خبر
زنگانین قوجامان شاعیری اوستاد «علی جباری» آشنا ابدییته قووشدو.
اوستاد علی جباری 1327 گونش ایلی زنجان شهرینده دونیایا گؤز آچیب، همن شهرده بویا باشا چاتیمیشدی.
دئمک اولاراوستاد تورکجه کلاسیک غزل شاعیرلرینین آخیرا قالمیشلاریندان ساییلیردی.
علی معللیم 75 یاشیندا ایکن آذر آیینین 19_جو گونو دونیاسین دییشب، سئونلریندن آیریلدی.
اوستاد جباری بو گون دوشنبه آذرین 20_سی زنجانین بهشت زهرا مزارلیغیندا توپراغا تاپشیریلیب.
اوستاد جباریدن 5 جیلد شعیر کیتابی« آشنا غزللر» عنوانیله (بیری فارسجا دؤردو تورکجهدن عیبارت اولان غزللر) بیزه یادیگار قالیب.
ادبیات سئونلر بو بؤیوک کدهری عایلهسینه، آذربایجان ادبیاتچیلارینا، سئونلرینه باش ساغلیغی دئییر.
یولو داواملی قالانلارینین باشی ساغ اولسون.
ادبیات سئونلر1402/9/20
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
زنگانین قوجامان شاعیری اوستاد «علی جباری» آشنا ابدییته قووشدو.
اوستاد علی جباری 1327 گونش ایلی زنجان شهرینده دونیایا گؤز آچیب، همن شهرده بویا باشا چاتیمیشدی.
دئمک اولاراوستاد تورکجه کلاسیک غزل شاعیرلرینین آخیرا قالمیشلاریندان ساییلیردی.
علی معللیم 75 یاشیندا ایکن آذر آیینین 19_جو گونو دونیاسین دییشب، سئونلریندن آیریلدی.
اوستاد جباری بو گون دوشنبه آذرین 20_سی زنجانین بهشت زهرا مزارلیغیندا توپراغا تاپشیریلیب.
اوستاد جباریدن 5 جیلد شعیر کیتابی« آشنا غزللر» عنوانیله (بیری فارسجا دؤردو تورکجهدن عیبارت اولان غزللر) بیزه یادیگار قالیب.
ادبیات سئونلر بو بؤیوک کدهری عایلهسینه، آذربایجان ادبیاتچیلارینا، سئونلرینه باش ساغلیغی دئییر.
یولو داواملی قالانلارینین باشی ساغ اولسون.
ادبیات سئونلر1402/9/20
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
Forwarded from ادبیات سئونلر
مهندس «علیرضا صرافی» ادبیات سئونلر
گوزگوسونده
زمان: سه شنبه: 1402/9/21
ساعات: 10
طراح: «تانیش»
چکیلیش: «مرجان منافزاده» 3
آپاریجی: «کریم قربانزاده»
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
گوزگوسونده
زمان: سه شنبه: 1402/9/21
ساعات: 10
طراح: «تانیش»
چکیلیش: «مرجان منافزاده» 3
آپاریجی: «کریم قربانزاده»
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
Media is too big
VIEW IN TELEGRAM
مهندس «علیرضا صرافی» ادبیات سئونلر
گوزگوسونده 1402/9/21
چکیلیش: «مرجان منافزاده» اوچونجو بؤلوم1
آپاریجی: «کریم قربانزاده»
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
گوزگوسونده 1402/9/21
چکیلیش: «مرجان منافزاده» اوچونجو بؤلوم1
آپاریجی: «کریم قربانزاده»
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
Media is too big
VIEW IN TELEGRAM
مهندس «علیرضا صرافی» ادبیات سئونلر
گوزگوسونده 1402/9/21
چکیلیش: «مرجان منافزاده» اوچونجو بؤلوم2
آپاریجی: «کریم قربانزاده»
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
گوزگوسونده 1402/9/21
چکیلیش: «مرجان منافزاده» اوچونجو بؤلوم2
آپاریجی: «کریم قربانزاده»
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
Media is too big
VIEW IN TELEGRAM
مهندس «علیرضا صرافی» ادبیات سئونلر
گوزگوسونده 1402/9/21
چکیلیش: «مرجان منافزاده» اوچونجو بؤلوم3
آپاریجی: «کریم قربانزاده»
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
گوزگوسونده 1402/9/21
چکیلیش: «مرجان منافزاده» اوچونجو بؤلوم3
آپاریجی: «کریم قربانزاده»
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
مهندس «علیرضا صرافی» ادبیات سئونلر
گوزگوسونده 1402/9/21
چکیلیش: «مرجان منافزاده» اوچونجو بؤلوم4
آپاریجی: «کریم قربانزاده»
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
گوزگوسونده 1402/9/21
چکیلیش: «مرجان منافزاده» اوچونجو بؤلوم4
آپاریجی: «کریم قربانزاده»
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
✅✅قابل توجه وزیر امور خارجه وزیر مخابرات و شرکت ایرانسل
از ساعت 9صبح تالان تقریبا 9شب یک فایل 99mb هنوز دانلود نشد باید هم کشورهای دیگر به حال ما غبطه بخورند.
از ساعت 9صبح تالان تقریبا 9شب یک فایل 99mb هنوز دانلود نشد باید هم کشورهای دیگر به حال ما غبطه بخورند.
Media is too big
VIEW IN TELEGRAM
مهندس «علیرضا صرافی» ادبیات سئونلر
گوزگوسونده 1402/9/21
چکیلیش: «مرجان منافزاده» اوچونجو بؤلوم5
آپاریجی: «کریم قربانزاده»
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
گوزگوسونده 1402/9/21
چکیلیش: «مرجان منافزاده» اوچونجو بؤلوم5
آپاریجی: «کریم قربانزاده»
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
هاشم ترلانین “آذردن آذره” خاطیرهلریندن پارچالار
(۱)….
… آذر آیینین اون آلتیسیندا وطن یولوندا قزئتیندن مکتوب آلدیم. اونلار منى ایشه دعوت ائدیردیلر. من او گوندن تبریزه قایتماق فیکرینه دوشدوم. لازم اولان تدارکلرى گؤروردوم. آذر آیینین اییرمی بیرینده تبریزده قیام گونو باشلانمیشدى. تبریز پادگانى تسلیم اولوب سیلاحلارى یئره قویموشدولار. ملى مجلس تشکیل تاپمیشدى. بو مجلسده فرقه رهبرى آغاى پیشهورى ملى دؤلتین باش وزیرلیگینه سئچیلدى. اوردا دؤلت عضولرینى مجلسه تقدیم ائتدى.
آذر آینین اییرمی ایکیسینده تهراندا ایکى نفر آذربایجانلى جاوان ایله اوز به اوز اولدوم. اونلار تبریزدن یئنى یئتیشمیشدیلر. پالتار آلماق ایستهییردیلر. من اونلاردان تبریزدهکى وضعیّتى خبر آلدیم. بیرى:
– تبریزدن دئمه، تبریز اود توتوب یانیر. فدائیلر هر بیر ایشى اؤز اللرینه آلیبلار. بیز قویوب قاچمیشیق.
من:
– نه اوچون قاچیبسیز؟
– بیز آرتشده گروهبان ایدیک. تبریز پادگانى تسلیم اولدو. بیز ده تهرانا گلدیک. ایندى یئتیشمیشیک.
– نه اوچون قاچیبسینیز؟ سیز کى، سر لشکر دئییلدیز. اوردا قالیب ملى دؤلت ایله همکارلیق ائتسهیدیز کیم سیزه بیر سؤز دئیه بیلردى.
اونلار منه أیرى-أیرى باخیب بیرى خبر آلدى:
– سن ده اونلاردانسان؟
– من ده آذربایجانلییام. هر کیم بو خالقین حقوقونو مدافعه ائتسه اونون طرفدارییام.
اونلار منیم بو سؤزلریمدن دیسکیندیلر. بیر سؤز دئمهییب گئتدیلر……….
……من آذر آینین اییرمیسینده تبریزه گئتملى ایدیم. وضعیّتى بو جور گؤروب آیین اییرمی اوچونده تهراندان چیخدیم. اییرمی بیر آذر قیامیندان سونرا تبریزى گؤرمک اوچون تلهسیردیم. ایندى اوردا وجودا گلن بو دگیشیکلیکلرى اؤز گؤزومله گؤروب، اؤلچوب بیچمک ایستهییردیم. مرکزى دؤلت آذربایجاندا جریاندا اولان بو احوالاتلاردان چوخ ناراحات ایدى. بونا گؤره ده آذربایجانا گلیب گئدن مسافرلرى قزوین شهرینده کنترل ائدیب شکلى اولدوقلارى آداملارى جلب ائدیردیلر. من تبریزه اؤزومله آپاردیغیم شعرلریمدن نگران ایدیم. بو شعرلرى الیمدن آلماسینلار دئیه اونلارى پالتومون آستاریندا گیزلتمیشدیم. بئلهلیکله قزوینده مسافرلرین شئیلرینى آختارماغا باشلادیلار. خوشبختلیکدن شعرلریمى تاپا بیلمهدیلر. بیز قزویندن کئچیب بیر ساعاتدان سونرا دوغما آذربایجاندا حرکت ائدیردیک. پاییزین سون چاغلارى اولدوغونا گؤره هاوا سویوق ایدى. من اطرافا دقتله باخیردیم. تاکیستاندا آرا بیر سیلاحلى آداملارا راست گلیردیم. آمما بونلارین کیم اولدوقلارینى تعیین ائده بیلمیردیم. خرمدرهیه چاتاندا هر شئى منه معلوم اولدو. ماشینیمیز قهوهخانا قاباغیندا دایانان کیمى سیلاحلى جاوان بیر فدائى اتوبوسون داخیلینه وارد اولدو. او دقتله مسافرلرى سوزمهیه باشلادى. ماشینین آرخا طرفینده اوتوران بیر نفره گؤز دیکیب دئدى:
– سیز گلین آشاغى.
بو آدام دؤلتین پاسبانلاریندان ایدى. او اؤزونو بیلمهمزلیگه ووروب یئریندن ترپنمدى. فدائینین سسى یئنه اوجالدى:
– سنى دئییرم، او کى پاپاغینا آت نالى یاپیشدیریب.
بئلهلیکله پاسبانى ماشیندان دوشوردوب آپاردیلار. سونرا هامییا ماشیندان دوشمهیه اجازه وئردیلر. قهوهخانانین قاباغى سیلاحلى فدائیلرله دولو ایدى. سئوینجیمى ابراز ائتمگى باجارمیردیم. ائله احساس ائدیردیم کى، دونیانین تمام آزادلیقلارینى منه بخش ائدیبلر. قهوهخانا پالچیقدان تیکیلمیش اولسا دا بؤیوک ایدى. قاپینى آچیب ایچهرى وارد اولاندا جمعیّتین چوخلوغوندان حیرت ائتدیم. بیر یئر تاپیب اوتوردوم. اگنیمدهکى پالتونو چیخاردیب آستارینا تیکدیگیم شعرلرى تاپماق اوچون بعضى تیکیشلرى سؤکملى ایدیم. هامى منه باخسا دا نه ائتمک ایستهدیگیمى بیلمیردیلر. بیر آزدان آستارین آلتیندان چیخارتدیغیم کاغیذلارى گؤرنده هامى تعجب ائتدى. باشیمین اوستونده دایانیب منه گؤز دیکن بیر فدائى سوروشدو:
– او کاغیذلار ندیر؟
– بونلارین هامیسى شعردیر. ایندى سیزه اوخویاجاغام.
– اجازه وئر باخیم.
من اوخوماق ایستهدیگیم شعرى اونا تقدیم ائتدیم. فدائى بیر مدت شعره باخدى و اوزونو قهوهخاناداکى جماعتا توتوب دئدى:
– ساکت اولون دوستوموز بیزه شعر اوخویاجاقدیر.
من شعرى اوندان آلیب تاختین اوستونه چیخدیم. “منیمدیر” آدلى شعریمى اوخوماغا باشلادیم:
آذربایجان… سنین دوغما ائلینده،
بیتن لاله، آچان گوللر منیمدیر.
بو شؤکتلى، عظمتلى تورپاغین،
قوینونداکى ایگید ائللر منیمدیر.
شعرین بیرینجى بندى قورتاران کیمى هورا سسلرى قهوهخانانى بورودو. فدائیلر توفنگلرینى گؤیه قالدیریب جماعتى هیجانا گتیریردیلر. قهوهخانادان اوجالان سسلره ائشیکدهکى آداملار دا ایچهرى وارد اولدولار. بیر آزدان سونرا قهوهخانادا اینه سالماغا یئر یوخ ایدى. من ایندیه قدر اؤزومو بو قدر آزاد و خوشبخت حسّ ائتمهمیشدیم.
Telegram
ادبیات سئونلر
بوکانال ادبیات سئونلر قوروپونون سئچیلمیش اثرلری دیر
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
منفور شووینیست محمدرضانین سیاستى ایرانین بیر پارچاسى اولان وطنیمیز آذربایجانا دار گؤزله باخیب، اونون بارلى تورپاغیندان اؤزونه سارایلار تیکدیریب، گؤیلریندهکى اولدوزلاردان بو سارایلارا زینت وئریب وطنیمیزى آج یالاواج قویموشدو. خالقیمیز مشروطه زامانى کیمى یئنه آیاغا قالخمیش اؤز اجدادلارى ستارخان و باغیرخان کیمى حق و حقیقت بایراقلارینى گؤیه قالدیرمیشدیلار. قهوهخاناداکى بو سسلر ده مشروطه شهیدلرینین بوغازلاریندا یاریمچیلیق قالان سسلرین آردى ایدى. هامى شعریمین آردینى اوخوماغیمى ایستهییردى. من هیجانلى ایدیم. بورداکى آداملارین هئچ بیرى منى تانیمیردى. من ده اونلارى تانیمیردیم. آمما اورکدن اورهگه یول اولان کیمى من اؤز شعریمله بو آداملارین اورهگینه یول تاپمیشدیم. هامى ساکت اولموشدو هامى. گؤزلرینى منه دیکمیشدى. من شعرین ایکینجى بندینى اوخوماغا باشلادیم:
آصلان کیمى خالقیمداکى چوخ هنر،
تاریخ بیلیر وقارلیدیر داغ قدر،
بولبول کیمى نغمه دئین هر سحر،
سازیمداکى سسلى تئللر منیمدیر.
