اولدوزلو، گوندوزلرى ایسه شفاف بولاق کیمى قایناییردى. تهراندا سلطنتین قان چاناغینا تکیه وئرن، چیگینلرینده “ماردوش” ضحّاکین پاقونلارینى داشییان شاه و اونون دؤلت باشچیسى حیلهگر قوام ایلان کیمى قیوریلماقدا ایدیلر. آذربایجانین گؤیلرینده پاریلدایان آل شفقلر بیچاق کیمى اونلارین گؤزلرینه سانجیلیرى. هله گلهجکده نهلر باش وئرهجهگینى هئچ کیم بیلمیردى. فعلاً آذربایجان بؤیوک آددیملارلا ایرهلى گئدیردى.
اییرمی بیر آذر قیامیندا اؤزوندن فداکارلیق گؤسترمهسینه و ملى حکومتین قورولماسیندا ائتدیگى خدمتلرینه گؤره ملى تئاتر صحنهسینده بؤیوک ییغینجاق وار ایدى. بو ییغینجاقدا اونلارا اییرمی بیر آذر مئدالى وئریلهجکدى. آغاى پیشهورى باشدا اولماقلا بوتون دؤلت و فرقه مسئوللارى گلمیشدیلر. ییغینجاق آغاى پیشهورینین نطقى ایله باشلاندى. اونون صحبتینین اساسینى آذربایجان ایله تهران آراسیندا گئدن دانیشیقلار تشکیل ائدیردى. او دئییردى:
“تهران دؤلتینین بیزه قارشى آپاردیغى سیاسته باخمایاراق، توتدوغوموز یول ایله گئدهجهییک. چونکى توتدوغوموز یول قانونى و مقدسدیر.”
اییرمی بیر آذر مئدالى وئریلن گون تشکیل اولان بو ییغینجاق اؤز تاریخى اعتبارینا گؤره بؤیوک اهمییته مالیک ایدى. خصوصاً آغاى پیشهورینین و فرقه مسئوللارینین اشتراکى بونو ثابت ائدیردى. بو ییغینجاقدا یوزلرله اییرمی بیر آذر مئدالى ایله تلطیف ائدیلدى. بو مئدال بیر ایللیک دؤرده بیرینجى و آخرینجى مدال ایدى. من ایندى ده جسارتله دئیه بیلهرم کى، بو مئدال ایله تلطیف اولانلار ایندى ده او مئدالى اؤزلرى ایله ساخلاییرلار. او گوندن سونرا تبریز خیابانلاریندا سینهسى مئداللى آداملارا چوخ راست گلمک اولوردو. اونلار سینهلرینى قاباغا وئرهرک فخر ایله آددیملاییردیلار. اییرمی بیر آذر مئدالى فقط تبریزه عاید دئییل، بوتون آذربایجاندا ملى حکومتین قورولماسیندا فعال اشتراک ائدنلره حصر اولونموشدو. فدائى دستهلرینده خدمت ائدنلر و اونلارین باشچیلارى اییرمی بیر آذر مئدالى تلطیفینده هامیدان ایرهلیده گئدیردیلر. چونکى ملى حکومت فدائیلرین قدرتیندن وجودا گلمیشدى.
(۱۴)….
… تبریزین سرو آغاجلارى هله یام- یاشیل ایدى. سهندین قارلى باشیندان اسن کولکلر آدامین روحونو اوخشاییردى. شهرین اطرافینداکى ایدهلیکلرین عطرى هر طرفى بوروموشدو. هر چنار باشیندا یووا سالان یئرلى قوشلارین نواسى اوغورلو بشریت سیمفونیاسینى ترنم ائتمکده ایدى. تبریزین باشى اوستوندن اؤتن دورنالار آزادلیق نامینه اؤز لهلکلرینى بو قوجامان شهره نثار ائدیردیلر. عینالى داغى بیر مورخ کیمى اؤز بالاسى اولان بو قهرمان شهرین دفعهلرله پروازلاندیغین و قانسیز اووچولارین آمانسیز اوخو ایله یارالاندیغین تاریخ دفترینه یازماقدا ایدى:
یئنه تازهلندى کهنه دردلریم،
شاعرین دوشوبدور یادینا تبریز.
هر سؤز باغچاسیندان بیر چیچک دریب،
بو شعرى باغلادیم آدینا تبریز.
ایندى ستارخانلارین، باغیرخانلارین، حیدر عماوغلولارین، على مسیولارین، حسین باغبانلارین، شیخ خیابانیلرین یاریمچیق قالان قیاملارینین سکانىنى ائل اوغلو پیشهورى اؤز الینه آلمیشدى. تبریزین قلبى دؤیونوردو. دونیا خالقلارى گؤزلرینى بو شهره دیکمیشدى. اونلار بیلیردیلر کى، تبریزین کؤهلن آتى شاهه قالخاندا هئچ بیر قدرت اونون قاباغینى آلا بیلمز. او دؤرد نالا چاپیردى.
(۱۵)….
… ۱۳۲۵-نجى ایلین آخیرلاریندا آذربایجان اؤز شیرین رؤیالاریندا غرق اولموشدو. مرکزى دؤلت ایله آذربایجان آراسیندا باغلانان قراردادا باخمایاراق حیات اؤز منوالیله حرکتینه داوام ائدیردى. هئچ بیر نگرانچیلیق نظره گلمیردى. عینالى داغینین و سهندین باشیندان اسیب گلن کولک ارک قالاسینین کللهسینده بیرلشیب اؤز عطرینى تبریزه یایماقلا اونون جمالینى اوخشاییردى. آمما تهراندا حیلهگر قوامالسلطنهنین دؤرد دیوارلار آراسیندا گیزلى خیانت پلانلارینین چکیلمهسیندن هئچ کیمین خبرى یوخ ایدى. نهایت مرکزى دؤلت بئله بیر زاماندا اؤز قارا قوشونلارینى زنگانا یئریتمکله ایرانین خصوصى اولاراق آذربایجانین حیرتینه سبب اولدو. اول بئله گمان اولوردو کى، گویا آذربایجاندا انتخابات اولماق اوچون قرارداد اؤزره نظرده توتولان تأمینیه قوهلرى زنگانا گلمیشدیر.
اییرمی بیر آذر قیامیندا اؤزوندن فداکارلیق گؤسترمهسینه و ملى حکومتین قورولماسیندا ائتدیگى خدمتلرینه گؤره ملى تئاتر صحنهسینده بؤیوک ییغینجاق وار ایدى. بو ییغینجاقدا اونلارا اییرمی بیر آذر مئدالى وئریلهجکدى. آغاى پیشهورى باشدا اولماقلا بوتون دؤلت و فرقه مسئوللارى گلمیشدیلر. ییغینجاق آغاى پیشهورینین نطقى ایله باشلاندى. اونون صحبتینین اساسینى آذربایجان ایله تهران آراسیندا گئدن دانیشیقلار تشکیل ائدیردى. او دئییردى:
“تهران دؤلتینین بیزه قارشى آپاردیغى سیاسته باخمایاراق، توتدوغوموز یول ایله گئدهجهییک. چونکى توتدوغوموز یول قانونى و مقدسدیر.”
اییرمی بیر آذر مئدالى وئریلن گون تشکیل اولان بو ییغینجاق اؤز تاریخى اعتبارینا گؤره بؤیوک اهمییته مالیک ایدى. خصوصاً آغاى پیشهورینین و فرقه مسئوللارینین اشتراکى بونو ثابت ائدیردى. بو ییغینجاقدا یوزلرله اییرمی بیر آذر مئدالى ایله تلطیف ائدیلدى. بو مئدال بیر ایللیک دؤرده بیرینجى و آخرینجى مدال ایدى. من ایندى ده جسارتله دئیه بیلهرم کى، بو مئدال ایله تلطیف اولانلار ایندى ده او مئدالى اؤزلرى ایله ساخلاییرلار. او گوندن سونرا تبریز خیابانلاریندا سینهسى مئداللى آداملارا چوخ راست گلمک اولوردو. اونلار سینهلرینى قاباغا وئرهرک فخر ایله آددیملاییردیلار. اییرمی بیر آذر مئدالى فقط تبریزه عاید دئییل، بوتون آذربایجاندا ملى حکومتین قورولماسیندا فعال اشتراک ائدنلره حصر اولونموشدو. فدائى دستهلرینده خدمت ائدنلر و اونلارین باشچیلارى اییرمی بیر آذر مئدالى تلطیفینده هامیدان ایرهلیده گئدیردیلر. چونکى ملى حکومت فدائیلرین قدرتیندن وجودا گلمیشدى.
(۱۴)….
… تبریزین سرو آغاجلارى هله یام- یاشیل ایدى. سهندین قارلى باشیندان اسن کولکلر آدامین روحونو اوخشاییردى. شهرین اطرافینداکى ایدهلیکلرین عطرى هر طرفى بوروموشدو. هر چنار باشیندا یووا سالان یئرلى قوشلارین نواسى اوغورلو بشریت سیمفونیاسینى ترنم ائتمکده ایدى. تبریزین باشى اوستوندن اؤتن دورنالار آزادلیق نامینه اؤز لهلکلرینى بو قوجامان شهره نثار ائدیردیلر. عینالى داغى بیر مورخ کیمى اؤز بالاسى اولان بو قهرمان شهرین دفعهلرله پروازلاندیغین و قانسیز اووچولارین آمانسیز اوخو ایله یارالاندیغین تاریخ دفترینه یازماقدا ایدى:
یئنه تازهلندى کهنه دردلریم،
شاعرین دوشوبدور یادینا تبریز.
هر سؤز باغچاسیندان بیر چیچک دریب،
بو شعرى باغلادیم آدینا تبریز.
ایندى ستارخانلارین، باغیرخانلارین، حیدر عماوغلولارین، على مسیولارین، حسین باغبانلارین، شیخ خیابانیلرین یاریمچیق قالان قیاملارینین سکانىنى ائل اوغلو پیشهورى اؤز الینه آلمیشدى. تبریزین قلبى دؤیونوردو. دونیا خالقلارى گؤزلرینى بو شهره دیکمیشدى. اونلار بیلیردیلر کى، تبریزین کؤهلن آتى شاهه قالخاندا هئچ بیر قدرت اونون قاباغینى آلا بیلمز. او دؤرد نالا چاپیردى.
(۱۵)….
… ۱۳۲۵-نجى ایلین آخیرلاریندا آذربایجان اؤز شیرین رؤیالاریندا غرق اولموشدو. مرکزى دؤلت ایله آذربایجان آراسیندا باغلانان قراردادا باخمایاراق حیات اؤز منوالیله حرکتینه داوام ائدیردى. هئچ بیر نگرانچیلیق نظره گلمیردى. عینالى داغینین و سهندین باشیندان اسیب گلن کولک ارک قالاسینین کللهسینده بیرلشیب اؤز عطرینى تبریزه یایماقلا اونون جمالینى اوخشاییردى. آمما تهراندا حیلهگر قوامالسلطنهنین دؤرد دیوارلار آراسیندا گیزلى خیانت پلانلارینین چکیلمهسیندن هئچ کیمین خبرى یوخ ایدى. نهایت مرکزى دؤلت بئله بیر زاماندا اؤز قارا قوشونلارینى زنگانا یئریتمکله ایرانین خصوصى اولاراق آذربایجانین حیرتینه سبب اولدو. اول بئله گمان اولوردو کى، گویا آذربایجاندا انتخابات اولماق اوچون قرارداد اؤزره نظرده توتولان تأمینیه قوهلرى زنگانا گلمیشدیر.
آمما تئزلیکله زنگاندا گئدن جریانلاردان معلوم اولدو کى، مرکزى دؤلتین بو حربى عملیاتدان باشقا مقصدى واردیر. زنگانین باشینین اوستونو قارا بولودلار آلمیشدى. بو قارا بولودلار اؤز اتکلرینى نارین- نارین آذربایجانین هر طرفینه یایماقدا ایدى. تبریز غضبلى ایدى. اونون گؤزلریندن اود یاغیردى. اونا آرخادان آتیلان اوخون آغریسیندان قیوریلیردى. اونون بوغازیندان چیخان نعرهلرین سسیندن نه اینکى ساوالان، سهند حتى دماوند ده تیترهیهمه باشلامیشدى. تبریزین کؤکسوندهکى آغریلارى اونون کوچه خیابانلارداکى آداملاریندا دا گؤرمک اولوردو. اؤزلرینى آشکارا وئرمهین، دالدالاردا دولانان مخالفلرین تبسملرینى ده سئزمک اولوردو.
آذربایجانین باشقا شهر و کندلرینده اولان هیجانلار داها آرتیق ایدى. مرکزى دؤلتین زنگانا اولان هجوموندان بیر گون سونرا اونلار اؤز تلقراملارى ایله تبریز قزئتلرینین صحیفهلرینى دولدورموشدولار. تبریز رادیوسونون برنامهلرى ده بئله تلگراملارلا دولو ایدى. تبریز گئتدیکجه اؤزونه حربى گؤرکم آلیردى. ایندیه قدر یارادیجیلیق ایشلرینه باخان فرقهنین گؤزلرى تهرانا زیللنمیشدى. تهران خیانت دامغاسى ایله دامغالانیردى. آذربایجان دمکرات فرقهسینین عضولرى روشنفیکرلردن، کندلیلردن، فهلهلردن و خالقین آشاغى طبقهسیندن عبارت اولدوغو اوچون تهران شوینیستلرینه دئییردیلر:
– سیز اؤز آرزولارینیزا چاتماق اوچون بیزیم نعشیمیزین اوستوندن کئچمهلى اولاجاقسینیز.
تبریزین خیابانلاریندا فدائیلر دستهسینین آددیملارى گئتدیکجه آرتیق سسلهنیردى. نظام-انتظاما اهمیت وئریلیردى. ستارخان آتلیلارى خیاباندا رئژه گئدیردیلر. فرقهنین امرى ایله حربى وضعیت یارانمیشدى. تبریز حومهلرینین عهدهسینه دوشن وظیفه داها دا آغیر ایدى. توتولان تصمیمه گؤره تمام عضولر سیلاحلانمالى ایدیلر. بونا گؤره ده اوّلجه سیلاحین قورولوشونا و اوندان استفاده ائتمک اصولونا وارد اولماق اوچون حاضرلیق لازیم ایدى. ایکى گوندن سونرا حیدر تکیهسى اولان بیر محلهده بؤیوک بنا نظرده توتولدو. بو بنا تبریزین قدیم بنالاریندان ایدى. اورانین بؤیوک هیئتى، چوخلو اوتاقلارى وار ایدى. هر گون تبریزده اولان حومهلردن هرهسیندن یوز نفر بوردا تعلیمات گؤرمهیه باشلامیشدیلار. آلتینجى حومهده معین تاپشیریق ایله هر آخشام یوز نفر حاضر اولوردولار. اونلارى حومه قاباغیندا سیرایا دوزوب حومه مسئوللارینین بیرینین رهبرلیگى آلتیندا ستارخان خیابانى ایله حیدر تکیهسینه طرف حرکت ائدیردیلر. اوردا اولان کارشناسلارین وسیلهسیله عضولره سیلاحین نئجه آچیلیب-باغلانماسى، نئجه تمیزلنمهسى و هدفى نشان آلماق اصوللارینى اؤیردیردیلر. بو عمل هر آخشام انجام تاپیردى. اوردا تعلیم گؤرن عضولر ائرتهسى گون کامیون ایله تبریزین اطرافینداکى چؤللره گئدیب، اوردا نشانهگیرلیک ائدیب حقیقى گوللهلرله هدفه آتیردیلار. بو دستهلره رهبرلیک ائدن تعلیماتى تهران افسرلریندن سلیمى آدلى بیر سرگرد ایدى. او تهراندان قاچیب ملى حکومته پناه گتیرمیش، سفربر افسرلردن ساییلیردى. سلیمى فارس اولسا دا آذربایجانین ملى قوشونو ایله یاخیندان و جدیّتله امکداشلیق ائدیردى. بئله تعلیماتى ایشلر تکجه آلتینجى حومهنى یوخ، تمام تبریز حومهلرینى احاطه ائدیردى. سیلاحا یییهلنمک، اونو اطرافلى شکیلده اؤیرهنیب دؤیوشه حاضر اولماق مسئلهسى فرقهچیلرى روحلاندیریردى. اونلار بؤیوک روح یوکسکلیگى ایله بئله تعلیماتچیلیق عملیّاتینى قارشیلاییردیلار. حتى نشانهیه گولله آتیب هدفى وورماقدا قادینلار دا اشتراک ائدیردیلر. قادینلارین بعضیلرى گولله آتماقدا کیشیلردن دالى قالمیردى. اونلار زینب پاشا، قاچاقنبىنین هجرى کیمى اؤز هنرلرینى گؤستریردیلر.
(۱۶)….
زنگاندان هر گون تبریزه دهشتلى خبرلر یئتیشیردى. مرکزى دؤلتین قوشونلارى زنگانا تأمینیه قوهلرى آدى ایله یوخ، زنگان اهالیسیندن انتقام آلماق اوچون او دیارا سوخولموشدى. اونلارین گلیشى ایله کهنهکار ظالم فئودال باشچیلارى ذوالفقاریلر ده زنگاندا و اونون اطراف کندلرینده فرقهچیلره فدائیلره دیوان توتماغا باشلامیشدیلار. ذوالفقاریلر ملى حکومتین دوشمنى اولوب اونونلا مبارزهلرى خاطرینه اونلارین حدیندن آرتیق کندلرینى، باغلارینى غصب ائدیب کندلیلر آراسیندا تقسیم ائتمیشدى. ذوالفقاریلر بیر ایلدن چوخ ایدى قاچاق اولوب اؤز املاکلاریندان آیرى دوشموشدولر. ایندى قودوز حیوانلار کیمى کندلیلرین جانینا دوشوب انتقام حسّى ایله اونلارى سویوب، جانلارینى دا بئله اللریندن آلیردیلار. دؤلت قوشونلارى اوباشلارین میدانینى آچیق قویوب مرتکیب اولدوقلارى قتل و جنایته گؤز یوموردولار. زنگان قانلى بیر میدانا دؤنموشدو. فرقه عضولرینه، فدائیلره، مهاجرلره رحم ائتمک یوخ ایدى. اونلارى داملارین اوستوندن یئره آتیردیلار. زور ایله ائولرینى اودلایب ماللارینى غارت ائدیردیلر.
آذربایجانین باشقا شهر و کندلرینده اولان هیجانلار داها آرتیق ایدى. مرکزى دؤلتین زنگانا اولان هجوموندان بیر گون سونرا اونلار اؤز تلقراملارى ایله تبریز قزئتلرینین صحیفهلرینى دولدورموشدولار. تبریز رادیوسونون برنامهلرى ده بئله تلگراملارلا دولو ایدى. تبریز گئتدیکجه اؤزونه حربى گؤرکم آلیردى. ایندیه قدر یارادیجیلیق ایشلرینه باخان فرقهنین گؤزلرى تهرانا زیللنمیشدى. تهران خیانت دامغاسى ایله دامغالانیردى. آذربایجان دمکرات فرقهسینین عضولرى روشنفیکرلردن، کندلیلردن، فهلهلردن و خالقین آشاغى طبقهسیندن عبارت اولدوغو اوچون تهران شوینیستلرینه دئییردیلر:
– سیز اؤز آرزولارینیزا چاتماق اوچون بیزیم نعشیمیزین اوستوندن کئچمهلى اولاجاقسینیز.
تبریزین خیابانلاریندا فدائیلر دستهسینین آددیملارى گئتدیکجه آرتیق سسلهنیردى. نظام-انتظاما اهمیت وئریلیردى. ستارخان آتلیلارى خیاباندا رئژه گئدیردیلر. فرقهنین امرى ایله حربى وضعیت یارانمیشدى. تبریز حومهلرینین عهدهسینه دوشن وظیفه داها دا آغیر ایدى. توتولان تصمیمه گؤره تمام عضولر سیلاحلانمالى ایدیلر. بونا گؤره ده اوّلجه سیلاحین قورولوشونا و اوندان استفاده ائتمک اصولونا وارد اولماق اوچون حاضرلیق لازیم ایدى. ایکى گوندن سونرا حیدر تکیهسى اولان بیر محلهده بؤیوک بنا نظرده توتولدو. بو بنا تبریزین قدیم بنالاریندان ایدى. اورانین بؤیوک هیئتى، چوخلو اوتاقلارى وار ایدى. هر گون تبریزده اولان حومهلردن هرهسیندن یوز نفر بوردا تعلیمات گؤرمهیه باشلامیشدیلار. آلتینجى حومهده معین تاپشیریق ایله هر آخشام یوز نفر حاضر اولوردولار. اونلارى حومه قاباغیندا سیرایا دوزوب حومه مسئوللارینین بیرینین رهبرلیگى آلتیندا ستارخان خیابانى ایله حیدر تکیهسینه طرف حرکت ائدیردیلر. اوردا اولان کارشناسلارین وسیلهسیله عضولره سیلاحین نئجه آچیلیب-باغلانماسى، نئجه تمیزلنمهسى و هدفى نشان آلماق اصوللارینى اؤیردیردیلر. بو عمل هر آخشام انجام تاپیردى. اوردا تعلیم گؤرن عضولر ائرتهسى گون کامیون ایله تبریزین اطرافینداکى چؤللره گئدیب، اوردا نشانهگیرلیک ائدیب حقیقى گوللهلرله هدفه آتیردیلار. بو دستهلره رهبرلیک ائدن تعلیماتى تهران افسرلریندن سلیمى آدلى بیر سرگرد ایدى. او تهراندان قاچیب ملى حکومته پناه گتیرمیش، سفربر افسرلردن ساییلیردى. سلیمى فارس اولسا دا آذربایجانین ملى قوشونو ایله یاخیندان و جدیّتله امکداشلیق ائدیردى. بئله تعلیماتى ایشلر تکجه آلتینجى حومهنى یوخ، تمام تبریز حومهلرینى احاطه ائدیردى. سیلاحا یییهلنمک، اونو اطرافلى شکیلده اؤیرهنیب دؤیوشه حاضر اولماق مسئلهسى فرقهچیلرى روحلاندیریردى. اونلار بؤیوک روح یوکسکلیگى ایله بئله تعلیماتچیلیق عملیّاتینى قارشیلاییردیلار. حتى نشانهیه گولله آتیب هدفى وورماقدا قادینلار دا اشتراک ائدیردیلر. قادینلارین بعضیلرى گولله آتماقدا کیشیلردن دالى قالمیردى. اونلار زینب پاشا، قاچاقنبىنین هجرى کیمى اؤز هنرلرینى گؤستریردیلر.
(۱۶)….
زنگاندان هر گون تبریزه دهشتلى خبرلر یئتیشیردى. مرکزى دؤلتین قوشونلارى زنگانا تأمینیه قوهلرى آدى ایله یوخ، زنگان اهالیسیندن انتقام آلماق اوچون او دیارا سوخولموشدى. اونلارین گلیشى ایله کهنهکار ظالم فئودال باشچیلارى ذوالفقاریلر ده زنگاندا و اونون اطراف کندلرینده فرقهچیلره فدائیلره دیوان توتماغا باشلامیشدیلار. ذوالفقاریلر ملى حکومتین دوشمنى اولوب اونونلا مبارزهلرى خاطرینه اونلارین حدیندن آرتیق کندلرینى، باغلارینى غصب ائدیب کندلیلر آراسیندا تقسیم ائتمیشدى. ذوالفقاریلر بیر ایلدن چوخ ایدى قاچاق اولوب اؤز املاکلاریندان آیرى دوشموشدولر. ایندى قودوز حیوانلار کیمى کندلیلرین جانینا دوشوب انتقام حسّى ایله اونلارى سویوب، جانلارینى دا بئله اللریندن آلیردیلار. دؤلت قوشونلارى اوباشلارین میدانینى آچیق قویوب مرتکیب اولدوقلارى قتل و جنایته گؤز یوموردولار. زنگان قانلى بیر میدانا دؤنموشدو. فرقه عضولرینه، فدائیلره، مهاجرلره رحم ائتمک یوخ ایدى. اونلارى داملارین اوستوندن یئره آتیردیلار. زور ایله ائولرینى اودلایب ماللارینى غارت ائدیردیلر.
ذوالفقاریلرین آداملارى هر کس ایله کهنه خیردا حسابى وار ایدیسه اونلارى دا فدائى آدیله دامغالاییب محو ائدیردیلر. زنگاندا بیر ایلین مدتینده وجودا گلن آزادلیغین شیرینلیکلرینى اللریندن آلیب عوضینده اونلارا زهر ایچیردیردیلر. حتى زنگاندا بیر نفر عالم روحانى فرقهچیلرله برابر ظلم و ستم علیهینه مبارزه آپاریردى. اونو دا متجاسر آدیله آرادان آپاردیلار. بو مهلکهدن جان قورتاریب تبریزه گلنلر مرکزى دؤلتین، ذوالفقارى و باشقا فئودال عنصرلرین زنگاندا و اونون اطراف کندلرینده تؤرتدیکلرى جنایتلردن دانیشاندا قولاق آسانلارین توکلرى بیز- بیز اولوردو. جان قورتاریب گلنلرین بیرى ده آغاى قنبرى ایدى. او بیر آى قاباق تبریزدن زنگانا مأموریته گئتمیشدى. او حیات یولداشى شاعره حؤکومه بللورى ایله بو معرکهدن جان قورتارا بیلمیشدى. اونلار تبریزه گلن گونون ائرتهسى تبریزده ساعات قاباغى میدانیندا تشکیل اولان بؤیوک میتینگده نطق ائلهدیلر. اونلار زنگاندا دؤلت و اونلارین اوباشلارى طرفیندن عمله گلن جنایتلردن و تؤکدوکلرى قانلاردان دانیشدیقجا میتینگده اشتراک ائدن اهالى هیجانا گلیردى.