یئنه ده هورا سسلرى اوجالدى. توفنگلر گؤیده اویناییردى. سورکلى آلقیشلار آمان وئرمیردى. من ایسه بو آلقیشلارین آلتیندا ایتیب باتمیشدیم…
(۲)….
… ۱۳۲۴-نجو ایل آذر آیینین اییرمی دؤردونده تبریزه وارد اولموشدوم. گؤى مسجددن بیر آز آشاغى کهنه بازارین اوّلیندهکى غفارى مسافرخاناسیندا یئرلشدیم. شهرى دویونجا گؤرمک ایستهییردیم. تلسدیگیمه گؤره صبحانه یئییب شهره چیخدیم. “وطن یولوندا” قزئتینه باش وورمالى ایدیم. منیم بو قزئتدن آلدیغیم مکتوبدان بیر هفتهدن چوخ کئچیردى. مسافرخانادان چیخیب کهنه بازارا آددیم قویدوم. بازار همیشهکى کیمى آچیق ایدى. دوکاندارلار اؤز ایشلرینه مشغول ایدیلر. کهنه خیابانین او تاییندا ایکى نفر جاوان آدام، چیینینده توفنگ جیگر کبابى ساتانین قاباغیندا دایانمیشدیلار. یاخیندان اونلارى گؤرندن سونرا یقین ائتدیم کى اونلار اییرمی بیر آذرین یئتیردیگى فدائیلردندیر. یولوما داوام ائدیب ساعات قاباغینا گئتدیکجه تبریزى نئچه آى قاباق گؤردویوم تبریزه اوخشادا بیلمدیم. ساعات قاباغینداکى میداندا جماعت چوخ ایدى. او زامان فرقهنین بیر چوخ ییغینجاقلارى بو بنادا تشکیل اولوردو. فدائیلر ایندى بو بنانین قاباغیندا کئشیک وئریب نظم انتظاما مشغول ایدیلر. گلهجکده ستارخان آدینى قازانان خیابانلا اوزو آشاغا گئتدیکجه معلوم اولدو کى، کئچمیش پاسبانلارین یئرینه فدائیلر انجام وظیفه ائدیرلر. نه ایسه فدائیلر شهرین زینتى اولموشدولار. هر یانا باخیردین چیینلرى توفنگلى فدائیلر گؤزه چارپیردى. اییرمی بیر آذر قیامیندان سونرا ظاهرده تبریزده اولان دگیشیکلیک هر یئرده فدائیلرین اولماسى ایدى. آمما فرقه رهبرلرینین نظرینجه قیام هله دوام ائدیردى. چونکى آذربایجانین بعضى شهر و کندلرینده اربابلار و خانلار هله تسلیم اولمامیشدیلار. اونلار اؤز دار و دستهلرى ایله داغلارا چکیلیب اؤز مبارزهلرینه داوام ائدیردیلر. “تورپاق کندلیلریندیر”، شعارى فرقهنین گوندهلیگینده ایدى و اربابلار آسانلیقلا بو تورپاقلاردان ال چکمک ایستهمیردیلر. بونون اوچون فرقهنین فعاللارى شهر و کندلرده فدائیلر دستهسینى تشکیل وئریب خانلارلا مبارزهیه یوللاییردیلار. تبریزده و آذربایجانین بؤیوک شهرلرینده اولان اوباشلار، لوطولار، خالقین حسابینا دولانان بوینو یوغونلارلا مبارزه فدائیلرین اوزهرینده ایدى.
(۳)….
… من تبریزه گلندن بیر هفته سونرا فرقهیه عضو اولدوم. بوندان اؤترو تبریزین بئش حومهسینه مراجعه ائتدیم. هفتهده بیر گون حوزهلرین بیرینده حاضر اولوردوم. بو اجلاسدا اشتراک ائدنلرین سیاسى معلوماتینى یوخارى آپارماقدان اؤترو بحثلر اوزانیردى. اونا گؤره ده ایراندا و عینى حالدا جهاندا جریاندا اولان سیاسى مسئلهلر بارهسینده صحبتلر گئدیر و فرقهنین بو سیاسى جریانلارین قارشیسیندا آپاردیغى مناسبتلردن دانیشیقلار اولوردو…
تبریزده اولان حومهلرین سایى گوندن گونه آرتیردى. فرقهیه عضو اولانلار حوزهلرده یئرلشیردیلر. تبریز ایرانین ان سیاسى نقطهسینه چئویریلمیشدى. فدائیلرین سایى او قدر چوخالمیشدى کى، بالاجا مکتب اوشاقلارى دا فدائیلرى تقلید ائدیردیلر. اونلار تاختادان اؤزلرینه توفنگ دوزلدیب چیگینلریندن آسیب کوچهلرده سرود اوخویا- اوخویا مشق ائدیردیلر. بیر نفر ده اوشاقلاردان اونلارا فرماندهلیک ائدیر ، الیندهکى سوتو چالا- چالا فرمان وئریردى:
– بیر-ایکى، بیر-ایکى، ساغا دؤن!
اییرمی بیرآذرده اؤز وارلیغینى اعلان ائدن ملى دؤلیتین قارشیسیندا بؤیوک وظیفهلر دوروردو. بونلارین ان اساسلیسى آنا دیلینده مکتبلرین آچیلماسى ایدى. بونا گؤره ده ایندیدن درس کتابلارینین یازیلیب انتشارینا باشلانماسى لازیم ایدى. آز مدتده بو ایش حیاتا کئچیب ایلک دفعه اولاراق آذرى بالالارى اؤز آنا دیللرینده درس اوخوماغا باشلادیلار. بو مسئله آذربایجان تاریخینده بؤیوک اهمیته مالک اولا بیلردى.
آصلان کیمى خالقیمداکى چوخ هنر،
تاریخ بیلیر وقارلیدیر داغ قدر،
بولبول کیمى نغمه دئین هر سحر،
سازیمداکى سسلى تئللر منیمدیر.
یئنه ده هورا سسلرى اوجالدى. توفنگلر گؤیده اویناییردى. سورکلى آلقیشلار آمان وئرمیردى. من ایسه بو آلقیشلارین آلتیندا ایتیب باتمیشدیم…
(۲)….
… ۱۳۲۴-نجو ایل آذر آیینین اییرمی دؤردونده تبریزه وارد اولموشدوم. گؤى مسجددن بیر آز آشاغى کهنه بازارین اوّلیندهکى غفارى مسافرخاناسیندا یئرلشدیم. شهرى دویونجا گؤرمک ایستهییردیم. تلسدیگیمه گؤره صبحانه یئییب شهره چیخدیم. “وطن یولوندا” قزئتینه باش وورمالى ایدیم. منیم بو قزئتدن آلدیغیم مکتوبدان بیر هفتهدن چوخ کئچیردى. مسافرخانادان چیخیب کهنه بازارا آددیم قویدوم. بازار همیشهکى کیمى آچیق ایدى. دوکاندارلار اؤز ایشلرینه مشغول ایدیلر. کهنه خیابانین او تاییندا ایکى نفر جاوان آدام، چیینینده توفنگ جیگر کبابى ساتانین قاباغیندا دایانمیشدیلار. یاخیندان اونلارى گؤرندن سونرا یقین ائتدیم کى اونلار اییرمی بیر آذرین یئتیردیگى فدائیلردندیر. یولوما داوام ائدیب ساعات قاباغینا گئتدیکجه تبریزى نئچه آى قاباق گؤردویوم تبریزه اوخشادا بیلمدیم. ساعات قاباغینداکى میداندا جماعت چوخ ایدى. او زامان فرقهنین بیر چوخ ییغینجاقلارى بو بنادا تشکیل اولوردو. فدائیلر ایندى بو بنانین قاباغیندا کئشیک وئریب نظم انتظاما مشغول ایدیلر. گلهجکده ستارخان آدینى قازانان خیابانلا اوزو آشاغا گئتدیکجه معلوم اولدو کى، کئچمیش پاسبانلارین یئرینه فدائیلر انجام وظیفه ائدیرلر. نه ایسه فدائیلر شهرین زینتى اولموشدولار. هر یانا باخیردین چیینلرى توفنگلى فدائیلر گؤزه چارپیردى. اییرمی بیر آذر قیامیندان سونرا ظاهرده تبریزده اولان دگیشیکلیک هر یئرده فدائیلرین اولماسى ایدى. آمما فرقه رهبرلرینین نظرینجه قیام هله دوام ائدیردى. چونکى آذربایجانین بعضى شهر و کندلرینده اربابلار و خانلار هله تسلیم اولمامیشدیلار. اونلار اؤز دار و دستهلرى ایله داغلارا چکیلیب اؤز مبارزهلرینه داوام ائدیردیلر. “تورپاق کندلیلریندیر”، شعارى فرقهنین گوندهلیگینده ایدى و اربابلار آسانلیقلا بو تورپاقلاردان ال چکمک ایستهمیردیلر. بونون اوچون فرقهنین فعاللارى شهر و کندلرده فدائیلر دستهسینى تشکیل وئریب خانلارلا مبارزهیه یوللاییردیلار. تبریزده و آذربایجانین بؤیوک شهرلرینده اولان اوباشلار، لوطولار، خالقین حسابینا دولانان بوینو یوغونلارلا مبارزه فدائیلرین اوزهرینده ایدى.
(۳)….
… من تبریزه گلندن بیر هفته سونرا فرقهیه عضو اولدوم. بوندان اؤترو تبریزین بئش حومهسینه مراجعه ائتدیم. هفتهده بیر گون حوزهلرین بیرینده حاضر اولوردوم. بو اجلاسدا اشتراک ائدنلرین سیاسى معلوماتینى یوخارى آپارماقدان اؤترو بحثلر اوزانیردى. اونا گؤره ده ایراندا و عینى حالدا جهاندا جریاندا اولان سیاسى مسئلهلر بارهسینده صحبتلر گئدیر و فرقهنین بو سیاسى جریانلارین قارشیسیندا آپاردیغى مناسبتلردن دانیشیقلار اولوردو…
تبریزده اولان حومهلرین سایى گوندن گونه آرتیردى. فرقهیه عضو اولانلار حوزهلرده یئرلشیردیلر. تبریز ایرانین ان سیاسى نقطهسینه چئویریلمیشدى. فدائیلرین سایى او قدر چوخالمیشدى کى، بالاجا مکتب اوشاقلارى دا فدائیلرى تقلید ائدیردیلر. اونلار تاختادان اؤزلرینه توفنگ دوزلدیب چیگینلریندن آسیب کوچهلرده سرود اوخویا- اوخویا مشق ائدیردیلر. بیر نفر ده اوشاقلاردان اونلارا فرماندهلیک ائدیر ، الیندهکى سوتو چالا- چالا فرمان وئریردى:
– بیر-ایکى، بیر-ایکى، ساغا دؤن!
اییرمی بیرآذرده اؤز وارلیغینى اعلان ائدن ملى دؤلیتین قارشیسیندا بؤیوک وظیفهلر دوروردو. بونلارین ان اساسلیسى آنا دیلینده مکتبلرین آچیلماسى ایدى. بونا گؤره ده ایندیدن درس کتابلارینین یازیلیب انتشارینا باشلانماسى لازیم ایدى. آز مدتده بو ایش حیاتا کئچیب ایلک دفعه اولاراق آذرى بالالارى اؤز آنا دیللرینده درس اوخوماغا باشلادیلار. بو مسئله آذربایجان تاریخینده بؤیوک اهمیته مالک اولا بیلردى.
خالقین اؤز آنا دیلینه اولان علاقهسى قاینار بولاق کیمى اؤز شفافلیغین گؤستریردى. فرقه حوزهلرینده تشکیل اولان درس صینیفلرى آنا دیلینده حیاتا کئچیردى. سونرا ساوادسیزلیغى لغو ائتمک عنوانى ایله باشلانان مبارزه خصوصى اولاراق مکتبلرده آنا دیلینده فعالیّته باشلادى. دئمک اولار کى، آذربایجان مدنیت اوجاغینا چئوریلمیشدى.
ایکینجى دونیا محاربهسى قورتارماق اؤزره ایدى. فاشیزیم اؤز اللریله اؤزلرینه قازیدیقلارى مزاردا دفن اولماق ایدى. شوروىنین قوشونلارى برلینین دروازالارینى دؤیمکده ایدیلر. میلیونلارلا قوربان وئرن بو محاربه آوروپانى باشدان- باشا خرابهزارا دؤندرمیشدى. مینلرله کارخانالار دونیادا اود یاغدیران بومباردیمان نتیجهسنیده داغیلیب یئرله یکسان اولموشدو. محاربه گئدن اؤلکهلرده ساغ قالانلار آت و ایت اتینى یئمکدن بئله چکینمیردیلر.