زنگاندان گلن قارا خبرلر نه اینکى تبریزى، بوتون آذربایجانى هیجانا گتیرمیشدى. شهر و کندلردن گلن تلگرام و خبرلر آذربایجان قزئتینده درج اولور و تبریز رادیوسوندان سسلنیردى. اونلارین آرزو و ایستکلرى بو ایدى: “ملى حکومت بیزه اجازه وئرسین بیز زنگانلى قارداشلاریمیزین کمگینه گئدک”. مرکزى دؤلت ایسه بو فاجعهلردن آد آپارماییب دئیردى: “بیز زنگانى متجاسرلرین الیندن آلدیق”. خائن شاه و حیلهگر قوامالسلطنه شادلیقلاریندان سئوینیب اؤزلرینه گووهنیردیلر. مرکزى دؤلتین طرفدارلارى اولان قزئتلر اؤز یالان خبرلرى ایله ایران و دونیا خالقلارینى گمراه ائدیب یازیردیلار: شاهنشاهین غیور قوشونلارى زنگانى، آذربایجانى ایراندان آییرانلارلاردان خلاص ائتدى. اونلار بو آغ یالانلارى ایله ایران خالقینى آلداتماق ایستهییردیلر. آمما حقیقتى آختارسان آذربایجان دمکرات فرقهسىنین مرامى دفعهلر دئدیگى کیمى ایرانین قانون اساسیسى موجبینجه ایالتى و ولایتى انجمنلرینین یارادیلماسى ایدى. مرکزى دؤلت ملى حکومتله باغلادیغى قراردادین مرکبى قورومامیش زنگانا قوشون پیاده ائدیب بو منطقهنى قانا چکیردى. آذربایجانین قاشلارى چاتیلمیش و غضبلى آسلانا بنزهییردى. اونون قلبى دؤیوندوکجه عصبلرى دارتیر، کؤکرهمیش کؤهلنلر کیمى شاهه قالخیردى. اؤزونو مهارلانمیش گؤرنده چارهسیز قالیب گؤزلرى زنگانا دیکیلى قالیردى. گونلر آغیر-آغیر کئچیردى. فرقهچیلر تبریزده “حیدر تکیهسنیده” سیلاحى اؤیرهنمک، اونون دوزگون استفاده ائتمک یولونو بیلمک تعلیمینى هر گون داوام ائدیردیلر. یئنه ده هر گون تبریز چؤللرینده تیراندازلیق اصولونا یییهلنمک اوچون اللرینده توفنگ آتش میدانلاریندا تعلیم گؤروردولر. هامى دؤلت قوشونلارینین زنگاندان میانایا، اوردان آذربایجانین بوتون نقطهلرینه هجوم ائتمکلرینى گمان ائدیردى. بونا گؤره بو هجومون قارشیسینى آلماق اوچون فدائى قوشونلارى میانادا قافلانتى داغلارینین شرق اتکلرینده “قیز کورپوسو” کنارلاریندا استحکاماتا مشغول ایدیلر. قدیم قیز کؤرپوسو قیزیل اؤزهن چایینین اوستونده قرار توتموشدو. فدائى قوشونلارینین فرماندهلیگى قولامیحیى دانشیانین عهدهسینه قویولموشدو. اونون اختیاریندا اولان فدائى قوشونلارینین سایى آز اولسا دا تبریزدن کمک قوهلرینین گؤندریلمهسى وعدهسى وئریلمیشدى. فدائیلر دوشمن قاباغینى کسمک اوچون اؤزلرینه سنگر قازیب قافلانتى داغلارینى باسیلماز بیر قالایا دؤندرمیشدیلر. بورا مقاومت گؤسترمک اوچون الوئریشلى بیر مکان اولماقلا استراتژیک نقطه ساییلیردى. آذربایجانین هر گؤشهسیندن میانایا گلن فدائیلرین مقصدلرى بو استراتژیک نقطهنى مدافعه ائتمک ایدى. میانا فدائیلر شهرى اولسا دا اونلارین سایىنین آز اولماغى قولامیحیى دانشیانى ناراحات ائدیردى. اونون هر گون یولونو گؤزلهدیگى یئنى فدائى قوهلرى یوبانیردى.
(۱۷)….
… آذر آیینین اون دوققوزو ایدى. حومهده ایشلر اؤز قایداسیندا گئدیردى. من ناهارى حومهده قالدیم. ساعات دؤردده ایران گؤن کارخاناسینا گئتملى ایدیم. بو کارخانادا بیزیم ایکى حوزهمیز واردى. بیر گون قاباقدان آلینمیش قرارا گؤره بو حوزهلرین ایکیسى بیر یئرده اجلاس کئچیرمهلى و من ده اوردا اشتراک ائتملى ایدیم. ساعات اوچ یاریمدا حومهدن حرکت ائتدیم. ساعات دؤردده کارگرلر ایشدن چیخمیش، بؤیوک بیر سالوندا جمع اولموشدولار. حوزه صدرلرینین بیرى صحبته مشغول ایدى. بیر آزدان سونرا صحبت منیم ایدى. دانیشیقلارین هامیسى دؤلت قوشونلارینین زنگانا هجوموندان، تؤرتدیکلرى جنایتلردن و آذربایجان خالقینین اؤز آرزولارینین اوستونده محکم دایانماسیندان گئدیردى. بئله بیر آندا بیر نفر منه یاخینلاشیب دئدى:
زنگاندان گلن قارا خبرلر نه اینکى تبریزى، بوتون آذربایجانى هیجانا گتیرمیشدى. شهر و کندلردن گلن تلگرام و خبرلر آذربایجان قزئتینده درج اولور و تبریز رادیوسوندان سسلنیردى. اونلارین آرزو و ایستکلرى بو ایدى: “ملى حکومت بیزه اجازه وئرسین بیز زنگانلى قارداشلاریمیزین کمگینه گئدک”. مرکزى دؤلت ایسه بو فاجعهلردن آد آپارماییب دئیردى: “بیز زنگانى متجاسرلرین الیندن آلدیق”. خائن شاه و حیلهگر قوامالسلطنه شادلیقلاریندان سئوینیب اؤزلرینه گووهنیردیلر. مرکزى دؤلتین طرفدارلارى اولان قزئتلر اؤز یالان خبرلرى ایله ایران و دونیا خالقلارینى گمراه ائدیب یازیردیلار: شاهنشاهین غیور قوشونلارى زنگانى، آذربایجانى ایراندان آییرانلارلاردان خلاص ائتدى. اونلار بو آغ یالانلارى ایله ایران خالقینى آلداتماق ایستهییردیلر. آمما حقیقتى آختارسان آذربایجان دمکرات فرقهسىنین مرامى دفعهلر دئدیگى کیمى ایرانین قانون اساسیسى موجبینجه ایالتى و ولایتى انجمنلرینین یارادیلماسى ایدى. مرکزى دؤلت ملى حکومتله باغلادیغى قراردادین مرکبى قورومامیش زنگانا قوشون پیاده ائدیب بو منطقهنى قانا چکیردى. آذربایجانین قاشلارى چاتیلمیش و غضبلى آسلانا بنزهییردى. اونون قلبى دؤیوندوکجه عصبلرى دارتیر، کؤکرهمیش کؤهلنلر کیمى شاهه قالخیردى. اؤزونو مهارلانمیش گؤرنده چارهسیز قالیب گؤزلرى زنگانا دیکیلى قالیردى. گونلر آغیر-آغیر کئچیردى. فرقهچیلر تبریزده “حیدر تکیهسنیده” سیلاحى اؤیرهنمک، اونون دوزگون استفاده ائتمک یولونو بیلمک تعلیمینى هر گون داوام ائدیردیلر. یئنه ده هر گون تبریز چؤللرینده تیراندازلیق اصولونا یییهلنمک اوچون اللرینده توفنگ آتش میدانلاریندا تعلیم گؤروردولر. هامى دؤلت قوشونلارینین زنگاندان میانایا، اوردان آذربایجانین بوتون نقطهلرینه هجوم ائتمکلرینى گمان ائدیردى. بونا گؤره بو هجومون قارشیسینى آلماق اوچون فدائى قوشونلارى میانادا قافلانتى داغلارینین شرق اتکلرینده “قیز کورپوسو” کنارلاریندا استحکاماتا مشغول ایدیلر. قدیم قیز کؤرپوسو قیزیل اؤزهن چایینین اوستونده قرار توتموشدو. فدائى قوشونلارینین فرماندهلیگى قولامیحیى دانشیانین عهدهسینه قویولموشدو. اونون اختیاریندا اولان فدائى قوشونلارینین سایى آز اولسا دا تبریزدن کمک قوهلرینین گؤندریلمهسى وعدهسى وئریلمیشدى. فدائیلر دوشمن قاباغینى کسمک اوچون اؤزلرینه سنگر قازیب قافلانتى داغلارینى باسیلماز بیر قالایا دؤندرمیشدیلر. بورا مقاومت گؤسترمک اوچون الوئریشلى بیر مکان اولماقلا استراتژیک نقطه ساییلیردى. آذربایجانین هر گؤشهسیندن میانایا گلن فدائیلرین مقصدلرى بو استراتژیک نقطهنى مدافعه ائتمک ایدى. میانا فدائیلر شهرى اولسا دا اونلارین سایىنین آز اولماغى قولامیحیى دانشیانى ناراحات ائدیردى. اونون هر گون یولونو گؤزلهدیگى یئنى فدائى قوهلرى یوبانیردى.
(۱۷)….
… آذر آیینین اون دوققوزو ایدى. حومهده ایشلر اؤز قایداسیندا گئدیردى. من ناهارى حومهده قالدیم. ساعات دؤردده ایران گؤن کارخاناسینا گئتملى ایدیم. بو کارخانادا بیزیم ایکى حوزهمیز واردى. بیر گون قاباقدان آلینمیش قرارا گؤره بو حوزهلرین ایکیسى بیر یئرده اجلاس کئچیرمهلى و من ده اوردا اشتراک ائتملى ایدیم. ساعات اوچ یاریمدا حومهدن حرکت ائتدیم. ساعات دؤردده کارگرلر ایشدن چیخمیش، بؤیوک بیر سالوندا جمع اولموشدولار. حوزه صدرلرینین بیرى صحبته مشغول ایدى. بیر آزدان سونرا صحبت منیم ایدى. دانیشیقلارین هامیسى دؤلت قوشونلارینین زنگانا هجوموندان، تؤرتدیکلرى جنایتلردن و آذربایجان خالقینین اؤز آرزولارینین اوستونده محکم دایانماسیندان گئدیردى. بئله بیر آندا بیر نفر منه یاخینلاشیب دئدى:
– سیزى تلفوندا ایستهییرلر.
من “چوخ گؤزل، ایندى گلیرم”، دئییب صحبته مشغول اولدوم. یئنه همین آدام گلیب یئنه همین سؤزلرى تکرار ائتدى. من سؤزلریمى یاریمچیق قویوب دفتره گئدیب تلفونلا دانیشماغا باشلادیم. خطین او طرهفینده حومهنین تشکیلات مسئولو انور مسگرى ایدى. او دئییردى:
– تئز اول قاییت حومهیه!
– نه اولوب؟
– تلفوندا دئیه بیلمیرم، تئز اول گل حومهیه.
او تلفونو کسدى. من ناچار قالیب حومهیه قاییتمالى اولدوم. یولدا درین فیکره گئتمیشدیم. حومهده نه خبر واردیر کى، بئله تأکید ائدیرلر. خیالیمدان چوخ فیکیرلر اؤتدو. آممابو خیاللارین هامیسى یئسیز ایدى. حومهیه وارد اولاندا اول میرحسین منى قارشیلادى. او یاواشجادان دئدى:
– خبرین وار؟
– هانسى خبردن؟
– رهبرلر تبریزى ترک ائدیبلر.
– نهدانیشیرسان!؟
– بلى، آغاى پیشهورى و باشقالارى.
من یئریمده قورویوب قالمیشدیم. یئنه خبر آلدیم:
– هارا دوغرو ترک ائدیبلر؟
– بیلمیرم، دئییب سونرا علاوه ائتدى: یقین کى، او تایا.
منیم داها اونا دئملى سؤزوم یوخ ایدى. حومهنین دفترینه گیردیم. انور مسگرى منه یاخینلاشیب دئدى:
– ائشیتدین نه خبر اولوب؟
حومهده سکوت حکم سوروردو. هامینین باشى آشاغى أییلیب فیکره گئتمیشدیلر. عضولر حومهنین کتابخاناسینا ییغیشسالار دا نه کتاب اوخویان وار ایدى، ن ده بیر تفریح ائدن. هامى فرقهنین و اؤزونون گلهجگینى دوشونوردو. حومه ائله بیل دوننکى حومه دئییلدى. سونرا معلوم اولدو کى، فرقه و حکومت رهبرلرى مرکزى دؤلت قوشونلارینین زنگاندان میانایا و بوتون آذربایجانا هجوم ائتمک ایستهدیگینى بیلیب. اونا گؤره ده همین گون سحر تصمیم توتماق اوچون اجلاس تشکیل وئریرلر. بو اجلاسدا آغاى پیشهورى مرکزى دؤلتین قوشونلارینین قارشیسیندا دایانماق، آذربایجان خالقینا وئریلن وعدهنى یئرینه یئتیرمک، بیر ایلین مدتینده گؤرولن اصلاحاتى داوام ائتدیرمک، خالقیمیزین، فرقهمیزین قدرتینى مرکزى دؤلته گؤسترمک و عهدهمیزه گؤتوردویوموز وظیفهلرى لایقینجه یئرینه یئتیرمک مسئلهسینى ایرهلى سورور. بو اجلاسدا معلوم اولور کى، فرقه و حکومت باشچیلارى تام بیر فیکرین صاحبى دئییللر. آغاى پیشهورینین ایرهلى سوردویو فیکیرلرین قارشیسیندا دایانانلار دا واردیر. مخالفلر دئییرلر: بیز مرکزى دؤلتین قوشونلارینین قارشیسیندا دایانا بیلمهریک. اونلارین حربى قدرتى بیزدن چوخ چوخ آرتیقدیر. بو دا قارداش قانىنین تؤکولمهسینه سبب اولاجاق. نه ایسه چوخ دانیشیقدان سونرا قرار بو اولور، مرکزى دؤلت قوشونلارینین قارشیسیندا دایانیب مقاومت گؤستریلسین، یا یوخ، بارهسینده رأى آلینسین. رأى آلیناندان سونرا معلوم اولور کى، آغاى پیشهورینین ایرهلى سوردویو تدبیرلر اقلیتدهدیر. البته آغاى پیشهورى تک قالمامیشدى. من بیلدیگیمه گؤره اونون اؤزوندن سونرا بئش نفر طرفدارى وار ایدى. اونلار دا مرکزى دؤلتین قوشونلارینین قارشیسیندا مقاومت فیکرینده ایدیلر. آمما عدم مقاومت طرفدارلارینین تعدادى آرتیق ایدى. وضعییتى بئله گؤرن آغاى پیشهورى دئییر:
– منیم فیکریم تصدیق اولماسا استعفا وئریرم.