دونیانین هر یئرینده باهالیق حکمرانلیق ائدیردى. ایندى محاربه قورتارماق اؤزره ایدى. هامینین گلهجهیه امیدى آرتمیشدى. تبریزده و ایرانین هر یئرینده جماعتین اوزونده سئوینج علامتى گؤرونوردو. خصوصى اولاراق “وطن یولوندا” قزئتینین امکداشلارى ایچینده شادلیق گؤرونوردو. بئله بیر زاماندا آذربایجانین مشهور آهنگسازى جهانگیر جهانگیروو تبریزده ایدى. او تبریز فیلارمونیاسینى حاضرلاماق اوچون فعالیت ائدیردى. نئچه گوندن سونرا فیلارمونیانین آچیلیشى اعلان اولدو. او زامان تبریزده چیخان قزئتلر بو خبرى درج ائتدیلر. فیلارمونیانین هر طرفى بزنمیشدى. آفیشالاردا او آخشامین برنامهسى قید اولموشدو. تبریزده میثلى گؤرونمهمیش بو حادثه هامییا تعجبلو گلیردى. بیلیط آلماق ایستهیهنلر تلهسیردیلر. ایلک برنامه تبریزین مشهور مغنیسى اصغر رضوانین سسى ایله باشلاناجاقدى. اونون گؤزل ملاحتلى سسینى هامى سئویردى. او، آذربایجانین مشهور کلاسیک شاعرلرى نظامینین سنسیز غزلینى اوخویاجاقدى. بو ایلک آچیلیشدا فرقه و حکومت باشچیلارى دا اشتراک ائدهجکدى. هله تهراندا وجودا گلمهمیش فیلارمونیا تبریز صنعتکارلارینین فعال اشتراکیله سهندین، عینالینین قوینوندا سسلنیردى. من ایلک آخشام واجب ایشیم اولدوغونا تاماشایا گئده بیلمهدیم. سونکى آخشاملارین بیرینده فیلارمونیا تاماشاسینا گئتدیم. یاددا قالمالى بیر آخشام ایدى. وئریلن نمایشلر چوخ گؤزل ایفا اولونوردو. خصوصاً اون یا اون ایکی یاشلى بیر اوغلان ایله بیر قیزین چیخیشلارى هامینى حیران ائتمیشدى. اونلارین اولدوقجا گؤزل ملاحتلى سسلرى اولماقلا برابر ایفاء ائتدیکلرى برنامه ده گؤزل ایدى. او زاماندان أللی ایلدن آرتیق اؤتمهسینه باخمایاراق حتّى کیچیک نقطهلرى ده یادیمدان چیخماییب….
(۴)….
… آذربایجانین بوتون کند، شهرلرینده ییغینجاقلار تشکیل اولونوردو. بو ییغینجاقلاردا آغاى پیشهورینین هله اییرمی بیر آذردن قاباق آبان آیینین اییرمی دوققوزوندا بؤیوک قورولتایدا سؤیلهدیگى مشهور نطقینده دئدیگى کیمى: “بیز آرتیق اؤزوموزو اداره ائتمک ایستهییریک. بیز آذربایجانى ایراندان آییرماق ایستهمیریک. بیز آذربایجانین داخلى مختاریتینى ایستهییریک” سؤزلرینى شعار ائدیب قطعنامهلرله اؤز آرزولارینى بیلدیریردیلر.
فرقهنین اورقانى اولان آذربایجان قزئتى هرگون بئله قطعنامهلرله دولو اولوردو. بئلهلیکله آغاى پیشهورى غرب ایله محکم رابطهده اولان شاه اصول ادارهسینین قارشیسیندا دایانمیشدى. آذربایجاندا وجودا گلن بو حرکتلر. تهراندا مرکزى دؤلتین پایهلرینى سارسیدیریدى. بونا گؤره ده او بو حرکتى آرادان آپارماق اوچون الیندن گلنى اسیرگهمیردى. بئلهلیکله آذربایجانى اقتصادى محاصریه سالمیشدى. هم مادّى هم معنوى جهتدن اونو سیخینتیا سالیب تهراندان آذربایجانا گلن اقتصادى، پولى منبعلرین قاباغینى کسمیشدى. آمما آذربایجان اؤز یولونا دوام ائدیردى. پول آزلیغینین قاباغینى آلماق اوچون حکومت پول چاپ ائلهدى. یادیمدا قالان دوز اولسا بو پوللار بئش و اون قیرانلیق پوللار ایدى. بو پوللارین قیمتى آشاغا گلمهمک اوچون مخصوص ماغازالار آچیلدى. اون قیرانلیق پولو اون بیر قیرانا قبول ائدیردى. بو دا سبب اولموشدو هامى حکومتین یئنى چاپدان چیخمیش پولونو دؤلت پولوندان اوستون توتسون. بئلهلیکله ایشلر اؤز یولوندا گئدیردى. هله مرکزى دؤلت زامانى حکم ائدن اؤزباشینالیق بوتونلوکله آرادان گئتمهمیشدى. اوباشلارین، لوطولارین بوینویوغونلارین سسلرى کسیلمیشدى. بیر زامان تبریز محللهلرینده جماعتا میدان اوخویان قولچوماقلارین هارادا گیزلندیکلرى معلوم دئییلدى. تبریزین کلانتریلرى یئنیدن اساسلى شکیلده قورولموشدو…
مرکزى دؤلت او زامانا قدر آذربایجانین شهر و کندلرینه اهمیت وئرمهمیشدى. تبریز، اورمیا، اردبیل و باشقا شهرلر اؤز باشینا بوراخیلمیشدى. کوچه، خیابانلاردا توز تورپاق الیندن نفس چکمک اولموردو. شهرلرین آبادانلیق خرجلرى فقط تهرانا خرج اولوردو. پایتخت گوندن گونه گؤزللشیردى. خیابانلار، کوچهلر آسفالت اولوردو.
ایکینجى دونیا محاربهسى قورتارماق اؤزره ایدى. فاشیزیم اؤز اللریله اؤزلرینه قازیدیقلارى مزاردا دفن اولماق ایدى. شوروىنین قوشونلارى برلینین دروازالارینى دؤیمکده ایدیلر. میلیونلارلا قوربان وئرن بو محاربه آوروپانى باشدان- باشا خرابهزارا دؤندرمیشدى. مینلرله کارخانالار دونیادا اود یاغدیران بومباردیمان نتیجهسنیده داغیلیب یئرله یکسان اولموشدو. محاربه گئدن اؤلکهلرده ساغ قالانلار آت و ایت اتینى یئمکدن بئله چکینمیردیلر.
دونیانین هر یئرینده باهالیق حکمرانلیق ائدیردى. ایندى محاربه قورتارماق اؤزره ایدى. هامینین گلهجهیه امیدى آرتمیشدى. تبریزده و ایرانین هر یئرینده جماعتین اوزونده سئوینج علامتى گؤرونوردو. خصوصى اولاراق “وطن یولوندا” قزئتینین امکداشلارى ایچینده شادلیق گؤرونوردو. بئله بیر زاماندا آذربایجانین مشهور آهنگسازى جهانگیر جهانگیروو تبریزده ایدى. او تبریز فیلارمونیاسینى حاضرلاماق اوچون فعالیت ائدیردى. نئچه گوندن سونرا فیلارمونیانین آچیلیشى اعلان اولدو. او زامان تبریزده چیخان قزئتلر بو خبرى درج ائتدیلر. فیلارمونیانین هر طرفى بزنمیشدى. آفیشالاردا او آخشامین برنامهسى قید اولموشدو. تبریزده میثلى گؤرونمهمیش بو حادثه هامییا تعجبلو گلیردى. بیلیط آلماق ایستهیهنلر تلهسیردیلر. ایلک برنامه تبریزین مشهور مغنیسى اصغر رضوانین سسى ایله باشلاناجاقدى. اونون گؤزل ملاحتلى سسینى هامى سئویردى. او، آذربایجانین مشهور کلاسیک شاعرلرى نظامینین سنسیز غزلینى اوخویاجاقدى. بو ایلک آچیلیشدا فرقه و حکومت باشچیلارى دا اشتراک ائدهجکدى. هله تهراندا وجودا گلمهمیش فیلارمونیا تبریز صنعتکارلارینین فعال اشتراکیله سهندین، عینالینین قوینوندا سسلنیردى. من ایلک آخشام واجب ایشیم اولدوغونا تاماشایا گئده بیلمهدیم. سونکى آخشاملارین بیرینده فیلارمونیا تاماشاسینا گئتدیم. یاددا قالمالى بیر آخشام ایدى. وئریلن نمایشلر چوخ گؤزل ایفا اولونوردو. خصوصاً اون یا اون ایکی یاشلى بیر اوغلان ایله بیر قیزین چیخیشلارى هامینى حیران ائتمیشدى. اونلارین اولدوقجا گؤزل ملاحتلى سسلرى اولماقلا برابر ایفاء ائتدیکلرى برنامه ده گؤزل ایدى. او زاماندان أللی ایلدن آرتیق اؤتمهسینه باخمایاراق حتّى کیچیک نقطهلرى ده یادیمدان چیخماییب….
(۴)….
… آذربایجانین بوتون کند، شهرلرینده ییغینجاقلار تشکیل اولونوردو. بو ییغینجاقلاردا آغاى پیشهورینین هله اییرمی بیر آذردن قاباق آبان آیینین اییرمی دوققوزوندا بؤیوک قورولتایدا سؤیلهدیگى مشهور نطقینده دئدیگى کیمى: “بیز آرتیق اؤزوموزو اداره ائتمک ایستهییریک. بیز آذربایجانى ایراندان آییرماق ایستهمیریک. بیز آذربایجانین داخلى مختاریتینى ایستهییریک” سؤزلرینى شعار ائدیب قطعنامهلرله اؤز آرزولارینى بیلدیریردیلر.
فرقهنین اورقانى اولان آذربایجان قزئتى هرگون بئله قطعنامهلرله دولو اولوردو. بئلهلیکله آغاى پیشهورى غرب ایله محکم رابطهده اولان شاه اصول ادارهسینین قارشیسیندا دایانمیشدى. آذربایجاندا وجودا گلن بو حرکتلر. تهراندا مرکزى دؤلتین پایهلرینى سارسیدیریدى. بونا گؤره ده او بو حرکتى آرادان آپارماق اوچون الیندن گلنى اسیرگهمیردى. بئلهلیکله آذربایجانى اقتصادى محاصریه سالمیشدى. هم مادّى هم معنوى جهتدن اونو سیخینتیا سالیب تهراندان آذربایجانا گلن اقتصادى، پولى منبعلرین قاباغینى کسمیشدى. آمما آذربایجان اؤز یولونا دوام ائدیردى. پول آزلیغینین قاباغینى آلماق اوچون حکومت پول چاپ ائلهدى. یادیمدا قالان دوز اولسا بو پوللار بئش و اون قیرانلیق پوللار ایدى. بو پوللارین قیمتى آشاغا گلمهمک اوچون مخصوص ماغازالار آچیلدى. اون قیرانلیق پولو اون بیر قیرانا قبول ائدیردى. بو دا سبب اولموشدو هامى حکومتین یئنى چاپدان چیخمیش پولونو دؤلت پولوندان اوستون توتسون. بئلهلیکله ایشلر اؤز یولوندا گئدیردى. هله مرکزى دؤلت زامانى حکم ائدن اؤزباشینالیق بوتونلوکله آرادان گئتمهمیشدى. اوباشلارین، لوطولارین بوینویوغونلارین سسلرى کسیلمیشدى. بیر زامان تبریز محللهلرینده جماعتا میدان اوخویان قولچوماقلارین هارادا گیزلندیکلرى معلوم دئییلدى. تبریزین کلانتریلرى یئنیدن اساسلى شکیلده قورولموشدو…
مرکزى دؤلت او زامانا قدر آذربایجانین شهر و کندلرینه اهمیت وئرمهمیشدى. تبریز، اورمیا، اردبیل و باشقا شهرلر اؤز باشینا بوراخیلمیشدى. کوچه، خیابانلاردا توز تورپاق الیندن نفس چکمک اولموردو. شهرلرین آبادانلیق خرجلرى فقط تهرانا خرج اولوردو. پایتخت گوندن گونه گؤزللشیردى. خیابانلار، کوچهلر آسفالت اولوردو.
اوجا مرتبهلى ائولر تیکیلیردى. آمما ایرانین باشقا شهرلرى او جملهدن آذربایجان شهرلرینه اهمیت وئریلمیردى. ملى حکومت بو بارهده ایشلر گؤرملى ایدى. تبریزین پهلوى آدلانان باش خیابانینین آدینى عوض ائدیب خالق قهرمانى سردار ملىنین آدینى وئردیلر. ستارخان آدینى آلان بو خیابان اونون صاحبینین آدینا لایق اولمالى ایدى. تبریز اهالیسى بیر گون سحر تئزدن یوخودان گؤزلرینى آچیب بو خیابانین آسفالت اولماسینین شاهدى اولدو. بو هامییا تعجبلو ایدى. آخى تبریزلیلر او زامانا قدر خیابانلارین نئجه آسفالت اولدوغونو گؤرمهمیشدیلر. ساعات میدانیندان گولوستان باغینا قدر مسافه جمعى ایکی یا اوچ گونون عرضینده آسفالت اولدو. او گونلر یاخشى یادیمدادیر. ماشینلار آسفالتى خیابانا تؤکنده تبریزلیلر خیابان بویو صف چکیب فهلهلرین ایشلهمهسینه تاماشا ائدیردیلر. بو تبریزین گؤزل بیر شهره چئوریلمهسینده ایلک آددیم ایدى. ستارخان خیابانى آینا کیمى شفاف اولموشدو.
تبریزین گؤزل گولوستان باغیندا بؤیوک شنلیک وار ایدى. حکومت باشچیلاریندان دا بو شنلیکده اشتراک ائدیردیلر. تبریز اهالیسى گولوستان باغینا طرف حرکتده ایدیلر. بو شنلیکده ستارخانین هیکلى بو باغین مرکزینده رسمى شکیلده نصب اولاجاقدى. هیکلین آلت ستونو قاباقجادان آماده اولموشدو. موسیقى سسلهنیردى. لازیمى دانیشیقلاردان سونرا ستارخانین هیکلى ستونون اوستونه نصب ائدیلمهلى ایدى. ایکى نفر آدام اونو یئریندن ترپهده بیلمیردى. کمال آدلى تبریز ورزشکارلاریندان بیر جاوان اوغلان ستارخانین هیکلینى چیگنینه آلیب نردبانلا یوخارى چیخاردیب ستونون اوستونه قویدو. بو زامان سورکلى آلقیشلار باشلاندى. بئلهلیکله آذربایجان خالقى اؤز ملى قهرمانینا اولان وظیفهسینى ادا ائتدى. او گوندن سونرا گولوستان باغینا گزمهیه گئدن تبریزلیلر بو هیکلین قارشیسیندا دایانیب بو ملى قهرمانین مشروطه زامانیندا گؤستردیگى رشادتلرى و رهبرلیگى دوشونوردو.
تبریز هر گون سحر یئنى غلبه ایله گؤزلرینى آچیردى. اونون آلنینداکى غم قیریشیقلارى پارلاق گونشین شعالارى آلتیندا اریمکده ایدى. آذربایجانین چیرپینام قلبى اولان تبریزین یارالارى چوخ آغیر ایدى. بو یارالار آذربایجانین هر نقطهسیندن باشلاییب بو قوجامان شهرین اؤرهیینده بیرلشیردیلر. تبریز آذربایجان ایدى، آذربایجان دا تبریز. بو یارالارین درمانى هارادان باشلانسا فرقى یوخ ایدى. آذربایجانین اکثر اهالیسینى کندلیلر تشکیل ائدیردى. مرکزى دؤلت تورپاقدان لعل چیخاردان کندلیلرین دردینى درک ائتمیردى.
هله شهریورین اون ایکیسینده فرقهنین وئردیگى بیانیهده کندلیلر بارهسینده اؤز فیکرینى سؤیلهمیشدى. “خالصه یئرلر کندلیلر آراسیندا بولونمهلیدیر”. ایندیه قدر کندلیلر تورپاق صاحبلرى طرفیندن استثمار اولونوب “الیم خمیر قارنیم آج” شکلینده یاشامیشدیلار. اونلار تورپاقدان گؤتوردوکلرى محصولو دوققوز قسمته بؤلوب ایکى قسمتینى مالکه وئریردیلر. قالان قسمتلریندن ده اربابا بایراملیق، تویوق، قوزو و اربابلارا کسیلن قوربانلیق. مباشر و اونون نؤکرلرینین اوچ آیلیق خرجى و باشقا وئرگیلر کندلیلرى آیاقدان سالمیشدى. ملى حکومت دوققوزدان ایکى عوضینه دوققوزدان بیر وئریلن بهرهنى تصویب ائلهدى. بو، ایراندا و آذربایجاندا بهره مالکانه بارهسینده ایلک قانون اولدو. باشقا وئرگیلرده لغو اولوندو. کندلیلر راحات نفس آلماغا باشلادیلار. داها اونلار مالکلر طرفیندن تهدید اولموردولار…
(۵)….
… ۱۳۲۵-نجى ایلدن مکتبلرین ابتدائى صینیفلرینده آنا دیلینده تدریس اولونمالى ایدى. بونا گؤره ده درس کتابلارى حاضرلاماق اوچون آذربایجانین دیلچى عالملریندن خصوصى کومیسسیا یارانمیش فعال ایش نتیجهسینده بو کتابلار چاپدان چیخمیش و مکتبلرده تدریس باشلانمیشدى. آذربایجانین آنا دیلینده ساوادلى جاوانلارا احتیاجى وار ایدى. آمما بو جاوانلار او زامان بیرینجى کلاسدان فارس دیلینده اوخویوب یازدیقلارینا گؤره اؤز آنا دیللرینده اوخویوب یازماقدان عاجز ایدیلر. آمما دانشگاهین یئرى بوش گؤرونوردو. آنا دیلینده درس وئرن معلملرین یئرى بوش اولدوغونا گؤره دانشگاه اوجاغینین یارادیلماسى لازیم گلیردى. بو ایشى یوباندیرماق اولمازدى. ملى حکومت دانشگاهین تشکیلى بارهسینده حکم وئردى. آز مدتین ایچینده لیاقتلى لازمى آداملار بو ایشه جلب اولدو. ایلک دفعه اولاراق آذربایجاندا ملى دانشگاه اؤز مؤجودیّتینى تاپدى. او گونلر تبریزین بوتون مطبوعاتى بو دانشگاهین پارلاق شعالاریندان یازیردیلار. اؤز آنا دیلینى سئون جاوانلار رغبتله بو علم اوجاغینین محصلى اولدولار. او زامانلار بونا اینانمایانلار دا تاپیلیردى. “آخى نئجه اولا بیلر تشکیلى بیر ایله چاتمایان حکومت دانشگاه یارادا بیلسین؟”، دئینلر اؤز گؤزلریله گؤرندن سونرا ایناندیلار و بیلدیلر کى، خالقین اؤز ایچیندن چیخان رهبرلرین الینده ان چتین ایشلر آسان اولور.
تبریزین گؤزل گولوستان باغیندا بؤیوک شنلیک وار ایدى. حکومت باشچیلاریندان دا بو شنلیکده اشتراک ائدیردیلر. تبریز اهالیسى گولوستان باغینا طرف حرکتده ایدیلر. بو شنلیکده ستارخانین هیکلى بو باغین مرکزینده رسمى شکیلده نصب اولاجاقدى. هیکلین آلت ستونو قاباقجادان آماده اولموشدو. موسیقى سسلهنیردى. لازیمى دانیشیقلاردان سونرا ستارخانین هیکلى ستونون اوستونه نصب ائدیلمهلى ایدى. ایکى نفر آدام اونو یئریندن ترپهده بیلمیردى. کمال آدلى تبریز ورزشکارلاریندان بیر جاوان اوغلان ستارخانین هیکلینى چیگنینه آلیب نردبانلا یوخارى چیخاردیب ستونون اوستونه قویدو. بو زامان سورکلى آلقیشلار باشلاندى. بئلهلیکله آذربایجان خالقى اؤز ملى قهرمانینا اولان وظیفهسینى ادا ائتدى. او گوندن سونرا گولوستان باغینا گزمهیه گئدن تبریزلیلر بو هیکلین قارشیسیندا دایانیب بو ملى قهرمانین مشروطه زامانیندا گؤستردیگى رشادتلرى و رهبرلیگى دوشونوردو.
تبریز هر گون سحر یئنى غلبه ایله گؤزلرینى آچیردى. اونون آلنینداکى غم قیریشیقلارى پارلاق گونشین شعالارى آلتیندا اریمکده ایدى. آذربایجانین چیرپینام قلبى اولان تبریزین یارالارى چوخ آغیر ایدى. بو یارالار آذربایجانین هر نقطهسیندن باشلاییب بو قوجامان شهرین اؤرهیینده بیرلشیردیلر. تبریز آذربایجان ایدى، آذربایجان دا تبریز. بو یارالارین درمانى هارادان باشلانسا فرقى یوخ ایدى. آذربایجانین اکثر اهالیسینى کندلیلر تشکیل ائدیردى. مرکزى دؤلت تورپاقدان لعل چیخاردان کندلیلرین دردینى درک ائتمیردى.
هله شهریورین اون ایکیسینده فرقهنین وئردیگى بیانیهده کندلیلر بارهسینده اؤز فیکرینى سؤیلهمیشدى. “خالصه یئرلر کندلیلر آراسیندا بولونمهلیدیر”. ایندیه قدر کندلیلر تورپاق صاحبلرى طرفیندن استثمار اولونوب “الیم خمیر قارنیم آج” شکلینده یاشامیشدیلار. اونلار تورپاقدان گؤتوردوکلرى محصولو دوققوز قسمته بؤلوب ایکى قسمتینى مالکه وئریردیلر. قالان قسمتلریندن ده اربابا بایراملیق، تویوق، قوزو و اربابلارا کسیلن قوربانلیق. مباشر و اونون نؤکرلرینین اوچ آیلیق خرجى و باشقا وئرگیلر کندلیلرى آیاقدان سالمیشدى. ملى حکومت دوققوزدان ایکى عوضینه دوققوزدان بیر وئریلن بهرهنى تصویب ائلهدى. بو، ایراندا و آذربایجاندا بهره مالکانه بارهسینده ایلک قانون اولدو. باشقا وئرگیلرده لغو اولوندو. کندلیلر راحات نفس آلماغا باشلادیلار. داها اونلار مالکلر طرفیندن تهدید اولموردولار…
(۵)….
… ۱۳۲۵-نجى ایلدن مکتبلرین ابتدائى صینیفلرینده آنا دیلینده تدریس اولونمالى ایدى. بونا گؤره ده درس کتابلارى حاضرلاماق اوچون آذربایجانین دیلچى عالملریندن خصوصى کومیسسیا یارانمیش فعال ایش نتیجهسینده بو کتابلار چاپدان چیخمیش و مکتبلرده تدریس باشلانمیشدى. آذربایجانین آنا دیلینده ساوادلى جاوانلارا احتیاجى وار ایدى. آمما بو جاوانلار او زامان بیرینجى کلاسدان فارس دیلینده اوخویوب یازدیقلارینا گؤره اؤز آنا دیللرینده اوخویوب یازماقدان عاجز ایدیلر. آمما دانشگاهین یئرى بوش گؤرونوردو. آنا دیلینده درس وئرن معلملرین یئرى بوش اولدوغونا گؤره دانشگاه اوجاغینین یارادیلماسى لازیم گلیردى. بو ایشى یوباندیرماق اولمازدى. ملى حکومت دانشگاهین تشکیلى بارهسینده حکم وئردى. آز مدتین ایچینده لیاقتلى لازمى آداملار بو ایشه جلب اولدو. ایلک دفعه اولاراق آذربایجاندا ملى دانشگاه اؤز مؤجودیّتینى تاپدى. او گونلر تبریزین بوتون مطبوعاتى بو دانشگاهین پارلاق شعالاریندان یازیردیلار. اؤز آنا دیلینى سئون جاوانلار رغبتله بو علم اوجاغینین محصلى اولدولار. او زامانلار بونا اینانمایانلار دا تاپیلیردى. “آخى نئجه اولا بیلر تشکیلى بیر ایله چاتمایان حکومت دانشگاه یارادا بیلسین؟”، دئینلر اؤز گؤزلریله گؤرندن سونرا ایناندیلار و بیلدیلر کى، خالقین اؤز ایچیندن چیخان رهبرلرین الینده ان چتین ایشلر آسان اولور.
او زامان آذربایجانین گؤرکملى یازیچیسى گنجعلى صباحى ده بو دانشگاهدا آنا دیلینده ادبیّاتدان تدریس ائتمگه دعوت اولموشدو….
…. بئلهلیکله تبریز دانشگاهینین شعالارى فاسد شاهین و اونون دؤلت باشچیسى قوامین گؤزلرینه اوخ کیمى سانجیلیردى. اونلار آذربایجاندا اولان حرکتین بوتون ایرانا سرایت ائتمهسیندن قورخاراق بو قیامى تئزلیکله بوغماغا جان آتیردیلار. اونلار ملى حکومت باشچیلارینى و بو ایشده فعالیت ائدنلرى متجاسر آدلاندیریب آذربایجانى ایراندان آییرماق ایستهینلر کیمى قلمه وئریردیلر. ایکینجى طرفدن آذربایجان دمکرات فرقهسى دفعهلرله اعلان ائتمیشدى:
“بیز آذربایجاندا ایالت و ولایت انجمنلرینین قورولماسینى طلب ائدیریک. مرکزى دؤلت بیزیم طلبیمیزى قبول ائتمهسه مجبوروق بیز آذربایجانى حکومت شکلینده اؤزوموز اداره ائدک”.
بئلهلیکله مرکزى دؤلت آذربایجاندا وجودا گلن یئنیلیکلره دؤزه بیلمیردى. تبریزده ایکى گؤن کارخاناسى و ایکى کبریت کارخاناسى وار ایدى (یادیمدا قالان). آذربایجان کیمى مهم بؤیوک بیر اوستاندا بو کارخانالار اصلاً نظره چارپمیردى. جاوانلار بئکارچیلیق الیندن انگلیسلرین دستورى ایله تهران- جنوب دمیر یولوندا گونده بئش قیرانا ایشلهمگه چوخ قاباقدان یولا دؤشموشدولر. آمما ملى حکومت آز مدتین ایچینده “ظفر” آدلى توخوجولوق کارخاناسینى ایشه سالدى. بئکارچیلیقدان تنگه گلمیش فهلهلرین بیر قسمتى ایش قازاندیلار. یوزلرله عایلهلرین حیاتى نسبتاً یاخیشلاشدى. ایندى ملى حکومتین دوشمنلرى ده بو قوروجولوغا مات قالمیشدیلار.
تبریز فیلارمونیاسى اؤز ایشینه دوام ائدیردى. فیلارمونیانان اؤزونه مخصوص اورکئسترى وار ایدى. تبریزین گؤرکملى مغنى و چالیغچیلارى بو اورکئسترده فعالیّت ائدیردیلر. گونلر اؤتدوکجه فیلارمونیانین برنامهلریده تکمیللشیردى. اورکئستره رهبرلیک ائدن آذربایجانین گؤرکملى بستهکارى جهانگیر جهانگیروو ایدى. اونون آذربایجان موسیقیسینده بؤیوک رولو اولماقلا برابر جنوبى آذربایجاندا اؤزوندن موسیقى میراثلارى قویوب گئتمیشدیر. وطنیمیز آذربایجانین مشهور تارزنلریندن على سلیمى او زامانلار فیلارمونیانین جاوان عضولریندن بیرى اولموشدو.
بئلهلیکله ایلک دفعه آذربایجاندا موسیقیمیزین دیرچلمهسى اوچون یئنى آددیملار گؤتورولدو. دوغرودان دا آذربایجاندا بو مکتبین یئرى بوش ایدى. بو مکتب نئچه ایللر بوندان قاباق تشکیل اولمالى ایدى. آمما ایرانین شووینیست ایدئیالارینى داشییان مرکزى دؤلت آذربایجان خالقینین غدار دوشمنى کیمى رفتار ائدیردى. تهراندان آذربایجانا گوندریلن والىلر بو خالقین مدنیّتى ایله دوشمن اولان آداملارین ایچیندن سئچیلیردى. اونلار آذربایجانا گلندن سونرا موسیقیمیزین، دیلیمیزین، ادبیّاتیمیزین بوتونلوکله مدنیّتیمیزین آرادان گئتمهسینه چالیشیردیلار.