آغاى پیشه ورى بو تاریخى اجلاسدا استعفا وئریر. اونون طرفدارلارى دا استعفا وئریب پیشهورینین کناریندا دورورلار و معارف وزیرى آغاىمحمد بىریانى فرقهنین رهبرى سئچیرلر. همین گون، گون اورتادان سونرا اونلار تبریزى ترک ائدیرلر. بو خبر بوتون آذربایجانى او جملهدن تبریزى سارسیتدى. اوگونه قدر فرقهنین وئدیگى،”اؤلدو واردیر دؤندو یوخ” شعارین اؤزو آرتیق سؤالا دؤنموشدو.
(۱۸)….
تبریزین گؤیلرینى قارا دومانلار بوروموشدو. ارک قالاسى، عینالى داغى کدرلى گؤرونوردو. آسماندا هر گئجه تبریزه گؤز ووران اولدوزلار چیسگین دومانلارین آراسیندا گؤزدن ایتمیشدیلر. میشو و دند داغلاریندان اسن کولکلر اؤز طراوتینى الدن وئرمیشدى. پاییزین سون چاغلارى اولدوغونا باخمایاراق شهرین کناریندان آخان آجى چاى اؤز کؤپوکلو سولارینى ساحللره چیرپاراق صاباحین بیلینمهین آجى روزگاریندان نهلر باش وئرهجهگینى دوشونوردو. ستارخان خیابانیندا نئچه گون قاباقکى اؤتن آداملارین گؤزلرینده فرحلى گولوشلردن اثر یوخ ایدى. آمما هله تبریزده ساکتلیک حس اولونوردو. پوزغونلوق نشانهسى گؤرونموردو.
من ستارخان خیابانى ایله اوزو یوخارى اؤز منزیلیمه طرف حرکت ائدیردیم. مرکزى کمیتهنین بناسى قاباغیندا بیر آز دایانیب تاماشا ائتمگه باشلادیم. مرکزى کمیتهنین بناسى قارشیسیندا بیر خبر یوخ ایدى. هر گون گلیشلى -گئدیشلى اولان بو بنا ایندى سؤنوک گؤرونوردو. یولوما داوام ائدیب منزیلیمه گلدیم. داغینیق فیکیرلر منى اؤز قوینونا آلمیشدى. بو فیکیرلرى باشیمدان آتماق اوچون هر بیر ایشه ال آتدیم، ینئه خیاللاردان یاخا قورتارا بیلمهدیم. ساعات اون ایکی اولاردى کى، قاپى دؤیولدو. قاپینى آچاندا قونشومو گؤردوم. بو جاوان افسر سارابین قیزیل کئچى آدلى کندیندن ایدى.
من “چوخ گؤزل، ایندى گلیرم”، دئییب صحبته مشغول اولدوم. یئنه همین آدام گلیب یئنه همین سؤزلرى تکرار ائتدى. من سؤزلریمى یاریمچیق قویوب دفتره گئدیب تلفونلا دانیشماغا باشلادیم. خطین او طرهفینده حومهنین تشکیلات مسئولو انور مسگرى ایدى. او دئییردى:
– تئز اول قاییت حومهیه!
– نه اولوب؟
– تلفوندا دئیه بیلمیرم، تئز اول گل حومهیه.
او تلفونو کسدى. من ناچار قالیب حومهیه قاییتمالى اولدوم. یولدا درین فیکره گئتمیشدیم. حومهده نه خبر واردیر کى، بئله تأکید ائدیرلر. خیالیمدان چوخ فیکیرلر اؤتدو. آممابو خیاللارین هامیسى یئسیز ایدى. حومهیه وارد اولاندا اول میرحسین منى قارشیلادى. او یاواشجادان دئدى:
– خبرین وار؟
– هانسى خبردن؟
– رهبرلر تبریزى ترک ائدیبلر.
– نهدانیشیرسان!؟
– بلى، آغاى پیشهورى و باشقالارى.
من یئریمده قورویوب قالمیشدیم. یئنه خبر آلدیم:
– هارا دوغرو ترک ائدیبلر؟
– بیلمیرم، دئییب سونرا علاوه ائتدى: یقین کى، او تایا.
منیم داها اونا دئملى سؤزوم یوخ ایدى. حومهنین دفترینه گیردیم. انور مسگرى منه یاخینلاشیب دئدى:
– ائشیتدین نه خبر اولوب؟
حومهده سکوت حکم سوروردو. هامینین باشى آشاغى أییلیب فیکره گئتمیشدیلر. عضولر حومهنین کتابخاناسینا ییغیشسالار دا نه کتاب اوخویان وار ایدى، ن ده بیر تفریح ائدن. هامى فرقهنین و اؤزونون گلهجگینى دوشونوردو. حومه ائله بیل دوننکى حومه دئییلدى. سونرا معلوم اولدو کى، فرقه و حکومت رهبرلرى مرکزى دؤلت قوشونلارینین زنگاندان میانایا و بوتون آذربایجانا هجوم ائتمک ایستهدیگینى بیلیب. اونا گؤره ده همین گون سحر تصمیم توتماق اوچون اجلاس تشکیل وئریرلر. بو اجلاسدا آغاى پیشهورى مرکزى دؤلتین قوشونلارینین قارشیسیندا دایانماق، آذربایجان خالقینا وئریلن وعدهنى یئرینه یئتیرمک، بیر ایلین مدتینده گؤرولن اصلاحاتى داوام ائتدیرمک، خالقیمیزین، فرقهمیزین قدرتینى مرکزى دؤلته گؤسترمک و عهدهمیزه گؤتوردویوموز وظیفهلرى لایقینجه یئرینه یئتیرمک مسئلهسینى ایرهلى سورور. بو اجلاسدا معلوم اولور کى، فرقه و حکومت باشچیلارى تام بیر فیکرین صاحبى دئییللر. آغاى پیشهورینین ایرهلى سوردویو فیکیرلرین قارشیسیندا دایانانلار دا واردیر. مخالفلر دئییرلر: بیز مرکزى دؤلتین قوشونلارینین قارشیسیندا دایانا بیلمهریک. اونلارین حربى قدرتى بیزدن چوخ چوخ آرتیقدیر. بو دا قارداش قانىنین تؤکولمهسینه سبب اولاجاق. نه ایسه چوخ دانیشیقدان سونرا قرار بو اولور، مرکزى دؤلت قوشونلارینین قارشیسیندا دایانیب مقاومت گؤستریلسین، یا یوخ، بارهسینده رأى آلینسین. رأى آلیناندان سونرا معلوم اولور کى، آغاى پیشهورینین ایرهلى سوردویو تدبیرلر اقلیتدهدیر. البته آغاى پیشهورى تک قالمامیشدى. من بیلدیگیمه گؤره اونون اؤزوندن سونرا بئش نفر طرفدارى وار ایدى. اونلار دا مرکزى دؤلتین قوشونلارینین قارشیسیندا مقاومت فیکرینده ایدیلر. آمما عدم مقاومت طرفدارلارینین تعدادى آرتیق ایدى. وضعییتى بئله گؤرن آغاى پیشهورى دئییر:
– منیم فیکریم تصدیق اولماسا استعفا وئریرم.
آغاى پیشه ورى بو تاریخى اجلاسدا استعفا وئریر. اونون طرفدارلارى دا استعفا وئریب پیشهورینین کناریندا دورورلار و معارف وزیرى آغاىمحمد بىریانى فرقهنین رهبرى سئچیرلر. همین گون، گون اورتادان سونرا اونلار تبریزى ترک ائدیرلر. بو خبر بوتون آذربایجانى او جملهدن تبریزى سارسیتدى. اوگونه قدر فرقهنین وئدیگى،”اؤلدو واردیر دؤندو یوخ” شعارین اؤزو آرتیق سؤالا دؤنموشدو.
(۱۸)….
تبریزین گؤیلرینى قارا دومانلار بوروموشدو. ارک قالاسى، عینالى داغى کدرلى گؤرونوردو. آسماندا هر گئجه تبریزه گؤز ووران اولدوزلار چیسگین دومانلارین آراسیندا گؤزدن ایتمیشدیلر. میشو و دند داغلاریندان اسن کولکلر اؤز طراوتینى الدن وئرمیشدى. پاییزین سون چاغلارى اولدوغونا باخمایاراق شهرین کناریندان آخان آجى چاى اؤز کؤپوکلو سولارینى ساحللره چیرپاراق صاباحین بیلینمهین آجى روزگاریندان نهلر باش وئرهجهگینى دوشونوردو. ستارخان خیابانیندا نئچه گون قاباقکى اؤتن آداملارین گؤزلرینده فرحلى گولوشلردن اثر یوخ ایدى. آمما هله تبریزده ساکتلیک حس اولونوردو. پوزغونلوق نشانهسى گؤرونموردو.
من ستارخان خیابانى ایله اوزو یوخارى اؤز منزیلیمه طرف حرکت ائدیردیم. مرکزى کمیتهنین بناسى قاباغیندا بیر آز دایانیب تاماشا ائتمگه باشلادیم. مرکزى کمیتهنین بناسى قارشیسیندا بیر خبر یوخ ایدى. هر گون گلیشلى -گئدیشلى اولان بو بنا ایندى سؤنوک گؤرونوردو. یولوما داوام ائدیب منزیلیمه گلدیم. داغینیق فیکیرلر منى اؤز قوینونا آلمیشدى. بو فیکیرلرى باشیمدان آتماق اوچون هر بیر ایشه ال آتدیم، ینئه خیاللاردان یاخا قورتارا بیلمهدیم. ساعات اون ایکی اولاردى کى، قاپى دؤیولدو. قاپینى آچاندا قونشومو گؤردوم. بو جاوان افسر سارابین قیزیل کئچى آدلى کندیندن ایدى.
او منى شهردهکى وضعیتدن آگاه ائتدى. او دئیردى:
– من ایندیه قدر نظمییهده کشیگیم ایدى. بوتون پاسبانلار، عسگرلر انتظامات مأمورلارى سیلاحلارینى نظمیّهیه تحویل وئریب گئدیردیلر. نظمیّه سیلاح ایله دولودور. من مسئول افسرلرین ده غیب اولدوقلارینى گؤروب اؤز پستومو ترک ائدیب ائوه گلدیم.
او سؤزلرینى قورتارمامیشدى کى، مسلسلدن رگبار آچیلدى. او یئنه دئدى:
– گؤردونمو!؟
بو گولله سسلرى بیرینجى گولله سسى ایدى تبریزده ائشیدیلیردى. افسر تأکیدله دئدى: – من ایستهییرم تبریزى ترک ائدم، منیمله گلیر سنمى؟
من اونون گؤزلرینه باخیب دئدیم:
– یوخ دوستوم من تبریزى ترک ائده بیلمرم. چونکى بو بارهده منه هئچ بیر امر یوخدور.
او منه باخا-باخا دئدى:
– اؤزون بیلرسن، آمما من گئدیرم.
او بو سؤزلرى دئییب اؤز اوتاغینا گئتدى. یاریم ساعاتدان سونرا قاپینى دؤیوب ساغوللاشدى و گؤزدن ایتدى. من یئنه پوزغون خیاللاریملا تک قالدیم . یوخوم گلمیردى.
من عمومیّتله نیکبین اولدوغوما گؤره صاباحکى وضعیتى چوخ آغیر گؤرموردوم. فیکر ائدیردیم، مرکزى کمیته اؤز یئریندهدیر. نهایت تأمینیه قوهلرى گلینجه نظم برقرار اولار. بو فیکیرلرین قوینوندا اولارکن سحره یاخین منى یوخو آپاریب آزار ائدیجى خیاللاردان آزاد ائتدى. ساعات سککیزده یوخودان اویاندیم. صبحانه اوچون پئندیر آلمالى ایدیم. پالتار گئیینیب بازارا چیخدیم. باققال دوکانینین قاباغیندا ایکى نفر صحبت ائدیردى. اونلارین بیرى دئییردى:
– من بیر ساعات بوندان قاباق قونقا باشیندان گلیردیم. ایکى نفر سیلاحلى فدائى یول ایله گئدیردیلر. بیر آزدان سونرا اون یا اون بئش نفرین فدائیلرى تعقیب ائتدیگینى گؤردوم. اونلارین بعضیلرینین الینده سیلاح وار ایدى. خیاللارى فدائیلرى ترک سیلاح ائتمک ایدى. فدائیلر بونو دوشونوب سیلاحا ال آتدیلار، آتیشما باشلاندى. فدائیلر هر یئرى مناسب گؤرنده اورانى اؤزلرینه سنگر ائدیردیلر. نهایت بو آتیشمالار ستارخان خیابانینن اولینده اولان فردوسى مدرسهسینین قاباغینا قدر داوام ائتدى.
من بو صحبتلرى ائشیدن کیمى خوشبینلیک عالمیندن آیریلدیم. ایندى بدبینلیک عالمینده ایدیم. بوندان سونرا نهلر باش وئرهجگینى بیلیردیم. ایندى بیلیردیم کى، آذربایجانین باشینین اوستونو آلان قارا بولودلاردان رحمت یوخ دؤلت اوباشلارینین اللرى ایله قیزیل قانلار یاغاجاق. من باققال دوکانینین قاباغیندان بیر شئى آلمامیش ائوه قاییتدیم. جیبیمده اولان شناسنامه و باشقا مدرکلرى ائوده قویوب خیابانا چیخدیم. ساعات میدانیندان کئچیب تربیت خیابانى ایله فردوسى خیابانینین آراسیندا اولان قهوهخانایا گیردیم. بو قهوهخانا اؤزکندلىمیزین ایدى. بوش واختلاریم بوردا کئچیردى. بورا فرقه چیلرین، فدائیلرین مرکزى اولسا دا ایندى اونلاردان اثر یوخ ایدى. من صبحانه یئمهیه مشغول ایدیم. خیاباندا سس-کوى اوجالدى. ائشیگه چیخدیم. بیر آز آشاغیدا ایکى ماشین دایانمیش و اطرافینى ازدحام آلمیشدى. من اورا یاخینلاشاندا آغ سوارى ماشیندان بىریا ایله میررحیم ولاینین چیخدیغینى گؤردوم. او بیرى ماشین ایسه حربى جیب ماشینى ایدى. اوندان دا استاندار دوکتور جاوید پیاده اولدو. اونلارى گؤرن کیمى بیر آز اورهگیم توختادى. اؤز اؤزومه دئدیم:
– دئیهسن ایشلر اؤز قایداسیندادیر.