آذربایجان رادیوسو ایشه باشلامیشدى. بو ایراندا ایلک دفعه اولاراق تهراندان سونرا ایران مقیاسیندا تشکیل اولان رادیو تشکیلاتى ایدى. بو رادیونون سسى اوزاقلارا یاییلاراق آذربایجان خالقینین آرزو ایستکلرینى دونیایا یاییردى. ملى حکومتین آذربایجاندا مثلى گؤرونمهمیش گؤردویو ایشلرى، هر گون وجودا گلن یئنیلیکلرى بو رادیونون وسیلهسیله اعلان ائدیردى. بو رادیونون موسیقى اورکئسترى اؤز خوانندهلرینین ملاحتلى سسینى دالغالارا یایاراق عصرلر بویو آذربایجانین بوغولموش سسینى ساوالانین، سهندین قارلى زیروهلریندن آشیریب اوزاق نقطهلره آپاریردى. تبریز و باشقا شهرلرین شاعرلرى گون-گوندن چیچکلنن شعر صنعتینین عطرینى خالقیمیزا تقدیم ائدیردى. شاعرلر هفتهده بیر گون گوندهلیک مؤضوعولارا عایدیازدیقلارى شعرلرى رادیودا اوخویوردولار. بئله بیر ادبى شعر گئجهلرینین مسئولو شاعر بالاش آذر اوغلو ایدى.
آذربایجان تئاترینین مؤجودیّتى ملى حکومتدن چوخ قاباق باشلانسا دا بو صنعتین کیفیّتى ایله مرکزى دؤلت هئچ بیر زامان ماراقلانمامیشدیر. تبریزده استعدادلى آکتیورلاریمیز وار ایدى. اونلار تئاتر صنعتینه واقف اولدوقلارى اوچون اونو هر یول ایله اولسون یاشاتماق ایستهییردیلر. امکانین و مادى وضعیّتین آغیر اولماسینا باخمایاراق تئاتریمیزین گلهجهیى اوچون وار قوهلرى ایله چالیشیردیلار. صمد صباحى، عربزاده، حاجىزاده، شفیعى، مزدورى، ولىزاده، محمدى، ساراخانم، لیلا محسنپور و ب. بو یولون یولچولارى ایدیلر. اونلار مادى باخیمدان آغیر شرایطده اولسالار دا تئاتر صنعتینى جانلى حالدا ساخلاماق ایستهییردیلر. اونلار تبریزین تئاتر صحنهسینده بیر چوخ پیئسلرى صحنهیه قویوب بؤیوک موفقیّتلر الده ائتمیشدیلر. او جملهدن “آرشین مال آلان، مشهدى عباد، آنامین کتابى و بیر چوخ درام، کمئدیالى اثرلرى صحنهیه قویموشدولار. ایندى بو پریشان حالدا فعالیت ائدن تئاتر صحنهسینى نظاما سالماق واختى چاتمیشدى. اونا گؤره ده ملى دؤلت تئاترى یارادیلدى و معین برنامهلرله ایشه باشلادى.
…. بئلهلیکله تبریز دانشگاهینین شعالارى فاسد شاهین و اونون دؤلت باشچیسى قوامین گؤزلرینه اوخ کیمى سانجیلیردى. اونلار آذربایجاندا اولان حرکتین بوتون ایرانا سرایت ائتمهسیندن قورخاراق بو قیامى تئزلیکله بوغماغا جان آتیردیلار. اونلار ملى حکومت باشچیلارینى و بو ایشده فعالیت ائدنلرى متجاسر آدلاندیریب آذربایجانى ایراندان آییرماق ایستهینلر کیمى قلمه وئریردیلر. ایکینجى طرفدن آذربایجان دمکرات فرقهسى دفعهلرله اعلان ائتمیشدى:
“بیز آذربایجاندا ایالت و ولایت انجمنلرینین قورولماسینى طلب ائدیریک. مرکزى دؤلت بیزیم طلبیمیزى قبول ائتمهسه مجبوروق بیز آذربایجانى حکومت شکلینده اؤزوموز اداره ائدک”.
بئلهلیکله مرکزى دؤلت آذربایجاندا وجودا گلن یئنیلیکلره دؤزه بیلمیردى. تبریزده ایکى گؤن کارخاناسى و ایکى کبریت کارخاناسى وار ایدى (یادیمدا قالان). آذربایجان کیمى مهم بؤیوک بیر اوستاندا بو کارخانالار اصلاً نظره چارپمیردى. جاوانلار بئکارچیلیق الیندن انگلیسلرین دستورى ایله تهران- جنوب دمیر یولوندا گونده بئش قیرانا ایشلهمگه چوخ قاباقدان یولا دؤشموشدولر. آمما ملى حکومت آز مدتین ایچینده “ظفر” آدلى توخوجولوق کارخاناسینى ایشه سالدى. بئکارچیلیقدان تنگه گلمیش فهلهلرین بیر قسمتى ایش قازاندیلار. یوزلرله عایلهلرین حیاتى نسبتاً یاخیشلاشدى. ایندى ملى حکومتین دوشمنلرى ده بو قوروجولوغا مات قالمیشدیلار.
تبریز فیلارمونیاسى اؤز ایشینه دوام ائدیردى. فیلارمونیانان اؤزونه مخصوص اورکئسترى وار ایدى. تبریزین گؤرکملى مغنى و چالیغچیلارى بو اورکئسترده فعالیّت ائدیردیلر. گونلر اؤتدوکجه فیلارمونیانین برنامهلریده تکمیللشیردى. اورکئستره رهبرلیک ائدن آذربایجانین گؤرکملى بستهکارى جهانگیر جهانگیروو ایدى. اونون آذربایجان موسیقیسینده بؤیوک رولو اولماقلا برابر جنوبى آذربایجاندا اؤزوندن موسیقى میراثلارى قویوب گئتمیشدیر. وطنیمیز آذربایجانین مشهور تارزنلریندن على سلیمى او زامانلار فیلارمونیانین جاوان عضولریندن بیرى اولموشدو.
بئلهلیکله ایلک دفعه آذربایجاندا موسیقیمیزین دیرچلمهسى اوچون یئنى آددیملار گؤتورولدو. دوغرودان دا آذربایجاندا بو مکتبین یئرى بوش ایدى. بو مکتب نئچه ایللر بوندان قاباق تشکیل اولمالى ایدى. آمما ایرانین شووینیست ایدئیالارینى داشییان مرکزى دؤلت آذربایجان خالقینین غدار دوشمنى کیمى رفتار ائدیردى. تهراندان آذربایجانا گوندریلن والىلر بو خالقین مدنیّتى ایله دوشمن اولان آداملارین ایچیندن سئچیلیردى. اونلار آذربایجانا گلندن سونرا موسیقیمیزین، دیلیمیزین، ادبیّاتیمیزین بوتونلوکله مدنیّتیمیزین آرادان گئتمهسینه چالیشیردیلار.
آذربایجان رادیوسو ایشه باشلامیشدى. بو ایراندا ایلک دفعه اولاراق تهراندان سونرا ایران مقیاسیندا تشکیل اولان رادیو تشکیلاتى ایدى. بو رادیونون سسى اوزاقلارا یاییلاراق آذربایجان خالقینین آرزو ایستکلرینى دونیایا یاییردى. ملى حکومتین آذربایجاندا مثلى گؤرونمهمیش گؤردویو ایشلرى، هر گون وجودا گلن یئنیلیکلرى بو رادیونون وسیلهسیله اعلان ائدیردى. بو رادیونون موسیقى اورکئسترى اؤز خوانندهلرینین ملاحتلى سسینى دالغالارا یایاراق عصرلر بویو آذربایجانین بوغولموش سسینى ساوالانین، سهندین قارلى زیروهلریندن آشیریب اوزاق نقطهلره آپاریردى. تبریز و باشقا شهرلرین شاعرلرى گون-گوندن چیچکلنن شعر صنعتینین عطرینى خالقیمیزا تقدیم ائدیردى. شاعرلر هفتهده بیر گون گوندهلیک مؤضوعولارا عایدیازدیقلارى شعرلرى رادیودا اوخویوردولار. بئله بیر ادبى شعر گئجهلرینین مسئولو شاعر بالاش آذر اوغلو ایدى.
آذربایجان تئاترینین مؤجودیّتى ملى حکومتدن چوخ قاباق باشلانسا دا بو صنعتین کیفیّتى ایله مرکزى دؤلت هئچ بیر زامان ماراقلانمامیشدیر. تبریزده استعدادلى آکتیورلاریمیز وار ایدى. اونلار تئاتر صنعتینه واقف اولدوقلارى اوچون اونو هر یول ایله اولسون یاشاتماق ایستهییردیلر. امکانین و مادى وضعیّتین آغیر اولماسینا باخمایاراق تئاتریمیزین گلهجهیى اوچون وار قوهلرى ایله چالیشیردیلار. صمد صباحى، عربزاده، حاجىزاده، شفیعى، مزدورى، ولىزاده، محمدى، ساراخانم، لیلا محسنپور و ب. بو یولون یولچولارى ایدیلر. اونلار مادى باخیمدان آغیر شرایطده اولسالار دا تئاتر صنعتینى جانلى حالدا ساخلاماق ایستهییردیلر. اونلار تبریزین تئاتر صحنهسینده بیر چوخ پیئسلرى صحنهیه قویوب بؤیوک موفقیّتلر الده ائتمیشدیلر. او جملهدن “آرشین مال آلان، مشهدى عباد، آنامین کتابى و بیر چوخ درام، کمئدیالى اثرلرى صحنهیه قویموشدولار. ایندى بو پریشان حالدا فعالیت ائدن تئاتر صحنهسینى نظاما سالماق واختى چاتمیشدى. اونا گؤره ده ملى دؤلت تئاترى یارادیلدى و معین برنامهلرله ایشه باشلادى.
او منى اوباشلارین الینده اسیر گؤرنده نه اینکى کمکلیک ائتمهدى، اوستهلیک اؤزو اولارا قوشولوب کؤتک وورماغا باشلادى. ضربهلر او قدر شدّتلى ایدى کى، اؤزومو ایتیریب جاوان اوغلانین چهارپایى اوستونده قویدوغو تاباغین اوستونه ییخیلدیم. تاباق یئره آشدى. ساتیشا قویدوغو کره، پئندیر، قایماق و باشقا ساتدیغى شئیلر آیاق آلتیندا قالدى. چؤرکچیده اولان مشتریلرین هامیسى تاماشا ائدیردیلر. اونلارین منیم ظالملارین الینده اسیر اولماغیما اورکلرى یانیردى. من بونو اونلارین گؤزلریندن اوخویوردوم. آمما هئچ کیم بو اوباشلارا اعتراض ائده بیلمیردى. اونلار اللریندهکى سیلاحا گووهنیب هر بیر شقاوته ال آتیردیلار. گؤزلرى قیزاریب حدقهسنیدن چیخمیشدى. بیر ایل ملى حکومتین زامانیندا عربده چکیب باج آلماقدان محروم قالانلار ایندى انتقام آلماغا جان آتیردیلار. هله منى هارا آپارماقلارینى بیلمیردیم. چؤرکچینین قاباغیندان کئچیب یاشادیغیم مسافرخانایا طرف گئدیردیک. اونلار آرخادان توفنگ قونداغى ایله ووروب ایرهلیه دوغرو ایتهلهییردیلر. مسافرخانایا آز قالیردیق. هر گون اونونلا سالاملاشیب و خرید ائلهدیگیم قوجا باققال کیشى دوکانین آغزیندا گؤروندو. بیر ایل تمام ایدى سحر چاغلارى اونونلا اوز به اوز اولوردوم. یوخاریدا یازدیغیم کیمى بیر دفعه بیر کندلیدن کره آلاندا کندلینین اونا ائتدیگى اعتراض منى وادار ائتمیشدى قوجا باققالا “بوندان سونرا سنین رسمى چکى داشلارین اولمالیدیر. بو دؤلتین قانونودور. یوخسا منیمله طرفسن”، دئییم. ایندى اونون دوکانینین قاباغیندان منى دؤیه-دویه، سؤیه-سؤیه، اوستو باشى قانلى معلوم اولمایان بیر نقطهیه دوغرو آپاریردیلار. اونون بیر نئچه کلمه سؤزو حیاتیمدا دگیشیکلیکلر عمله گتیره بیلردى. قوجا باققال منى گؤرن کیمى تانیدى. آمما اؤزونو گؤرمهمزلیگه ووروب دوکانا قاییتدى. من اونو چؤرکچى قاباغیندا پئندیر کره ساتان جاوان اوغلان ایله اؤز فیکریمده مقایسه ائدیردیم. ایندى مسافرخانانین قاباغیندان اؤتوردوق. گؤز آلتى اورا باخا-باخا مسافرخانانى آرخادا قویدوق. من یاشادیغیم یئرین دالانداریندان احتیاط ائدیردیم. بئلهلیکله بورانى خطرسیز آرخادا قویدوق. گؤى مسجیدین قارشیسیندان اؤتنده ایکى نفر اؤز کندلیلریمیزله اوز به اوز اولدوق. اونلارین تبریزده اولماقلارینى سونرادان بیلدیم. اونلار تهران قوشونلارى ایله مبارزه ائتمک اوچون فرقهنین چاغیریشى ایله کؤنوللو فدائى دستهلرینه قوشولموشدولار. ایندى ایسه آوارا، سرگردان تبریز کؤچهلرینده دولانیردیلار. من اونلارى گؤرن کیمى آز اولسا دا یئریمده دایاندیم. بوینومون آردیندان دهین توفنگ قونداغیندان یئره سریلدیم. اونلار کنده قاییداندان سونرا منیمله نه شکیلده رفتار اولوب و منى اوباشلار نئجه آپاردیقلارینى دانیشمیشدیلار. عائلهمیز و کندلیلریمیز مندن داها ال اؤزموشدولر. بیزیم حرکت ائتدیگیمیز خیابان او زامانلار دمیرچى و نعلبندلرین مکانى ایدى. باشقا گونلر بوردا چکیج، سندان سسیندن قولاق باتاردى. ایندى بوتون دوکانلار باغلى اولدوغونا گؤره ساکتلیک ایدى. خیابانین آخیرى کریمخان میدانینا چیخیردى. اوباش دستهسى منى قاباقلارینا سالیب بو میدانا طرف سوروکلهییردیلر.
(۲۱)….
تبریزین هر طرفیندن گولله سسى ائشیدیلیردى. آرا-سیرا مسلسللردن آچیلان رگبار شهرى تیترهدیردى. بو گون آذر آیینین اییرمی بیر ایدى. قلبینده یاشادیغیم تبریز اؤز آغیر گونلرینى کئچیریردى. بیز کریمخان میدانینا آز قالمیشدیق. اگنیمدهکى پالتارلاریم پالچیقلى، توزلو-تورپاقلى ایدى. پیس وضعیتده کریمخان میدانینا یئتیشدیک. میداندا ازدحام وار ایدى. هامى بیر یئره توپلاشمیشدى. اونلار منى گتیرن اوباشلارى گؤرن کیمى هورا چکدیلر. بو آندا جمعیت آرالاندى. اورتادا بیر جنازه گؤروندو. اونو تازه شکار ائدیب اؤلدورموشدولر. جنازه قان ایچینده ایدى. یانینا دوشموش کئپىسیندن مهاجره اوخشاییردى. منى جنازهنین یانینا ایتهلهدیلر. جنازه آدلاندیردیغیم آدام هله اؤلمهمیشدى. من اونون قیرمیزى قانلار آراسیندا بدنىنین تیترهمهسینى گؤروردوم. اطرافینا جمع اولموش اوباشلار ایسه اؤز داش قلبى و قان چاناغینا دؤنموش گؤزلرى ایله بو مدحش جان وئرمک منظرهسینه اشتیاق ایله تاماشا ائدیردیلر. دؤرهیه ییغیلمیش آداملارین اکثریّتى سیلاحلى ایدى. من جنازهنین یانیندا آیاق اوسته دایانمیشدیم. ایندى عؤمرومده ایللر، آیلار، گونلر، دقیقهلر، یوخ، ثانیهلر حساب اولونمالى ایدى. قلبیم نفرتله دولو ایدى. مشروطه زامانى شجاع الدولهنین قوشونلارى، شیخ محمدخیابانى دؤرهسینده رضاخانین و روس قازاقلارینین قوشونلارى، ایندى ایسه منفور محمدرضانین اوباشلارى آزادلیق سئون آذربایجان خالقینا دیوان توتاراق، اونلارى بیگانه کیمى یئرله یکسان ائدیردیلر. دؤورهمى آلمیش اوباشلار اللریندهکى توفنگین گلن گئدهنینى چکیب لولهسینى منه طرف توشلامیشدیلار.
(۲۱)….
تبریزین هر طرفیندن گولله سسى ائشیدیلیردى. آرا-سیرا مسلسللردن آچیلان رگبار شهرى تیترهدیردى. بو گون آذر آیینین اییرمی بیر ایدى. قلبینده یاشادیغیم تبریز اؤز آغیر گونلرینى کئچیریردى. بیز کریمخان میدانینا آز قالمیشدیق. اگنیمدهکى پالتارلاریم پالچیقلى، توزلو-تورپاقلى ایدى. پیس وضعیتده کریمخان میدانینا یئتیشدیک. میداندا ازدحام وار ایدى. هامى بیر یئره توپلاشمیشدى. اونلار منى گتیرن اوباشلارى گؤرن کیمى هورا چکدیلر. بو آندا جمعیت آرالاندى. اورتادا بیر جنازه گؤروندو. اونو تازه شکار ائدیب اؤلدورموشدولر. جنازه قان ایچینده ایدى. یانینا دوشموش کئپىسیندن مهاجره اوخشاییردى. منى جنازهنین یانینا ایتهلهدیلر. جنازه آدلاندیردیغیم آدام هله اؤلمهمیشدى. من اونون قیرمیزى قانلار آراسیندا بدنىنین تیترهمهسینى گؤروردوم. اطرافینا جمع اولموش اوباشلار ایسه اؤز داش قلبى و قان چاناغینا دؤنموش گؤزلرى ایله بو مدحش جان وئرمک منظرهسینه اشتیاق ایله تاماشا ائدیردیلر. دؤرهیه ییغیلمیش آداملارین اکثریّتى سیلاحلى ایدى. من جنازهنین یانیندا آیاق اوسته دایانمیشدیم. ایندى عؤمرومده ایللر، آیلار، گونلر، دقیقهلر، یوخ، ثانیهلر حساب اولونمالى ایدى. قلبیم نفرتله دولو ایدى. مشروطه زامانى شجاع الدولهنین قوشونلارى، شیخ محمدخیابانى دؤرهسینده رضاخانین و روس قازاقلارینین قوشونلارى، ایندى ایسه منفور محمدرضانین اوباشلارى آزادلیق سئون آذربایجان خالقینا دیوان توتاراق، اونلارى بیگانه کیمى یئرله یکسان ائدیردیلر. دؤورهمى آلمیش اوباشلار اللریندهکى توفنگین گلن گئدهنینى چکیب لولهسینى منه طرف توشلامیشدیلار.
من داها اؤلومومو گؤزومون قاباغیندا گؤروردوم. بو آندا اؤز-اؤزومه فیکیرلشدیم: “من اؤلهجهیم. هئچ اولمازسا اؤز نفرتیمى بونلارا بیلدیرمک اوچون قلبیمدهکى سؤزلرى بو اوباشلارا دئمهلىیم”. بو فیکرین ایچینده ایدیم، دؤورهمدهکى آداملاردان بیر سس گلدى:
– آند اولسون حضرت ابوالفضلین دوشن قوللارینا هر کس اونو وورسا من ده اونو ووراجاغام دئییب، الیندهکى توفنگین چاخماغینى چکدى. سس گلن طرفه باخدیم. او اورتا یاشلى بیر کیشى ایدى. اگنینده قیریشیقلى قدیمکى پاسبانلارین پالتارلارى وار ایدى. بو ملى حکومتدن قاباق خدمت ائدن پاسبانلارا اوخشاییردى. پالتارلارین قیریشیقلى اولماغى دا بونو ثابت ائدیردى. او منه طرف گلیب بیر قولونو بوینوما سالدى. او بیرى ایله توفنگى اوباشلارین اوستونه توتوب” هئچ کسین بونو (منى) وورماغا حاققى یوخدور، بو آدام گناهکاردیرسا اونو کلانتریه تحویل وئرملىییک، بیز بونو قانونا تاپشیرمالىییق”، دئدى. پاسبان منى قوجاقلامیشدى. او منه باخیب دئییردى:
– قورخما، سنى گولله ایله وورسالار گرک منى ده وورسونلار.
او منى اوباشلارین ایچیندن چیخاریب کلانتریه آپارماق ایستهییردى. آمما پاسبانین قاباغین کسمیشدیلر. من اونو تانیمیردیم. او دا منى تانیمیردى. قانون پرستلیک هاردان اونون قلبینه قونموشدوسا بیلمیردیم. بو، اوباشلارین ایچینده نادر بیر آداما اوخشاییردى. منى آرادان چیخارتماق ایستهییردى. باشقالارى ایسه بیر الیمدن توتوب پاسبانین الیندن آلماق ایستهییردیلر. بو آندا او عصبانى اولوب منیم الیمدن توتوب گئرییه چکنلرین اوستونه قیشقیردى:
– من گرک بو آدامى کلانتریه تحویل وئریم، دئییب توفنگینى اونلارا طرف توتدو.
نه ایسه منیم خلاصکاریم غالب چیخدى. کلانترى ایله یوز آددیم فاصلهمیز وار ایدى. منى کلانتریه آپاریردى. میدانداکى آداملارین یاریسى دالیمیزجا گلیردى. بورا تبریزین بیرینجى کلانتریسى ایدى. اورانین قاپیسیندا آدام چوخ ایدى. پاسبان دئدیگیم بو آدام منى کلانترى مسئوللارینا تاپشیردى. بئلهلیکله او دهشتلى منظرهدن، او دونیانین سون پیللهسیندن گئرى قاییتدیم. کلانتریده منى بوش قورو کیچیک بیر اوتاغا سالیب قاپیسینى باغلادیلار. ایندیه قدر توفنگ، تپیک، یومروق ضربهلرینین آغریسینى حسّ ائتمهین جانیمین ایندى هر طرفى آغریماغا باشلامیشدى. بوینومون آردینا وورولان توفنگ قونداغینین آغریسى منى الدن سالمیشدى. بوینوم هر طرفه دؤنوردوسه سانجیسى آمانیمى قیریردى. یاواش-یاواش بو سلولون دیوارینا سؤیکنیب قورو یئرده اوزاندیم. فیکر ائدیردیم. واختیندا اؤز جانیمى بو معرکهدن قورتارمادیغیم اوچون پئشمان دئییلدیم. او زامان منیم اییرمی اوچ یاشیم اولسا دا مبارزه یوللارینى یاخشى تانییردیم. اؤزومو بئله گونلره حاضرلامیشدیم. بو منیم بیرینجى امتحانیم ایدى….
قایناق: ایشیق سایتی
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
– آند اولسون حضرت ابوالفضلین دوشن قوللارینا هر کس اونو وورسا من ده اونو ووراجاغام دئییب، الیندهکى توفنگین چاخماغینى چکدى. سس گلن طرفه باخدیم. او اورتا یاشلى بیر کیشى ایدى. اگنینده قیریشیقلى قدیمکى پاسبانلارین پالتارلارى وار ایدى. بو ملى حکومتدن قاباق خدمت ائدن پاسبانلارا اوخشاییردى. پالتارلارین قیریشیقلى اولماغى دا بونو ثابت ائدیردى. او منه طرف گلیب بیر قولونو بوینوما سالدى. او بیرى ایله توفنگى اوباشلارین اوستونه توتوب” هئچ کسین بونو (منى) وورماغا حاققى یوخدور، بو آدام گناهکاردیرسا اونو کلانتریه تحویل وئرملىییک، بیز بونو قانونا تاپشیرمالىییق”، دئدى. پاسبان منى قوجاقلامیشدى. او منه باخیب دئییردى:
– قورخما، سنى گولله ایله وورسالار گرک منى ده وورسونلار.
او منى اوباشلارین ایچیندن چیخاریب کلانتریه آپارماق ایستهییردى. آمما پاسبانین قاباغین کسمیشدیلر. من اونو تانیمیردیم. او دا منى تانیمیردى. قانون پرستلیک هاردان اونون قلبینه قونموشدوسا بیلمیردیم. بو، اوباشلارین ایچینده نادر بیر آداما اوخشاییردى. منى آرادان چیخارتماق ایستهییردى. باشقالارى ایسه بیر الیمدن توتوب پاسبانین الیندن آلماق ایستهییردیلر. بو آندا او عصبانى اولوب منیم الیمدن توتوب گئرییه چکنلرین اوستونه قیشقیردى:
– من گرک بو آدامى کلانتریه تحویل وئریم، دئییب توفنگینى اونلارا طرف توتدو.
نه ایسه منیم خلاصکاریم غالب چیخدى. کلانترى ایله یوز آددیم فاصلهمیز وار ایدى. منى کلانتریه آپاریردى. میدانداکى آداملارین یاریسى دالیمیزجا گلیردى. بورا تبریزین بیرینجى کلانتریسى ایدى. اورانین قاپیسیندا آدام چوخ ایدى. پاسبان دئدیگیم بو آدام منى کلانترى مسئوللارینا تاپشیردى. بئلهلیکله او دهشتلى منظرهدن، او دونیانین سون پیللهسیندن گئرى قاییتدیم. کلانتریده منى بوش قورو کیچیک بیر اوتاغا سالیب قاپیسینى باغلادیلار. ایندیه قدر توفنگ، تپیک، یومروق ضربهلرینین آغریسینى حسّ ائتمهین جانیمین ایندى هر طرفى آغریماغا باشلامیشدى. بوینومون آردینا وورولان توفنگ قونداغینین آغریسى منى الدن سالمیشدى. بوینوم هر طرفه دؤنوردوسه سانجیسى آمانیمى قیریردى. یاواش-یاواش بو سلولون دیوارینا سؤیکنیب قورو یئرده اوزاندیم. فیکر ائدیردیم. واختیندا اؤز جانیمى بو معرکهدن قورتارمادیغیم اوچون پئشمان دئییلدیم. او زامان منیم اییرمی اوچ یاشیم اولسا دا مبارزه یوللارینى یاخشى تانییردیم. اؤزومو بئله گونلره حاضرلامیشدیم. بو منیم بیرینجى امتحانیم ایدى….
قایناق: ایشیق سایتی
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
Telegram
ادبیات سئونلر
بوکانال ادبیات سئونلر قوروپونون سئچیلمیش اثرلری دیر
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
آذربایجانین استعدادلى آکتیورلارى بو صحنهیه جلب اولوب اؤز هنرلرینى خالقین اختیاریندا قویدولار. آذربایجاندا دمکراتیک حرکت غلبه چالمیشدى. ملى حکومتین نائلیّتلرى خالقین نائلیّتى اولدوغونا گؤره اقتصادى جهتدن گئریده قالمیش، صاحبسیز و یئتیم اوشاقلارین تعلیم تربیهسى اوچون قرار قبول ائدیلدى. بو قرارین قبولو بو دئمک ایدى کى، داها یئتیم اوشاقلار کوچهلرده آوارا سرگردان اولوب دیلنچیلیکله مشغول اولماسینلار
او زامانلار آذربایجاندا تعلیم-تربیه اوجاقلارى و مکتبلر حدیندن آرتیق آز ایدى. بو دا مرکزى دؤلتین آذربایجانا اؤگئیلیک گؤزو ایله باخماسیندان ایرهلى گلیردى. کندلرده وضعیته سون قویماق اوچون قیسا مدتده اوچ یوز اییرمی بئش ابتدائى و سکسن ایکی اورتا مکتب آچیلدى. ساوادسیزلیغى لغو ائتمک اوچون اکابرلر تاسیس اولدو. شرقین اوفوقلریندن باش قوزایان گونش آسمانا قالخدیغى هر گون یئنى مترقى قانونلارین حیاتی کئچمهسى دمکراتیک حرکتلرین میدانا چیخماسى انسان قلبینى نوازش ائدیردى.