بو زامان میررحیم ولایىنین گؤزلرى منه ساتاشدى. ولایى، ناخوش سویوق وورموش آداملارا اوخشاییردى. اونون دوداقلارى اوچوقلامیش و یارالى ایدى. منى گؤرن کیمى دئدى:
– بوردا نه اوچون دایانیبسان؟ گئت حومهیه عضولرى سیرایا دؤزوب مرکزى کمیتهنین قاباغینا گتیرین، اوردا کئشیک چکسینلر.
میررحیم ولایىنین میر فاضل آدلى کیچیک قارداشى وار ایدى. او بیر اولدوزلو افسر ایدى. بوینوندان بیر آفتومات آسمیشدى. او بیردن-بیره اورا ییغیلان آداملارین بیرینه آفتاماتلا هجوم ائتدى. او آدام جاوان ایدى. پنجهگینین آلتیندا ایکى قاتار گولله گؤرونوردو. میرفاضل اونون پئنجهیین کنارا چکیب سوروشدو:
– بونلارى هارادان اله گتیریبسن؟
جاوان آدامین رنگى آغارمیشدى. دیلى توتار-توتماز دئدى:
– من مارالاندان گلیردیم. سربازخانانین قاباغیندان کئچنده گؤردوم اورانى غارت ائدیرلر. منیم ده الیمه بونلار کئچدى.
میرفاضل او جاوانین سؤزلرینه اینانماییر هدهلهدى. دوکتور جاوید بو زامان دئدى: – سیلاحلا یوخ، سیللى ایله وور، قاتارلارى اوندان آلین.
بئلهلیکله قاتارلارى اوندان آلیب اؤزونو بوراخدیلار. مسئله قورتاراندان سونرا بىریا، ولایى، میرفاضل سوارى ماشینا مینیب اوزو آشاغى گولوستان باغینا طرف حرکت ائتدیلر. استاندار دوکتور جاوید ایسه ساعات میدانى طرفینه گئتدى. من ولایىنین ماشینین آردینجا یولا دؤشدوم. ستارخان خیابانى ساکتلیک ایدى. بى نظملیک گؤزه گؤرنموردو. ماغازالارین بعضیلرى باغلى ایدى. آذر آیینین اییرمیسى اولدوغونا باخمایاراق گونش اؤز ملاییم شعالارینى تبریزدن اسیرگهمیردى.
– من ایندیه قدر نظمییهده کشیگیم ایدى. بوتون پاسبانلار، عسگرلر انتظامات مأمورلارى سیلاحلارینى نظمیّهیه تحویل وئریب گئدیردیلر. نظمیّه سیلاح ایله دولودور. من مسئول افسرلرین ده غیب اولدوقلارینى گؤروب اؤز پستومو ترک ائدیب ائوه گلدیم.
او سؤزلرینى قورتارمامیشدى کى، مسلسلدن رگبار آچیلدى. او یئنه دئدى:
– گؤردونمو!؟
بو گولله سسلرى بیرینجى گولله سسى ایدى تبریزده ائشیدیلیردى. افسر تأکیدله دئدى: – من ایستهییرم تبریزى ترک ائدم، منیمله گلیر سنمى؟
من اونون گؤزلرینه باخیب دئدیم:
– یوخ دوستوم من تبریزى ترک ائده بیلمرم. چونکى بو بارهده منه هئچ بیر امر یوخدور.
او منه باخا-باخا دئدى:
– اؤزون بیلرسن، آمما من گئدیرم.
او بو سؤزلرى دئییب اؤز اوتاغینا گئتدى. یاریم ساعاتدان سونرا قاپینى دؤیوب ساغوللاشدى و گؤزدن ایتدى. من یئنه پوزغون خیاللاریملا تک قالدیم . یوخوم گلمیردى.
من عمومیّتله نیکبین اولدوغوما گؤره صاباحکى وضعیتى چوخ آغیر گؤرموردوم. فیکر ائدیردیم، مرکزى کمیته اؤز یئریندهدیر. نهایت تأمینیه قوهلرى گلینجه نظم برقرار اولار. بو فیکیرلرین قوینوندا اولارکن سحره یاخین منى یوخو آپاریب آزار ائدیجى خیاللاردان آزاد ائتدى. ساعات سککیزده یوخودان اویاندیم. صبحانه اوچون پئندیر آلمالى ایدیم. پالتار گئیینیب بازارا چیخدیم. باققال دوکانینین قاباغیندا ایکى نفر صحبت ائدیردى. اونلارین بیرى دئییردى:
– من بیر ساعات بوندان قاباق قونقا باشیندان گلیردیم. ایکى نفر سیلاحلى فدائى یول ایله گئدیردیلر. بیر آزدان سونرا اون یا اون بئش نفرین فدائیلرى تعقیب ائتدیگینى گؤردوم. اونلارین بعضیلرینین الینده سیلاح وار ایدى. خیاللارى فدائیلرى ترک سیلاح ائتمک ایدى. فدائیلر بونو دوشونوب سیلاحا ال آتدیلار، آتیشما باشلاندى. فدائیلر هر یئرى مناسب گؤرنده اورانى اؤزلرینه سنگر ائدیردیلر. نهایت بو آتیشمالار ستارخان خیابانینن اولینده اولان فردوسى مدرسهسینین قاباغینا قدر داوام ائتدى.
من بو صحبتلرى ائشیدن کیمى خوشبینلیک عالمیندن آیریلدیم. ایندى بدبینلیک عالمینده ایدیم. بوندان سونرا نهلر باش وئرهجگینى بیلیردیم. ایندى بیلیردیم کى، آذربایجانین باشینین اوستونو آلان قارا بولودلاردان رحمت یوخ دؤلت اوباشلارینین اللرى ایله قیزیل قانلار یاغاجاق. من باققال دوکانینین قاباغیندان بیر شئى آلمامیش ائوه قاییتدیم. جیبیمده اولان شناسنامه و باشقا مدرکلرى ائوده قویوب خیابانا چیخدیم. ساعات میدانیندان کئچیب تربیت خیابانى ایله فردوسى خیابانینین آراسیندا اولان قهوهخانایا گیردیم. بو قهوهخانا اؤزکندلىمیزین ایدى. بوش واختلاریم بوردا کئچیردى. بورا فرقه چیلرین، فدائیلرین مرکزى اولسا دا ایندى اونلاردان اثر یوخ ایدى. من صبحانه یئمهیه مشغول ایدیم. خیاباندا سس-کوى اوجالدى. ائشیگه چیخدیم. بیر آز آشاغیدا ایکى ماشین دایانمیش و اطرافینى ازدحام آلمیشدى. من اورا یاخینلاشاندا آغ سوارى ماشیندان بىریا ایله میررحیم ولاینین چیخدیغینى گؤردوم. او بیرى ماشین ایسه حربى جیب ماشینى ایدى. اوندان دا استاندار دوکتور جاوید پیاده اولدو. اونلارى گؤرن کیمى بیر آز اورهگیم توختادى. اؤز اؤزومه دئدیم:
– دئیهسن ایشلر اؤز قایداسیندادیر.
بو زامان میررحیم ولایىنین گؤزلرى منه ساتاشدى. ولایى، ناخوش سویوق وورموش آداملارا اوخشاییردى. اونون دوداقلارى اوچوقلامیش و یارالى ایدى. منى گؤرن کیمى دئدى:
– بوردا نه اوچون دایانیبسان؟ گئت حومهیه عضولرى سیرایا دؤزوب مرکزى کمیتهنین قاباغینا گتیرین، اوردا کئشیک چکسینلر.
میررحیم ولایىنین میر فاضل آدلى کیچیک قارداشى وار ایدى. او بیر اولدوزلو افسر ایدى. بوینوندان بیر آفتومات آسمیشدى. او بیردن-بیره اورا ییغیلان آداملارین بیرینه آفتاماتلا هجوم ائتدى. او آدام جاوان ایدى. پنجهگینین آلتیندا ایکى قاتار گولله گؤرونوردو. میرفاضل اونون پئنجهیین کنارا چکیب سوروشدو:
– بونلارى هارادان اله گتیریبسن؟
جاوان آدامین رنگى آغارمیشدى. دیلى توتار-توتماز دئدى:
– من مارالاندان گلیردیم. سربازخانانین قاباغیندان کئچنده گؤردوم اورانى غارت ائدیرلر. منیم ده الیمه بونلار کئچدى.
میرفاضل او جاوانین سؤزلرینه اینانماییر هدهلهدى. دوکتور جاوید بو زامان دئدى: – سیلاحلا یوخ، سیللى ایله وور، قاتارلارى اوندان آلین.
بئلهلیکله قاتارلارى اوندان آلیب اؤزونو بوراخدیلار. مسئله قورتاراندان سونرا بىریا، ولایى، میرفاضل سوارى ماشینا مینیب اوزو آشاغى گولوستان باغینا طرف حرکت ائتدیلر. استاندار دوکتور جاوید ایسه ساعات میدانى طرفینه گئتدى. من ولایىنین ماشینین آردینجا یولا دؤشدوم. ستارخان خیابانى ساکتلیک ایدى. بى نظملیک گؤزه گؤرنموردو. ماغازالارین بعضیلرى باغلى ایدى. آذر آیینین اییرمیسى اولدوغونا باخمایاراق گونش اؤز ملاییم شعالارینى تبریزدن اسیرگهمیردى.
فردوسى خیابانینى رد اولاندان سونرا آشاغیدا بیر عدّه آداملارین ازدحامینى گؤردوم. بیر آزدان سونرا اورا یاخینلاشدیم. هله نه اتّفاق دوشدویونو بیلمیردیم. بو زامان آداملارین آراسیندا آغ سوارى ماشین گؤروندو. بیر عده اوباش ماشینین اوتاغینین اوستونه چیخیب اونو آیاقلاییردیلار. ماشینین اوتاغى ایچهرى باتمیشدى. بیر نفردن خبر آلدیم: – بوردا نه اولوب؟
او جاواب وئردى:
– بىریا ایله میررحیم ولایى بوردان اؤتنده اونلارین ماشینینا گولله آتدیلار. گولله بىریانین آیاغینى یارالادى. اونلار اؤزلرینى گوجله شورویلرین مریضیخاناسینا یئتیردیلر. داها بو آجیناجاقلى منظرهیه دؤزه بیلمهییب حومهیه طرف یولا دوشدوم. احتیاطى نظره آلیب گولوستان باغینین شیمالیندان گئتملى اولدوم. ایندى حومهنى گؤروردوم. اونون قاپیسى باغلى ایدى. بو ایلک دفعه ایدى کى، حومهنى باغلى گؤروردوم. واغزالا گئدن خیابانا طرف باخاندا بیر دسته اوباشین حومهیه طرف گلدیگینى گؤردوم. اونلار اون بئش نفره یاخین اولاردى. قاباقداکى سیرادا اولانلارین اللرینده توفنگ وار ایدى. اونلار بؤیوک آددیملارلا حومهیه طرف گلیردیلر. قاپییا چاتان کیمى اونو توفنگ قونداغى ایله وورماغا باشلادیلار. بیر دقیقهدن سونرا قاپى آچیلهى. اوباشلار ایچهرى وارد اولان کیمى ایکى گولله سسى ائشیتدیم. بو زامان حومهنین سرایدارى قولو قاوالچى یادیما دوشدو. گوللهلرین اونا دهیدیگینى گمان ائتدیم. گومانیم دوغرو ایدى. سونرالار تحقیق نتیجهسینده اؤیرهندیم کى، قولو قاوالچینى اوباشلار ایکى گولله ایله اؤلدورموشدولر. داها اوردا دایانا بیلمهییب گئرى قاییتدیم. ستارخان خیابانى ایله ساعات میدانىنا طرف یئرییردیم. خیابانلاردا بیر نفر ده اولسون فدائى، فرقهچى یا خود مهاجر گؤزه گؤرونموردو. اونلارین بعضیلرى تبریزى ترک ائتمیش، بعضیلرى ایسه هاردا اولسالار دا گؤزه گؤرونموردولر. میدان بیر ایل تمام ملى حکومت زامانیندا نفس چکه بیلمهین اوباشلارین الینه کئچمیشدى. اونلار فرقهچیلرى، فدائیلرى و اونلارین طرفدارلارینى آختارماق اوچون هر ائوه اجازهسیز سوخولوب خالقین ناموسونا توخونوب امواللارینى غارت ائدیردیلر. من ساعات قاباغیندان کئچیب او زامانلار کهنه خیابان آدلانان ملى حکومت زامانیندا بو آد عوض اولوب فدائى آدلانان خیابانا گیردیم.گؤى مسجیدین قاباغیندان باشلانان بازار بوردا قورتاریردى. بو خیاباندا بیر قهوهخانا وار ایدى. بو قهوهخانادان منى آدیملا سسلهدیلر. سس صاحبلرى بیزیم اؤز کندلریمیزدن ایدى. اونلار اون گون قاباق فرقهنین چاغیریشى ایله سفربر اولاراق تبریزده فدائى دستهلرینه قوشولموشدولار. ایندى آوارا سرگردان بو قهوهخانادا اوتورموشدولار. گون اورتایا آز قالیردى. من اؤز کندلیلریمیزله قهوهخانادا صحبت ائدیردیم. بو آندا خیاباندا سس-کوى قوپدو. بیر نفرى آلتی نفر آیاقلارینین آلتینا سالیب تهپیک، یومروق ایله دؤیوردولر. بو بیر فدائى اولسا دا سیلاحسیز ایدى. اوزو اوسته یئره اوزانمیشدى. اوباشلار آمانسیز شکیلده اونون باشینى آیاقلارى ایله ازیشدیریردیلر. فدائى قان ایچینده بوغولوردو. آمما اونلار ال چکمک ایستهمیردیلر. اوباشلار گؤزلهییردیلر هر کس فدائىیه طرفدار چیخسا، اونو دا فدائى آدیله اؤلهنه قدر وورسونلار. بیر آزدان سونرا فدائى حرکتدن دوشموشدو. من بو عیبهجر حالا دؤزه بیلمهییب اؤز کندلیلریمیزله بیزیم منزیله گلدیک. ناهاردان سونرا استراحت ائدیردیک. ساعات بئش اولاردى. کندلیلریمیز کنده قایتماغا حاضرلاشیردیلار. اونلار مصلحت گؤروردولر، من ده اونلارلا کنده قاییدیم. آمما من تبریزده قالیب بو آجى وضعیتى آخیرا قدر ایزلهمک ایستهییردیم.