تبریزده وطن یولوندا قزئتینین نزدیندهکى شاعرلر مجلسى اؤز ایشینه داوام ائدیردى. “شاعرلر مجلسى” کتابى چاپدان چیخمیشدى. بو کتاب نفیس ادبى کتاب اولماقلا آذربایجانین حیاتدا اولان شاعرلرینین شکیللرى، قیسا حالدا ترجمه حاللارى چاپ اولموشدو. شاعرلر مجلسینه هله ده یئنى عضولر جلب اولماقدا ایدى. محمدعلى فرزانه بو مجلسین قدیم اشتراکچیسى اولماقلا فعالیت ائدیردى. او، شاعر اولماسا دا ادبى مقالهلرله چیخیش ائدیردى. وطن یولوندا قزئتى قاباقکیلار کیمى چاپ اولوردو. بو قزئت دئمک اولار کى، او زامانین منظم و اطرافلى منتشر اولان قاباقجیل قزئتلریندن بیرى ایدى. اونون صحیفهلرینده دونیادا داوام ائدن محاربهدن و اونون سیاسى وضعیّتیندن گون آشیرى خبرلردن درج اولوردو. سیاسى تفسیرلر خبرلر “نظرلى” آدلى بیر نفر سیاسى یازیچینین طرفیندن انجام تاپیردى. او درین سیاسى معلوماتا مالیک ایدى.ستارخان خیابانیندا شوروینین بؤیوک بیر دفترى وار ایدى. بو دفترده بؤیوک نقشهلر اؤزهرینده محاربهنین فعالیّتى نشان وئریلیردى. هر هفته جمعه گونلرى سیاسى مفسر نظرلینین معروضهسى اولاردى. بئله زاماندا دفترین ایچى و خیاباندا ازدحام اولاردى. نظرلى آذربایجان دیلینده شیرین و گؤزل بیانا مالیک ایدى. خیاباندان کئچنلرى اؤزونه جلب ائدیردى.
آذربایجاندا هر گون یئنى خارقهلر یارانیردى. اقتصادى جهتدن هئچ بیر نگرانچیلیق یوخ ایدى. امنیت ساریدان ایندیه قدر آذربایجاندا بئله بیر امن آمانلیق اولمامیشدى. قولدورلارین بعضلرى تهرانا قاچمیش، قاچمایانلار ایسه تبریزین هانسى گوشهسینده ایسه گیزلنمیشدیلر. رییس کلانتریلر ملى حکومت طرفیندن تعیین اولموشدولار. کئچمیش رییس کلانتریلرین بعضلرى تهرانا قاچیمشدیلار. قاچمایانلار ایسه ملى حکومت ایله همکارلیق ائدیردیلر. اونلار یئنى تعیین اولموش کلانترى رییسلرینین معاونى کیمى خدمت ائدیب چالیشیردیلار. بیر زامان تریاک یا شیره چکنلرین مسکنى اولان تبریزین قهوهخانالارى اونلارین وجودوندان پاک اولموشدو. نظمییهده یا کلانتریلرده خدمت ائدن آژانلارین دا بیر چوخلارى ملى حکومته خدمت ائدیردیلر. کلانترى ادارهلرى کئچمیش حالتیندن آیریلمیش خالق ایله یاخیندان رابطه ساخلایان ادارهلره دؤنموشدولر. ملى حکومتدن قاباقکى رییس کلانتریلرى ملاقات ائتمک، اونلارلا گؤروشمک، اؤز دردینى اونلارا چاتدیرماق چوخ چتین اولسا دا، ایندى کلانترى رییسلرى خالقین گؤروشونه گئدیردیلر. اونلار محلهلرى، کوچهلرى دولانیب اهالى ایله یاخیندان رابطه ساخلاییر و اونلارلا مصلحتلشیردیلر. اهالى ده اونلارى سئویردى.
(۶)….
… ۱۹۴۵-نجى ایلین ماى آیینین دوققوزوندا دونیا محاربهسى قورتاردى. فاشیزم دونیا خالقلارینین قدرتى قارشیسیندا دیز چؤکدو. بوتون دونیا خالقلارى بو گونو بایرام گونوکیمى قبول ائتدیلر. دونیانى قان دریاسیندا غرق ائدنلر محکوم اولوب رسوا اولدولار. ایندى دونیا گلهجگه بویلانیب اؤز طالعى بارهسینده دوشونوردو. خرابهزارا دونموش شهرلر، کندلر و مدنیت اوجاقلارى یئنیدن آباد اولمالى ایدى. او زامان منیم وطن یولوندا قزئتینده چاپ اولان شعریم بئله باشلانیردى:
آخان چایلار، گور بولاقلار تملیندن دورولدو
غالبیت بایرامیندا ظفر طبلى وورولدو
تسلیم اولدو قارى دوشمن ابدیلیک اؤلومه،
گلهجهیین دینج حیاتى بخش ائدیلدى عالمه.
بو قانلى محاربهدن زیان گؤرموش آذربایجان خالقى دا تبریزده و باشقا شهرلرده بو غالبیت گونونو بایرام کیمى قارشیلادیلار. بو بایرام خصوصى اولاراق وطن یولوندا قزئتینده اؤز عکسینى تاپیردى. بو قزئت او گون خصوصى شمارهده قزئتین بیرینجى صحیفهسینده استالینین رنگلى پورتیرئتینى چاپ ائلهمیشدى. محاربهنین قورتارماسى ایله بازاردا گون-گوندن باهالانان ماللارین قیمتلرى آشاغى ائنمگه باشلادى. محتکرلر آنبارلاردا اولان ماللارینى آشکارا چیخارتماغا مجبور اولدولار.
او زامانلار آذربایجاندا تعلیم-تربیه اوجاقلارى و مکتبلر حدیندن آرتیق آز ایدى. بو دا مرکزى دؤلتین آذربایجانا اؤگئیلیک گؤزو ایله باخماسیندان ایرهلى گلیردى. کندلرده وضعیته سون قویماق اوچون قیسا مدتده اوچ یوز اییرمی بئش ابتدائى و سکسن ایکی اورتا مکتب آچیلدى. ساوادسیزلیغى لغو ائتمک اوچون اکابرلر تاسیس اولدو. شرقین اوفوقلریندن باش قوزایان گونش آسمانا قالخدیغى هر گون یئنى مترقى قانونلارین حیاتی کئچمهسى دمکراتیک حرکتلرین میدانا چیخماسى انسان قلبینى نوازش ائدیردى.
تبریزده وطن یولوندا قزئتینین نزدیندهکى شاعرلر مجلسى اؤز ایشینه داوام ائدیردى. “شاعرلر مجلسى” کتابى چاپدان چیخمیشدى. بو کتاب نفیس ادبى کتاب اولماقلا آذربایجانین حیاتدا اولان شاعرلرینین شکیللرى، قیسا حالدا ترجمه حاللارى چاپ اولموشدو. شاعرلر مجلسینه هله ده یئنى عضولر جلب اولماقدا ایدى. محمدعلى فرزانه بو مجلسین قدیم اشتراکچیسى اولماقلا فعالیت ائدیردى. او، شاعر اولماسا دا ادبى مقالهلرله چیخیش ائدیردى. وطن یولوندا قزئتى قاباقکیلار کیمى چاپ اولوردو. بو قزئت دئمک اولار کى، او زامانین منظم و اطرافلى منتشر اولان قاباقجیل قزئتلریندن بیرى ایدى. اونون صحیفهلرینده دونیادا داوام ائدن محاربهدن و اونون سیاسى وضعیّتیندن گون آشیرى خبرلردن درج اولوردو. سیاسى تفسیرلر خبرلر “نظرلى” آدلى بیر نفر سیاسى یازیچینین طرفیندن انجام تاپیردى. او درین سیاسى معلوماتا مالیک ایدى.ستارخان خیابانیندا شوروینین بؤیوک بیر دفترى وار ایدى. بو دفترده بؤیوک نقشهلر اؤزهرینده محاربهنین فعالیّتى نشان وئریلیردى. هر هفته جمعه گونلرى سیاسى مفسر نظرلینین معروضهسى اولاردى. بئله زاماندا دفترین ایچى و خیاباندا ازدحام اولاردى. نظرلى آذربایجان دیلینده شیرین و گؤزل بیانا مالیک ایدى. خیاباندان کئچنلرى اؤزونه جلب ائدیردى.
آذربایجاندا هر گون یئنى خارقهلر یارانیردى. اقتصادى جهتدن هئچ بیر نگرانچیلیق یوخ ایدى. امنیت ساریدان ایندیه قدر آذربایجاندا بئله بیر امن آمانلیق اولمامیشدى. قولدورلارین بعضلرى تهرانا قاچمیش، قاچمایانلار ایسه تبریزین هانسى گوشهسینده ایسه گیزلنمیشدیلر. رییس کلانتریلر ملى حکومت طرفیندن تعیین اولموشدولار. کئچمیش رییس کلانتریلرین بعضلرى تهرانا قاچیمشدیلار. قاچمایانلار ایسه ملى حکومت ایله همکارلیق ائدیردیلر. اونلار یئنى تعیین اولموش کلانترى رییسلرینین معاونى کیمى خدمت ائدیب چالیشیردیلار. بیر زامان تریاک یا شیره چکنلرین مسکنى اولان تبریزین قهوهخانالارى اونلارین وجودوندان پاک اولموشدو. نظمییهده یا کلانتریلرده خدمت ائدن آژانلارین دا بیر چوخلارى ملى حکومته خدمت ائدیردیلر. کلانترى ادارهلرى کئچمیش حالتیندن آیریلمیش خالق ایله یاخیندان رابطه ساخلایان ادارهلره دؤنموشدولر. ملى حکومتدن قاباقکى رییس کلانتریلرى ملاقات ائتمک، اونلارلا گؤروشمک، اؤز دردینى اونلارا چاتدیرماق چوخ چتین اولسا دا، ایندى کلانترى رییسلرى خالقین گؤروشونه گئدیردیلر. اونلار محلهلرى، کوچهلرى دولانیب اهالى ایله یاخیندان رابطه ساخلاییر و اونلارلا مصلحتلشیردیلر. اهالى ده اونلارى سئویردى.
(۶)….
… ۱۹۴۵-نجى ایلین ماى آیینین دوققوزوندا دونیا محاربهسى قورتاردى. فاشیزم دونیا خالقلارینین قدرتى قارشیسیندا دیز چؤکدو. بوتون دونیا خالقلارى بو گونو بایرام گونوکیمى قبول ائتدیلر. دونیانى قان دریاسیندا غرق ائدنلر محکوم اولوب رسوا اولدولار. ایندى دونیا گلهجگه بویلانیب اؤز طالعى بارهسینده دوشونوردو. خرابهزارا دونموش شهرلر، کندلر و مدنیت اوجاقلارى یئنیدن آباد اولمالى ایدى. او زامان منیم وطن یولوندا قزئتینده چاپ اولان شعریم بئله باشلانیردى:
آخان چایلار، گور بولاقلار تملیندن دورولدو
غالبیت بایرامیندا ظفر طبلى وورولدو
تسلیم اولدو قارى دوشمن ابدیلیک اؤلومه،
گلهجهیین دینج حیاتى بخش ائدیلدى عالمه.
بو قانلى محاربهدن زیان گؤرموش آذربایجان خالقى دا تبریزده و باشقا شهرلرده بو غالبیت گونونو بایرام کیمى قارشیلادیلار. بو بایرام خصوصى اولاراق وطن یولوندا قزئتینده اؤز عکسینى تاپیردى. بو قزئت او گون خصوصى شمارهده قزئتین بیرینجى صحیفهسینده استالینین رنگلى پورتیرئتینى چاپ ائلهمیشدى. محاربهنین قورتارماسى ایله بازاردا گون-گوندن باهالانان ماللارین قیمتلرى آشاغى ائنمگه باشلادى. محتکرلر آنبارلاردا اولان ماللارینى آشکارا چیخارتماغا مجبور اولدولار.
بئلهلیکله محاربه نتیجهسینده وجودا گلن باهالیق فلاکتى یاواش-یاواش آرادان گئتمهیه باشلادى. محاربه قورتارماقلا ایراندا اولان آمریکا و انگلیس قوشونلارى ایرانى ترک ائتدیلر. آمما شوروى قوشونلارى هله ایراندا ایدیلر. آمریکا و انگلیس دؤلتلرى آذربایجاندا یارانان ملى حکومتین قانلى دوشمنلریندن ایدیلر. اونلار تهراندا مرکزى دؤلتین باش وزیرى قوامالسلطنهنى آذربایجانین ملى حکومتینین علیهینه تحریک ائدیردیلر. قوام اؤز آغالارینین فرمانینى اجرا ائتمک اوچون قوجا تولکولر کیمى هر گون یئنى حیلهلره ال آتیردى. آمما آذربایجاندا ملى حکومت طرفیندن گؤرولن ایشلر خالقین بو حکومتدن طرفدارلیغى مرکزى دؤلتى وادار ائتمیشدى آدربایجان خالقینین آرزو-ایستکلرینى رسمیتله تانیسین و اونون دمکراتیک حرکتلرینى تصدیق ائتسین. بونونلا بئله مرکزى دؤلتله ملى حکومت آراسیندا دانیشیقلار گئدیردى…
ایکینجى دنیا محاربهسینین قورتارماسیله دونیا خالقلارى ویران اولموش اؤلکهلرده یئنیدن آبادانلاقا باشلامیشدیلار. فاشیزم تمامیله تارومار اولموشدو. حربى توققوشمالار آزالسا دا سیاسى توققوشمالار گونو-گوندن آرتماقدا ایدى. آمریکا قرارداد اوزره شوروینین ایرانى تخلیه ائتمهسینى طلب ائدیردى. بئله بیر زاماندا آمریکا تسلیم اولماق ایستهمهین ژاپون دؤلتینین هیروشیما و ناکازاکى شهرلرینى آتوم بومباسى ایله بومباردیمان ائتدى. آمریکا دؤلتى بو آزغین عملى ایله اؤز قدرتینى دونیا خالقلارینا گؤسترمکله گلهجکده اؤز امپریالیستى سیاستینى حیاتا کئچیرمک اوچون زمین یارادیردى. بو مانورون باشلیجا طرفى شوروى دؤلتى ایدى. ایندى شوروى اؤز قوشونلارینى ایراندان آپارماغا حاضرلاشیردى. وطن یولوندا قزئتى آخیرینجى شمارهسینده اؤز اوخوجولارى ایله الوداع ائدیب حیاتینا سون وئردى. اوزون ایللر بویو دونیا محاربهسى باشلاناندان قورتارانا کیمى اؤز منظم، مرتب و دولغون انتشارى ایله آذربایجاندا سیاسى، اجتماعى، هنرى، ادبى تاثیر قویان بو قزئت ایندى تبریزى ترک ائدیردى. وطن یولوندا قزئتینین ادارهسنیده حاضرلیق ایشلرى گئدیردى. آمما بو آخشام خداخافظلیک عنوانى ایله بو قزئتین مسئوللارى طرفیندن ضیافت وئریلهجکدى. بو ضیافتده آدلى سانلى شاعرلر، ملى حکومتین معارف مسئوللارى، صنعتکارلار و وطن یولوندا قزئتینى اداره ائدن یازیچى و شاعرلر اشتراک ائدیردیلر. بو اونودولماز بیر گئجه ایدى. جعفر خندان رضا قولویئو باشقالارى صحبت ائتدیلر. شاعرلردن شعر اوخودولار. آمما مجلسى قیزدیران عاشیق حسین جاوان ایدى. عاشیق حسین جاوان سانکى اؤز هنرینین محصولدار چاغینى بو آخشاما ساخلامیشدى. اونون ملاحتلى سسى خصوصى اولاراق بو مجلسده اشتراک ائدن آذربایجانلى عالى رتبهلى افسرلرى داها دا آرتیق روحلاندیریردى. شاعرلردن على فطرت، اعتماد، صحاف، آذر اوغلو، على توده، کامیل، من و باشقالارى اشتراک ائدیردى. مشهور کرد شاعرى هیژاردا بو مجلسده ایدى. بئلهلیکله بو اونودولماز گئجه وطن یولوندا قزئتینین امکداشلاریله سون گؤروش اولدو…
(۷)….