(۱۹)….
… تبریز عادى حالدا دئییلدى. اکثر آداملار ائولرینده قالیب قاپینى دالدان باغلامیشدیلار. فقط دربارین قیرینتى هدیّهسى ایله دولانان اوباشلار اللرینده توفنگ کوچه خیابانلاردا ملى حکومت ایله همکارلیق ائدنلرى اولاییب یوخ ائدیردیلر.
کریمخان میدانیندا هامى بلندگودان اخبارا قولاق آسیردى. بو آز آداملارین ایچینده ابراهیم خلیلى ایتیرمیشدیم. من اونو آختاران زامان مهربان کندینین قدیم کندخداسینى گؤردوم. او سیلاحلى ایدى. ابراهیم خلیلین یاخاسیندان توتوب سیلکهلهییب دئییردى:
– سیزین کیمى فرقهچیلر بیر ایل تمام منى کنددن قاچاق سالیبلار. ایندى یاخشى منیم الیمه دوشوبسن. مهربانین کندخداسینین آدى محسنآغا ایدى. او منى یاخشى تانییردى. منه راست گلسیدى، ایشیم یاش اولاجاقدى. بونا گؤره ده ساعات میدانینا طرف یولا دوشدوم. هله اورا چاتمامیش سول طرفده یئنى ساختمان عملیّاتى گئدن خرابه بیر یئرده نئچه نفرین صحبتینى ائشیتدیم. اونلارین بیرى دئییردى:
او جاواب وئردى:
– بىریا ایله میررحیم ولایى بوردان اؤتنده اونلارین ماشینینا گولله آتدیلار. گولله بىریانین آیاغینى یارالادى. اونلار اؤزلرینى گوجله شورویلرین مریضیخاناسینا یئتیردیلر. داها بو آجیناجاقلى منظرهیه دؤزه بیلمهییب حومهیه طرف یولا دوشدوم. احتیاطى نظره آلیب گولوستان باغینین شیمالیندان گئتملى اولدوم. ایندى حومهنى گؤروردوم. اونون قاپیسى باغلى ایدى. بو ایلک دفعه ایدى کى، حومهنى باغلى گؤروردوم. واغزالا گئدن خیابانا طرف باخاندا بیر دسته اوباشین حومهیه طرف گلدیگینى گؤردوم. اونلار اون بئش نفره یاخین اولاردى. قاباقداکى سیرادا اولانلارین اللرینده توفنگ وار ایدى. اونلار بؤیوک آددیملارلا حومهیه طرف گلیردیلر. قاپییا چاتان کیمى اونو توفنگ قونداغى ایله وورماغا باشلادیلار. بیر دقیقهدن سونرا قاپى آچیلهى. اوباشلار ایچهرى وارد اولان کیمى ایکى گولله سسى ائشیتدیم. بو زامان حومهنین سرایدارى قولو قاوالچى یادیما دوشدو. گوللهلرین اونا دهیدیگینى گمان ائتدیم. گومانیم دوغرو ایدى. سونرالار تحقیق نتیجهسینده اؤیرهندیم کى، قولو قاوالچینى اوباشلار ایکى گولله ایله اؤلدورموشدولر. داها اوردا دایانا بیلمهییب گئرى قاییتدیم. ستارخان خیابانى ایله ساعات میدانىنا طرف یئرییردیم. خیابانلاردا بیر نفر ده اولسون فدائى، فرقهچى یا خود مهاجر گؤزه گؤرونموردو. اونلارین بعضیلرى تبریزى ترک ائتمیش، بعضیلرى ایسه هاردا اولسالار دا گؤزه گؤرونموردولر. میدان بیر ایل تمام ملى حکومت زامانیندا نفس چکه بیلمهین اوباشلارین الینه کئچمیشدى. اونلار فرقهچیلرى، فدائیلرى و اونلارین طرفدارلارینى آختارماق اوچون هر ائوه اجازهسیز سوخولوب خالقین ناموسونا توخونوب امواللارینى غارت ائدیردیلر. من ساعات قاباغیندان کئچیب او زامانلار کهنه خیابان آدلانان ملى حکومت زامانیندا بو آد عوض اولوب فدائى آدلانان خیابانا گیردیم.گؤى مسجیدین قاباغیندان باشلانان بازار بوردا قورتاریردى. بو خیاباندا بیر قهوهخانا وار ایدى. بو قهوهخانادان منى آدیملا سسلهدیلر. سس صاحبلرى بیزیم اؤز کندلریمیزدن ایدى. اونلار اون گون قاباق فرقهنین چاغیریشى ایله سفربر اولاراق تبریزده فدائى دستهلرینه قوشولموشدولار. ایندى آوارا سرگردان بو قهوهخانادا اوتورموشدولار. گون اورتایا آز قالیردى. من اؤز کندلیلریمیزله قهوهخانادا صحبت ائدیردیم. بو آندا خیاباندا سس-کوى قوپدو. بیر نفرى آلتی نفر آیاقلارینین آلتینا سالیب تهپیک، یومروق ایله دؤیوردولر. بو بیر فدائى اولسا دا سیلاحسیز ایدى. اوزو اوسته یئره اوزانمیشدى. اوباشلار آمانسیز شکیلده اونون باشینى آیاقلارى ایله ازیشدیریردیلر. فدائى قان ایچینده بوغولوردو. آمما اونلار ال چکمک ایستهمیردیلر. اوباشلار گؤزلهییردیلر هر کس فدائىیه طرفدار چیخسا، اونو دا فدائى آدیله اؤلهنه قدر وورسونلار. بیر آزدان سونرا فدائى حرکتدن دوشموشدو. من بو عیبهجر حالا دؤزه بیلمهییب اؤز کندلیلریمیزله بیزیم منزیله گلدیک. ناهاردان سونرا استراحت ائدیردیک. ساعات بئش اولاردى. کندلیلریمیز کنده قایتماغا حاضرلاشیردیلار. اونلار مصلحت گؤروردولر، من ده اونلارلا کنده قاییدیم. آمما من تبریزده قالیب بو آجى وضعیتى آخیرا قدر ایزلهمک ایستهییردیم.
(۱۹)….
… تبریز عادى حالدا دئییلدى. اکثر آداملار ائولرینده قالیب قاپینى دالدان باغلامیشدیلار. فقط دربارین قیرینتى هدیّهسى ایله دولانان اوباشلار اللرینده توفنگ کوچه خیابانلاردا ملى حکومت ایله همکارلیق ائدنلرى اولاییب یوخ ائدیردیلر.
کریمخان میدانیندا هامى بلندگودان اخبارا قولاق آسیردى. بو آز آداملارین ایچینده ابراهیم خلیلى ایتیرمیشدیم. من اونو آختاران زامان مهربان کندینین قدیم کندخداسینى گؤردوم. او سیلاحلى ایدى. ابراهیم خلیلین یاخاسیندان توتوب سیلکهلهییب دئییردى:
– سیزین کیمى فرقهچیلر بیر ایل تمام منى کنددن قاچاق سالیبلار. ایندى یاخشى منیم الیمه دوشوبسن. مهربانین کندخداسینین آدى محسنآغا ایدى. او منى یاخشى تانییردى. منه راست گلسیدى، ایشیم یاش اولاجاقدى. بونا گؤره ده ساعات میدانینا طرف یولا دوشدوم. هله اورا چاتمامیش سول طرفده یئنى ساختمان عملیّاتى گئدن خرابه بیر یئرده نئچه نفرین صحبتینى ائشیتدیم. اونلارین بیرى دئییردى:
– بوستانآبادین صدرى علىاکبر فردىنى ووروبلار هله اؤلمهییب جان وئریر. من علىاکبر فردىنین آدین ائشیدن کیمى قورویوب قالدیم. اونو یاخشى تانییردیم. مهربان حومهسى او زامانلار بوستانآبادا باغلى اولدوغو اوچون اونو مهرباندا چوخ گؤرموشدوم. ایندى اونو بوردا اوباشلار تانییب اؤلدورموشدولر. آرتیق یوخارى چیخیب اونون قانلى جنازهسینى گؤرمک ایستهمهدیم. چونکى هیجان منى بوروموشدو. اورادان قاییدیب گؤى مسجیدین کوچهسیندن کهنه بازارا گیردیم. یاشادیغیم مسافرخانا بو بازارین اوّلینده ایدى. مسافرخانادا نهلر باش وئردیگینى بیلمک ایستهییردیم. بازارین دوکانلارى باغلى ایدى. فقط چؤرک ساتان و باققاللار آچیق گؤرونوردو. مسافرخانانین قاباغیندان اؤتنده سیلاحلى اوباشلارین هله ده اورادا اولدوغونو حسّ ائتدیم. اؤزومو لاقید گؤستریب بازارى اوزو آشاغى یئریدیم. بورانین آخیرى کهنه خیابانا چیخیردى. بازار آغزیندا آداملار چوخ ایدى. من اونلارا یئتیشنده سیلاحلى اولدوقلارینى گؤردوم. اونا گؤره ده بورا گلدیگیمه پشیمان اولدوم. نهایت ایش ایشدن کئچمیشدى. من بورادان آیریلمالى ایدیم. هله اونلار منى گؤرمهمیشدیلر. آمما کهنه خیابان خلوت ایدى. بیر نفر ده اولسا خیاباندا گؤرونموردو. اونلارین ائتدیگى صحبتلره گؤره بازارلا روبرو ائوین دامیندا ایکى مهاجر آتا، اوغول سنگر توتموشدولار. سیلاحلى اوباشلار جسارت ائدیب خیابانا باش اوزادا بیلمیردیلر. بئله دئییردیلر کى، مهاجر فدائیلرین دامین اوستونده مسلسل قویوب اؤزلرینى مدافعه ائدیردیلر.
(۲۰)….
بازار باغلى اولدوغونا گؤره خلوت ایدى. مال ساتاندان مال آلاندان خبر یوخ ایدى. من وضعیّتى بئله گؤروب گئرى قاییتماق قرارینا گلدیم. ائلهجه ده گلدیگیم یوللا گئرىیه دوغرو یئریدیم. هله اونلاردان اوتوز آددیم آرالانمامیشدیم کى، ایست سسى بازارین دیوارلارینى سارسیتدى. من دایانیب اونلارا باخدیم. بازار آغزیندا جمع اولان اوباشلارین هامیسى منه طرف قاچیردیلار. اونلارین آتدیقلارى هاوایى گوللهلر بازارین سقفلرینه توخونوب توزاناق سالمیشدى. بیر آزدان سونرا اونلار منى احاطه ائتمیشدیلر. قاپیسى باغلى بیر دوکانا دایانمیشدیم. اونلار منه امر ائدیردیلر:
– اللرینى یوخارى قالدیر!
اونلاردان سوروشوردوم:
– مندن نه ایستهییرسینیز؟
بیرى، “سن فدائىسن”، او بیرى “سن فرقهچىسن”، بیر باشقاسى ایسه “سن مهاجرسن”، دئییردى.
من اونلارا دئییردیم:
– سیز دئیینلرین هئچ بیریسى دئییلم. کنددن گلمیشم، تبریزده ایشیم وار ایدى.
منى احاطه ائدنلرین بیرى یانینداکى بیر نفره دئدى:
– احمدآغا سن اونون بدنینى، جیبلرینى آختار!
احمدآغا دا باشقاسینا امر ائتدى. بئلهلیکله اونلارین بیرى سیلاحینى باشقاسینا وئریب منیم بدنیمى، جیبلریمى آختارماغا باشلادى. شالوار جیبیمده اییرمی اوچ تومن پول وار ایدى. منى آختاران آدام پوللارى اؤز جیبینه قویاندا او بیرى اوباشلارین حسدى توتدو. آخى اییرمی اوچ تومن پولو اؤز آرالاریندا تقسیم ائتسهیدیلر هرهسینه بیر تومن ده یئتیشمزدى. اونا گؤره ده پولو جیبیمه قویدولار. آختاریش قورتاراندان سونرا دئدیلر:
– دوش قاباغا!
بو زامان بیرینجى توفنگ قونداغى کورهگیمه دهیدى. باشقالارى دا تهپیک و توفنگ قونداغى ایله وورماغا باشلادیلار. من یئره یخیلاندا اونلار تپیک ایله ووروب منى آیاق اوسته قالدیریب ایرهلیه طرف ایتهلهییردیلر. بازار خلوت ایدى. گل-گئت چوخ آز ایدى. فقط اوباشلارین سسى بازارى بوروموشدو. اونلار منه ووردوقلارى توفنگ قونداغیندان لذت آپاریردیلار. شاققلتى گولوش سسلرى خلوت بازارى باشینا گؤتورموشدو. من ایسه اؤزومو ضربهلردن قوروماق اوچون هر تشبّوثه ال آتیردیم. اونلار منیم اعتراض سسلریمى ائشیتمک ایستهمیردیلر. اونلار منیم کیملیگیمى، هانسى یووانین قوشو و هارالى اولدوغومو بیلمیردیلر. یوخسا اؤزلرینه زحمت وئرمهزدیلر. آمما اللرینده مدرک اولمادیغى اوچون ایندى قاباقلارینا قاتیلمیش بیر اسیر ایدیم. توفنگ، تهپیک ضربهلرینین آلتیندا فیرفیرا کیمى ساغا-سولا فیرلانیردیم. اوباشلار منى اولدوغوم مسافرخانایا طرف آپاریردیلار. بو آرالاردا منى تانییان فقط بیر نفر اولا بیلردى، او دا مسافرخانا صاحبى ایدى. اونون ملى حکومته میلى وار ایدى و منه احترام بسلهییردى. منیم راحاتلیغیم اوچون الیندن گلنى اسیرگهمزدى. قارشیدا سنگکچى وار ایدى. اونون قاپیسیندا پئندیر، کره، قایماق و بعضى گؤیرتیلر ساتان جاوان بیر اوغلان تاباق اوستونده آل-وئر ائدیردى. منى اوزاقدان-اوزاغا تانیسا دا کیم و نه کاره اولدوغومو بیلمیردى. آرامیز ساز ایدى. اونون ساتدیغى شئیلردن آلاردیم. ایندى اوباشلار منى چؤرکچى دوکانینا طرف آپاریردیلار. امیدیم همین جاوان اوغلانا گلیردى. اؤز-اؤزومه دوشونوردوم کى، بلکه ده تانیش اولدوغوم جاوان اوغلان منى بو ظالملارین الیندن قورتارا بیلدى.
(۲۰)….
بازار باغلى اولدوغونا گؤره خلوت ایدى. مال ساتاندان مال آلاندان خبر یوخ ایدى. من وضعیّتى بئله گؤروب گئرى قاییتماق قرارینا گلدیم. ائلهجه ده گلدیگیم یوللا گئرىیه دوغرو یئریدیم. هله اونلاردان اوتوز آددیم آرالانمامیشدیم کى، ایست سسى بازارین دیوارلارینى سارسیتدى. من دایانیب اونلارا باخدیم. بازار آغزیندا جمع اولان اوباشلارین هامیسى منه طرف قاچیردیلار. اونلارین آتدیقلارى هاوایى گوللهلر بازارین سقفلرینه توخونوب توزاناق سالمیشدى. بیر آزدان سونرا اونلار منى احاطه ائتمیشدیلر. قاپیسى باغلى بیر دوکانا دایانمیشدیم. اونلار منه امر ائدیردیلر:
– اللرینى یوخارى قالدیر!
اونلاردان سوروشوردوم:
– مندن نه ایستهییرسینیز؟
بیرى، “سن فدائىسن”، او بیرى “سن فرقهچىسن”، بیر باشقاسى ایسه “سن مهاجرسن”، دئییردى.
من اونلارا دئییردیم:
– سیز دئیینلرین هئچ بیریسى دئییلم. کنددن گلمیشم، تبریزده ایشیم وار ایدى.
منى احاطه ائدنلرین بیرى یانینداکى بیر نفره دئدى:
– احمدآغا سن اونون بدنینى، جیبلرینى آختار!
احمدآغا دا باشقاسینا امر ائتدى. بئلهلیکله اونلارین بیرى سیلاحینى باشقاسینا وئریب منیم بدنیمى، جیبلریمى آختارماغا باشلادى. شالوار جیبیمده اییرمی اوچ تومن پول وار ایدى. منى آختاران آدام پوللارى اؤز جیبینه قویاندا او بیرى اوباشلارین حسدى توتدو. آخى اییرمی اوچ تومن پولو اؤز آرالاریندا تقسیم ائتسهیدیلر هرهسینه بیر تومن ده یئتیشمزدى. اونا گؤره ده پولو جیبیمه قویدولار. آختاریش قورتاراندان سونرا دئدیلر:
– دوش قاباغا!
بو زامان بیرینجى توفنگ قونداغى کورهگیمه دهیدى. باشقالارى دا تهپیک و توفنگ قونداغى ایله وورماغا باشلادیلار. من یئره یخیلاندا اونلار تپیک ایله ووروب منى آیاق اوسته قالدیریب ایرهلیه طرف ایتهلهییردیلر. بازار خلوت ایدى. گل-گئت چوخ آز ایدى. فقط اوباشلارین سسى بازارى بوروموشدو. اونلار منه ووردوقلارى توفنگ قونداغیندان لذت آپاریردیلار. شاققلتى گولوش سسلرى خلوت بازارى باشینا گؤتورموشدو. من ایسه اؤزومو ضربهلردن قوروماق اوچون هر تشبّوثه ال آتیردیم. اونلار منیم اعتراض سسلریمى ائشیتمک ایستهمیردیلر. اونلار منیم کیملیگیمى، هانسى یووانین قوشو و هارالى اولدوغومو بیلمیردیلر. یوخسا اؤزلرینه زحمت وئرمهزدیلر. آمما اللرینده مدرک اولمادیغى اوچون ایندى قاباقلارینا قاتیلمیش بیر اسیر ایدیم. توفنگ، تهپیک ضربهلرینین آلتیندا فیرفیرا کیمى ساغا-سولا فیرلانیردیم. اوباشلار منى اولدوغوم مسافرخانایا طرف آپاریردیلار. بو آرالاردا منى تانییان فقط بیر نفر اولا بیلردى، او دا مسافرخانا صاحبى ایدى. اونون ملى حکومته میلى وار ایدى و منه احترام بسلهییردى. منیم راحاتلیغیم اوچون الیندن گلنى اسیرگهمزدى. قارشیدا سنگکچى وار ایدى. اونون قاپیسیندا پئندیر، کره، قایماق و بعضى گؤیرتیلر ساتان جاوان بیر اوغلان تاباق اوستونده آل-وئر ائدیردى. منى اوزاقدان-اوزاغا تانیسا دا کیم و نه کاره اولدوغومو بیلمیردى. آرامیز ساز ایدى. اونون ساتدیغى شئیلردن آلاردیم. ایندى اوباشلار منى چؤرکچى دوکانینا طرف آپاریردیلار. امیدیم همین جاوان اوغلانا گلیردى. اؤز-اؤزومه دوشونوردوم کى، بلکه ده تانیش اولدوغوم جاوان اوغلان منى بو ظالملارین الیندن قورتارا بیلدى.
تبریر کنسرواتوریاسینین مودورو« علی توده» نین خاطیره لری
مترجم:«بهروز مطلب زاده»
https://drive.google.com/file/d/1OvDP4qqzyFdBpLUqheXCy2WAiejVn
BEk/view?usp=sharing
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
مترجم:«بهروز مطلب زاده»
https://drive.google.com/file/d/1OvDP4qqzyFdBpLUqheXCy2WAiejVn
BEk/view?usp=sharing
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
Telegram
ادبیات سئونلر
بوکانال ادبیات سئونلر قوروپونون سئچیلمیش اثرلری دیر
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
Forwarded from Behruz - Mo
لینک دانلود کتاب برگهای بهارِ آفتابی(خاطرهها)؛ علی توده - بهروز مطلّبزاده
https://drive.google.com/file/d/1OvDP4qqzyFdBpLUqheXCy2WAiejVnBEk/view?usp=sharing
https://drive.google.com/file/d/1OvDP4qqzyFdBpLUqheXCy2WAiejVnBEk/view?usp=sharing
Forwarded from ادبیات سئونلر
اوشاق ادبیاتی
اوشاق ادبیاتی هرهفته پنجشنبه گونو ادبیات سئونلر کانالیندا،
اوشاق ادبیاتینا دایر یازیلارینیزی بیزه گوندرین.
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
اوشاق ادبیاتی هرهفته پنجشنبه گونو ادبیات سئونلر کانالیندا،
اوشاق ادبیاتینا دایر یازیلارینیزی بیزه گوندرین.
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
اوشاق ادبیاتی
آدسیز۳
یازار:«صمد بهرنگی»
چئویرن:« منیژه جمنژاد»
😶 کیشینی او حالدا گؤروب اوغرو ساندیلار. یئدیکجه ووردولار. خوش رنگ قانی بورنونون اوجوندان دامیردی. اوتوز ایکی یامان آروادینا دئییب گئتمک ایسته دی، دئدیلر: سن اگر اوغرو دئییلسن، بئله یئریمه یه جکسن. جیبلرینه، اوست باشینا باخیب، اونو دلی سانمیشدیلار. کیشی دئدی: به نه ائدیم؟ دئدیلر: باشینی یوخاری توت، بئلینی دوز توت گئت. کیشی یولا دو٘شدو. باشی یوخاری، دیک دورموشدو. بو حالیندان خوشو گلیردی. سانکی ایل لردی بیر شئی آختاریرمیش ایندی تاپمیشدی. دو٘شونوردو: بس کی اییلمیشدیم، قوز چیخادیردیم. بو فیکیرده یدی، قاباغینا بیر نردووان چیخدی. بیر قاپی دان چیخمیش، او٘ز به او٘ز قاپیا گیریردی. هامی گئچمک اوچون اییلیردی. کیشی اییلمه دی. بو خوشا گلیم حالینی الدن وئرمک ایسته مه ییردی. دو٘ز - دو٘ز یئریدی. هامی اونون ایشینه مات قالمیشدی. دلی دی دئدیلر. کیشینین باشی نردووانا دییب، قاییتدی. نردووانین دیبی یوخودو. پله ایدی کی بیر قاپی دان چیخیب، او بیرینه گیریردی. کیشی گئنه قاب غا...
بو یازینین آردینی ادبیات سئونلر کانالیندا اوخویون.
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
آدسیز۳
یازار:«صمد بهرنگی»
چئویرن:« منیژه جمنژاد»
😶 کیشینی او حالدا گؤروب اوغرو ساندیلار. یئدیکجه ووردولار. خوش رنگ قانی بورنونون اوجوندان دامیردی. اوتوز ایکی یامان آروادینا دئییب گئتمک ایسته دی، دئدیلر: سن اگر اوغرو دئییلسن، بئله یئریمه یه جکسن. جیبلرینه، اوست باشینا باخیب، اونو دلی سانمیشدیلار. کیشی دئدی: به نه ائدیم؟ دئدیلر: باشینی یوخاری توت، بئلینی دوز توت گئت. کیشی یولا دو٘شدو. باشی یوخاری، دیک دورموشدو. بو حالیندان خوشو گلیردی. سانکی ایل لردی بیر شئی آختاریرمیش ایندی تاپمیشدی. دو٘شونوردو: بس کی اییلمیشدیم، قوز چیخادیردیم. بو فیکیرده یدی، قاباغینا بیر نردووان چیخدی. بیر قاپی دان چیخمیش، او٘ز به او٘ز قاپیا گیریردی. هامی گئچمک اوچون اییلیردی. کیشی اییلمه دی. بو خوشا گلیم حالینی الدن وئرمک ایسته مه ییردی. دو٘ز - دو٘ز یئریدی. هامی اونون ایشینه مات قالمیشدی. دلی دی دئدیلر. کیشینین باشی نردووانا دییب، قاییتدی. نردووانین دیبی یوخودو. پله ایدی کی بیر قاپی دان چیخیب، او بیرینه گیریردی. کیشی گئنه قاب غا...
بو یازینین آردینی ادبیات سئونلر کانالیندا اوخویون.
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
اوشاق ادبیاتی
آدسیز۳
یازار:«صمد بهرنگی»
چئویرن:« منیژه جمنژاد»
😶 کیشینی او حالدا گؤروب اوغرو ساندیلار. یئدیکجه ووردولار. خوش رنگ قانی بورنونون اوجوندان دامیردی. اوتوز ایکی یامان آروادینا دئییب گئتمک ایسته دی، دئدیلر: سن اگر اوغرو دئییلسن، بئله یئریمه یه جکسن. جیبلرینه، اوست باشینا باخیب، اونو دلی سانمیشدیلار. کیشی دئدی: به نه ائدیم؟ دئدیلر: باشینی یوخاری توت، بئلینی دوز توت گئت. کیشی یولا دو٘شدو. باشی یوخاری، دیک دورموشدو. بو حالیندان خوشو گلیردی. سانکی ایل لردی بیر شئی آختاریرمیش ایندی تاپمیشدی. دو٘شونوردو: بس کی اییلمیشدیم، قوز چیخادیردیم. بو فیکیرده یدی، قاباغینا بیر نردووان چیخدی. بیر قاپی دان چیخمیش، او٘ز به او٘ز قاپیا گیریردی. هامی گئچمک اوچون اییلیردی. کیشی اییلمه دی. بو خوشا گلیم حالینی الدن وئرمک ایسته مه ییردی. دو٘ز - دو٘ز یئریدی. هامی اونون ایشینه مات قالمیشدی. دلی دی دئدیلر. کیشینین باشی نردووانا دییب، قاییتدی. نردووانین دیبی یوخودو. پله ایدی کی بیر قاپی دان چیخیب، او بیرینه گیریردی. کیشی گئنه قاباغا گئتدی، گئنه آلین باشی یارالاندی. بو ایش نئچه یول دا تکرار اولدو. جماعت اونا گو٘لدولر، آخی دلی، تک جانینا بئله قالین نردووانی سیندیریب اوتایا کئچمک ایستیرسن؟ یئر سیز دی. اؤزونو اؤلومه وئرجکسن، دلی! کیشی بو سؤزلری بیر قولاق دان آلیب، اوبیریندن وئریردی. دیلینین آلتیندا بیر سوز لر دئییردی. بیردن گؤردولر کیشی دال- دالی گئتدی، کوچه نین دیبینه یئتیشدی، سونرا قاچماغا باشلادی. نردووان دایانمامیشدی. نئچه سی دورموش باخیردی، دئییردیلر: اولسون تلسمیریک، دوراریق. نردووانی آپاراندا بیز ده گئدریک. نردووانین حرکتی یئیینله دی. اونلار دئدیلر: آخیرلاریدی. کیشی یئیین قاچیردی، یئره دیسه یدی، پارچالاناردی، نردووانین آیاغینا یئتیشدی. آتیلماق ایسته دی، نردووانین باشی قووزاندی، کیشی نین آیاغی ایلیشدی، او٘زو او٘سته دو٘شدو. نئچه سی نردووانین آلتیندان کئچدیلر، نردووان دوردو. کیشی قان ایچینده دوروب اوتوروب آروادینا قیرخ یامان دئییب تو٘ دابانا قاچدی. ایکی یان دان های کو٘ی قالخدی. کیشی دال دان ائشیتدی: سنی آللاه قاییت، مسلمان سان گئتمه، دالینا بیر باخ، قاقا وئره جه ییک، قاییت! کیشی قاچیب، قاچیب، ائوینه یئتیشدی. قاپی دؤیدو، آچیلمادی. گئنه دؤیدو. گئنه آچیلمادی. باشینا ووردو جوت تپیک قاپیا ووردو. قاپینین باشیندان کرپیچ باشینا دو٘شوب، داها دا یارالاندی. دینمه دی. رنگلی قانی بورنونون اوجوندان دامیردی. گئنه جوت تپیک ووردو. باشیندان کرپیچ دوشمه سین دئیه یاپیشمیشدی. آروادینی آلچاتماق ایسته ییردی. ایستیردی اونا گوسترسین کی اونو آلچاتماغین قاباغین آلا بیلمز. کرپیچ دو٘شدو، دربچه آچیلدی. بیر سس دئدی: کیمدی؟ کیشی دئدی: منم. آرواد دئدی: سنی تانیمیرام. کیشی دئدی: اولسون.
-آدین نه دیر؟
دوغرودان آدی نه ایدی؟ دا بونو دو٘شونمه میشدی. آروادی اونجه دن بو ماهانانی گتیرمه میشدی. فیکیرلشدی کئچنلرده اونو نئجه سسلردیلر؟ یادینا بیر شئی گلمه دی. او یاراشیقلی جوان اونو گئده سسله میشدی. آدی گئده اولا بیلردی؟ بئله دیر سه، نیه بارداق ساتانلار بازاریندا اونا سفیه دئمیشدیلر؟ اولمایا سفیه اولا! یوخ. سفیه اولسایدی نیه او دیبسیز نردووانین یانیندا دلی سسله میشدیلر؟ آدینی اونودموشدو. اولا کی اول دن ده آدی یوخموش. کئشگه بئله اولسایدی، اوندا دینجه لیب اؤزونه دئیردی: بیزیم ائششکین قودوقلوقدان قویروغو یوخودو. آما بیر گون آدی اولدوغونو بیلیردی. آروادی چیغیردی: یاخجی، دئمه دین آدین نه دیر؟ دئمهیینجه ائوین قاپیسی آچیلمایاجاق. بیر یولدان کئچن دئدی: آدینی سوروشور؟ بو بیر سوز دئییل. دئنه بهروز، دئنه افتخار، دئنه. کیشی دؤنوب یولدان کئچنه باخمادی دا. آروادی دئدی: هه؟ کیشی دئدی: یادیمدا دئییل. گئدیم تاپیم گلیم. دؤندو گئتسین. گو٘لمک سسلری گلدی. چؤندو. بوتون بارداق چی لار دربچه نین چرچیوه سینده دولوشوب، قاه قاه گو٘لوردولر. کیشی الینه باخدی. بارداق الینده یدی. ایچی دولو قان ایدی. بارداغی دربچه یه ساری توللادی. بارداق قاییدیب باشینا دیدی. گو٘لوش سسی اوجالدی. بارداق چی نین بیری ائوینده دیکلمیشدی، ائوین قندیلینی سقف دن سؤکوردو، بونلارین هامیسی دربچه نین چرچیوه سینده ایدی. کیشی دیل آلتی دئدی: اولسون! یولا دو٘شدو. آخشام چاغی کیشی شهرین ائشییینده، دروازا دا بیر کو٘للوک ده اوتورموش، گلیب گئدن دن آدینی سوروشوردو. گوبهیینه باغلانان بیر زنجیر گؤیدن آسلانیردی، اولدوزلار اوزاقلاردا چیریلداییرلار.
سون🌴
اردیبهشت ۴۲
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
آدسیز۳
یازار:«صمد بهرنگی»
چئویرن:« منیژه جمنژاد»
😶 کیشینی او حالدا گؤروب اوغرو ساندیلار. یئدیکجه ووردولار. خوش رنگ قانی بورنونون اوجوندان دامیردی. اوتوز ایکی یامان آروادینا دئییب گئتمک ایسته دی، دئدیلر: سن اگر اوغرو دئییلسن، بئله یئریمه یه جکسن. جیبلرینه، اوست باشینا باخیب، اونو دلی سانمیشدیلار. کیشی دئدی: به نه ائدیم؟ دئدیلر: باشینی یوخاری توت، بئلینی دوز توت گئت. کیشی یولا دو٘شدو. باشی یوخاری، دیک دورموشدو. بو حالیندان خوشو گلیردی. سانکی ایل لردی بیر شئی آختاریرمیش ایندی تاپمیشدی. دو٘شونوردو: بس کی اییلمیشدیم، قوز چیخادیردیم. بو فیکیرده یدی، قاباغینا بیر نردووان چیخدی. بیر قاپی دان چیخمیش، او٘ز به او٘ز قاپیا گیریردی. هامی گئچمک اوچون اییلیردی. کیشی اییلمه دی. بو خوشا گلیم حالینی الدن وئرمک ایسته مه ییردی. دو٘ز - دو٘ز یئریدی. هامی اونون ایشینه مات قالمیشدی. دلی دی دئدیلر. کیشینین باشی نردووانا دییب، قاییتدی. نردووانین دیبی یوخودو. پله ایدی کی بیر قاپی دان چیخیب، او بیرینه گیریردی. کیشی گئنه قاباغا گئتدی، گئنه آلین باشی یارالاندی. بو ایش نئچه یول دا تکرار اولدو. جماعت اونا گو٘لدولر، آخی دلی، تک جانینا بئله قالین نردووانی سیندیریب اوتایا کئچمک ایستیرسن؟ یئر سیز دی. اؤزونو اؤلومه وئرجکسن، دلی! کیشی بو سؤزلری بیر قولاق دان آلیب، اوبیریندن وئریردی. دیلینین آلتیندا بیر سوز لر دئییردی. بیردن گؤردولر کیشی دال- دالی گئتدی، کوچه نین دیبینه یئتیشدی، سونرا قاچماغا باشلادی. نردووان دایانمامیشدی. نئچه سی دورموش باخیردی، دئییردیلر: اولسون تلسمیریک، دوراریق. نردووانی آپاراندا بیز ده گئدریک. نردووانین حرکتی یئیینله دی. اونلار دئدیلر: آخیرلاریدی. کیشی یئیین قاچیردی، یئره دیسه یدی، پارچالاناردی، نردووانین آیاغینا یئتیشدی. آتیلماق ایسته دی، نردووانین باشی قووزاندی، کیشی نین آیاغی ایلیشدی، او٘زو او٘سته دو٘شدو. نئچه سی نردووانین آلتیندان کئچدیلر، نردووان دوردو. کیشی قان ایچینده دوروب اوتوروب آروادینا قیرخ یامان دئییب تو٘ دابانا قاچدی. ایکی یان دان های کو٘ی قالخدی. کیشی دال دان ائشیتدی: سنی آللاه قاییت، مسلمان سان گئتمه، دالینا بیر باخ، قاقا وئره جه ییک، قاییت! کیشی قاچیب، قاچیب، ائوینه یئتیشدی. قاپی دؤیدو، آچیلمادی. گئنه دؤیدو. گئنه آچیلمادی. باشینا ووردو جوت تپیک قاپیا ووردو. قاپینین باشیندان کرپیچ باشینا دو٘شوب، داها دا یارالاندی. دینمه دی. رنگلی قانی بورنونون اوجوندان دامیردی. گئنه جوت تپیک ووردو. باشیندان کرپیچ دوشمه سین دئیه یاپیشمیشدی. آروادینی آلچاتماق ایسته ییردی. ایستیردی اونا گوسترسین کی اونو آلچاتماغین قاباغین آلا بیلمز. کرپیچ دو٘شدو، دربچه آچیلدی. بیر سس دئدی: کیمدی؟ کیشی دئدی: منم. آرواد دئدی: سنی تانیمیرام. کیشی دئدی: اولسون.
-آدین نه دیر؟
دوغرودان آدی نه ایدی؟ دا بونو دو٘شونمه میشدی. آروادی اونجه دن بو ماهانانی گتیرمه میشدی. فیکیرلشدی کئچنلرده اونو نئجه سسلردیلر؟ یادینا بیر شئی گلمه دی. او یاراشیقلی جوان اونو گئده سسله میشدی. آدی گئده اولا بیلردی؟ بئله دیر سه، نیه بارداق ساتانلار بازاریندا اونا سفیه دئمیشدیلر؟ اولمایا سفیه اولا! یوخ. سفیه اولسایدی نیه او دیبسیز نردووانین یانیندا دلی سسله میشدیلر؟ آدینی اونودموشدو. اولا کی اول دن ده آدی یوخموش. کئشگه بئله اولسایدی، اوندا دینجه لیب اؤزونه دئیردی: بیزیم ائششکین قودوقلوقدان قویروغو یوخودو. آما بیر گون آدی اولدوغونو بیلیردی. آروادی چیغیردی: یاخجی، دئمه دین آدین نه دیر؟ دئمهیینجه ائوین قاپیسی آچیلمایاجاق. بیر یولدان کئچن دئدی: آدینی سوروشور؟ بو بیر سوز دئییل. دئنه بهروز، دئنه افتخار، دئنه. کیشی دؤنوب یولدان کئچنه باخمادی دا. آروادی دئدی: هه؟ کیشی دئدی: یادیمدا دئییل. گئدیم تاپیم گلیم. دؤندو گئتسین. گو٘لمک سسلری گلدی. چؤندو. بوتون بارداق چی لار دربچه نین چرچیوه سینده دولوشوب، قاه قاه گو٘لوردولر. کیشی الینه باخدی. بارداق الینده یدی. ایچی دولو قان ایدی. بارداغی دربچه یه ساری توللادی. بارداق قاییدیب باشینا دیدی. گو٘لوش سسی اوجالدی. بارداق چی نین بیری ائوینده دیکلمیشدی، ائوین قندیلینی سقف دن سؤکوردو، بونلارین هامیسی دربچه نین چرچیوه سینده ایدی. کیشی دیل آلتی دئدی: اولسون! یولا دو٘شدو. آخشام چاغی کیشی شهرین ائشییینده، دروازا دا بیر کو٘للوک ده اوتورموش، گلیب گئدن دن آدینی سوروشوردو. گوبهیینه باغلانان بیر زنجیر گؤیدن آسلانیردی، اولدوزلار اوزاقلاردا چیریلداییرلار.
سون🌴
اردیبهشت ۴۲
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
Telegram
ادبیات سئونلر
بوکانال ادبیات سئونلر قوروپونون سئچیلمیش اثرلری دیر
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
اوشاق ادبیاتی
کارتون
بیز بیرلیکده گوجلو، سئوگی، سئوینج دولو یاشایا بیلهریک.
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
کارتون
بیز بیرلیکده گوجلو، سئوگی، سئوینج دولو یاشایا بیلهریک.
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
اوشاق ادبیاتی
ائلدارموغانلی
1- داغلار قیزی
من داغلارين قيزي يام
آل- قيرميزي دونوم وار،
قان کيمي قيرميزي يام
مني سئوهر شن باهار.
×
دونوم داغ ياراشيغي
اؤزوم ياماجا بزهک،
رنگيم گونش ايشيغي
گؤرونورم شفق تک.
×
آديمي بيلدينيزمي-
آي مهربان اوشاقلار !؟
قيرميزييام قان کيمي ،
منله گؤزهلدي داغلار…
×
بيلمه دينيز؟ قوي دئيم :
-قيرميزي پيالهيم.
باهار فصلي گلرکن
داغدا آچان لالهيم .
1364 - تبریز
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
ائلدارموغانلی
1- داغلار قیزی
من داغلارين قيزي يام
آل- قيرميزي دونوم وار،
قان کيمي قيرميزي يام
مني سئوهر شن باهار.
×
دونوم داغ ياراشيغي
اؤزوم ياماجا بزهک،
رنگيم گونش ايشيغي
گؤرونورم شفق تک.
×
آديمي بيلدينيزمي-
آي مهربان اوشاقلار !؟
قيرميزييام قان کيمي ،
منله گؤزهلدي داغلار…
×
بيلمه دينيز؟ قوي دئيم :
-قيرميزي پيالهيم.
باهار فصلي گلرکن
داغدا آچان لالهيم .
1364 - تبریز
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
Telegram
ادبیات سئونلر
بوکانال ادبیات سئونلر قوروپونون سئچیلمیش اثرلری دیر
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.