… ۱۳۲۵-نجى ایلین خرداد آیینین آخیرلارى ایدى. تبریزین هاواسى عادت اوزره معتدیل اولماسینا باخمایاراق گونو-گوندن قیزماغا گئدیردى. آذربایجانین او جملهدن تبریزین اقتصادى جهتدن هئچ نگرانلیغى یوخ ایدى. تهران ایله آذربایجانین اقتصادى یوللارى باغلى اولسا دا چاتیشمامازلیق یوخ ایدى. اییرمی بیر آذر قیامیندان و اوندان قاباق ایشدن دوشموش کارگاه و کارخانالار یئنیدن ایشه دوشموشدولر. تبریز بازارى اؤز عادى حالیندا اولماقلا برابر دوکانلار آغزینا قدر مال ایله دولو ایدى. احتکارلیق ایله آمانسیز مبارزه گئدیردى.
تزه آسفالت اولموش ستارخان خیابانیندان دسته- دسته اؤتن فدائیلر آذربایجان سرودونو اوخویاندا سسلرى ارک قالاسینین باشیندان آشیب سهند و عینالىنین یاماجلاریندا عکس اولونوردو. اونلارین دالینجا یئنى تشکیل اولموش ستارخان آتلیلارى حرکت ائدیردى. اون بئش نفره یاخین بو آتلیلار ایینلرینده آغ کؤینهیین اوستوندن باغلادیقلارى کمربندلرى، باشلارینداکى قارا پاپاقلارى، قارا شالوارین اوستونه چکیلن قارا اوزون چکمهلرى. دوداقلارینین اوستونده قارا توپا بوغلارى اونلارا حدیندن آرتیق احتشام باغیشلاییردى. بونلارا ستارخان آتلیلارى آدى وئریلمیشدى. بو آتلیلار دستهسینین سرکردهسى على قهرمانى ایدى. او همیشه آتلیلارین قاباغیندا حرکت ائدیردى. باشقا آتلیلاردان قاسیم قازاق اونون آردینجا حرکت ائدیردیلر.
بونلار خیابانا چیخاندا جماعت ساغ و سول طرفدن اؤز یئرلرینده دایانیب تاماشایا دوروردولار. فدائیلرین اوخودوغو آذربایجان سرودو، آتلارین دیرناقلاریندان قوپان سسه قوشولوب اوزاقلارا یاییلیردى:
ایکینجى دنیا محاربهسینین قورتارماسیله دونیا خالقلارى ویران اولموش اؤلکهلرده یئنیدن آبادانلاقا باشلامیشدیلار. فاشیزم تمامیله تارومار اولموشدو. حربى توققوشمالار آزالسا دا سیاسى توققوشمالار گونو-گوندن آرتماقدا ایدى. آمریکا قرارداد اوزره شوروینین ایرانى تخلیه ائتمهسینى طلب ائدیردى. بئله بیر زاماندا آمریکا تسلیم اولماق ایستهمهین ژاپون دؤلتینین هیروشیما و ناکازاکى شهرلرینى آتوم بومباسى ایله بومباردیمان ائتدى. آمریکا دؤلتى بو آزغین عملى ایله اؤز قدرتینى دونیا خالقلارینا گؤسترمکله گلهجکده اؤز امپریالیستى سیاستینى حیاتا کئچیرمک اوچون زمین یارادیردى. بو مانورون باشلیجا طرفى شوروى دؤلتى ایدى. ایندى شوروى اؤز قوشونلارینى ایراندان آپارماغا حاضرلاشیردى. وطن یولوندا قزئتى آخیرینجى شمارهسینده اؤز اوخوجولارى ایله الوداع ائدیب حیاتینا سون وئردى. اوزون ایللر بویو دونیا محاربهسى باشلاناندان قورتارانا کیمى اؤز منظم، مرتب و دولغون انتشارى ایله آذربایجاندا سیاسى، اجتماعى، هنرى، ادبى تاثیر قویان بو قزئت ایندى تبریزى ترک ائدیردى. وطن یولوندا قزئتینین ادارهسنیده حاضرلیق ایشلرى گئدیردى. آمما بو آخشام خداخافظلیک عنوانى ایله بو قزئتین مسئوللارى طرفیندن ضیافت وئریلهجکدى. بو ضیافتده آدلى سانلى شاعرلر، ملى حکومتین معارف مسئوللارى، صنعتکارلار و وطن یولوندا قزئتینى اداره ائدن یازیچى و شاعرلر اشتراک ائدیردیلر. بو اونودولماز بیر گئجه ایدى. جعفر خندان رضا قولویئو باشقالارى صحبت ائتدیلر. شاعرلردن شعر اوخودولار. آمما مجلسى قیزدیران عاشیق حسین جاوان ایدى. عاشیق حسین جاوان سانکى اؤز هنرینین محصولدار چاغینى بو آخشاما ساخلامیشدى. اونون ملاحتلى سسى خصوصى اولاراق بو مجلسده اشتراک ائدن آذربایجانلى عالى رتبهلى افسرلرى داها دا آرتیق روحلاندیریردى. شاعرلردن على فطرت، اعتماد، صحاف، آذر اوغلو، على توده، کامیل، من و باشقالارى اشتراک ائدیردى. مشهور کرد شاعرى هیژاردا بو مجلسده ایدى. بئلهلیکله بو اونودولماز گئجه وطن یولوندا قزئتینین امکداشلاریله سون گؤروش اولدو…
(۷)….
… ۱۳۲۵-نجى ایلین خرداد آیینین آخیرلارى ایدى. تبریزین هاواسى عادت اوزره معتدیل اولماسینا باخمایاراق گونو-گوندن قیزماغا گئدیردى. آذربایجانین او جملهدن تبریزین اقتصادى جهتدن هئچ نگرانلیغى یوخ ایدى. تهران ایله آذربایجانین اقتصادى یوللارى باغلى اولسا دا چاتیشمامازلیق یوخ ایدى. اییرمی بیر آذر قیامیندان و اوندان قاباق ایشدن دوشموش کارگاه و کارخانالار یئنیدن ایشه دوشموشدولر. تبریز بازارى اؤز عادى حالیندا اولماقلا برابر دوکانلار آغزینا قدر مال ایله دولو ایدى. احتکارلیق ایله آمانسیز مبارزه گئدیردى.
تزه آسفالت اولموش ستارخان خیابانیندان دسته- دسته اؤتن فدائیلر آذربایجان سرودونو اوخویاندا سسلرى ارک قالاسینین باشیندان آشیب سهند و عینالىنین یاماجلاریندا عکس اولونوردو. اونلارین دالینجا یئنى تشکیل اولموش ستارخان آتلیلارى حرکت ائدیردى. اون بئش نفره یاخین بو آتلیلار ایینلرینده آغ کؤینهیین اوستوندن باغلادیقلارى کمربندلرى، باشلارینداکى قارا پاپاقلارى، قارا شالوارین اوستونه چکیلن قارا اوزون چکمهلرى. دوداقلارینین اوستونده قارا توپا بوغلارى اونلارا حدیندن آرتیق احتشام باغیشلاییردى. بونلارا ستارخان آتلیلارى آدى وئریلمیشدى. بو آتلیلار دستهسینین سرکردهسى على قهرمانى ایدى. او همیشه آتلیلارین قاباغیندا حرکت ائدیردى. باشقا آتلیلاردان قاسیم قازاق اونون آردینجا حرکت ائدیردیلر.
بونلار خیابانا چیخاندا جماعت ساغ و سول طرفدن اؤز یئرلرینده دایانیب تاماشایا دوروردولار. فدائیلرین اوخودوغو آذربایجان سرودو، آتلارین دیرناقلاریندان قوپان سسه قوشولوب اوزاقلارا یاییلیردى:
اى توپراقى لعل مرجان آذربایجان، آذربایجان
من وئرهرم اوغروندا جان آذربایجان،آذربایجان
اى وطنیم دوشمن عجب، باغرینى آل قان ائلهدى
سویدو رذالتله سنى، ظلمیله تالان ائلهدى
باغلارینى ووردو خزان، گؤر نئجه ویران ائلهدى
ظلمت کئچیب دؤندو زامان آذربایجان، آذربایجان
اى تورپاقى لعل مرجان آذربایجان، آذربایجان
(۸)….
… وطن یولوندا قزئتىنین آذربایجاندان گئتمهسى ایله شاعرلر مجلسى ده تعطیل اولموشدو. بو مجلسین یئرى بوش اولا بیلمزدى. ایندیه قدر ملى حکومتین دؤورونده هله آذربایجانین یازیچیلار تشکیلاتى تشکیل اولمامیشدى. آذربایجانین یازیچیلار جمعیتینین تشکیلى بارهسینده فرمان صادر اولدو. تبریزین و باشقا شهرلرین شاعر یازیچیلارى بو جمعیتى تشکیل وئرمکدن اؤترو دعوت اولدولار. بؤیوک بیر ییغینجاقدا شاعرلر آغاى کامیلى یازیچیلار جمعیتینه صدر سئچدیلر و آغاى فخرالدین محزون کاتب اولدو. بئلهلیکه بو جمعییت اؤز ایشینه باشلادى. بو، آذربایجاندا ایلک یازیچیلار جمعیتى ایدى. بوتون شاعر و یازیچیلارى اؤز اطرافینا آلمیشدى. بو جمعیتین اؤزونون قزئت اورقانى اولمالى ایدى. بو ایشه هله تئز اولدوغونا گؤره هلهلیک فرقهنین اورقانى اولان آذربایجان قزئتى ایله علاقهده اولماغى مصلحت گؤروندو. او گوندن سونرا شاعرلرین شعرلرى آذربایجان قزئتینین بزگى اولدو. بو قزئتین مسئولو یایچیلاردان آغاى خشکنابى ایدى. او قدرتلى یازیچیلاردان حساب اولوردو. خشکنابىنین “پولادلار نئجه سوواریلدى” رومانى سریال شکلینده آذربایجان قزئتینده چاپ اولوردو. آذربایجان یازیچیلار جمعیتینین یئنى بناسى تربیت خیابانیندا یئرلشیردى. شاعرلرین هفتهلیک اجلاسى بو بنادا تشکیل اولوردو.
بونودا قید ائتملىیم کى، من هله تهراندان تبریزه گلمهمیشدن قاباق وطن یولوندا قزئتینین ادارهسى طرفیندن اوچ مهم مسئله انجام تاپمیشدى. بونلارین بیرى سردار ملى ستارخانا یازیلاجاق شعر بارهسینده مسابقه ایدى. بو مسابقهیه جایزه ده تعیین اولموشدو. شاعرلرین چوخو بو مسابقهده اشتراک ائدیب یازدیقلارى شعرلرى وطن یولوندا قزئتینه تقدیم ائتمیشدیلر. بو شعرلره قیمت وئرمک اوچون هئیت تشکیل اولموشدو. بو هیئتین نظرى ایله جایزهنى شاعرلردن على فطرت بیرینجى، بالاش آذراوغلو ایکینجى یئرى توتموشدولار. شاعرلر مجلسى طرفیندن ادبى ساتیریک جهتدن مهم ساییلان میرزه على معجزون ادبى یارادیجیلیغى بارهسینده گؤرولن ایشلر ایدى. میرزهعلى معجز جنوبى آذربایجانین صابرى حساب اولوردو. اونون اؤزونه مخصوص طنز شعرلرى خالق آراسیندا مهم یئر توتموشدو. سئویله- سئویله اوخونان بو شعرلر شاعرین خالق آراسیندا اولان عیبهجرلیکلرى دریندن درک ائتمهسیندن قاباغا گلیردى. گؤزلرى اوزاق گؤرن بو شاعرین اجتماعادا حکم ائدن خرافاتین چیرکین قیافهسینى قامچیلاییر و اونلارى افشا ائدیردى. معجز خالقى اؤزونه جذب ائده بیلدیگى کیمى شاعرلر مجلسینده اولان شاعرلرى ده جذب ائتمیشدى. بونا گؤره ده بو شاعرى دریندن اؤیرنمک و اونون یارادیجیلیغى بارهده تدقیقات آپارماق اوچون آلینان قرارا گؤره شاعرلر مجلسینین عضولرى بیرلیکده معجزین یاشاییب یاراتدیغى شبستر شهرینه گئدیرلر. بو تدقیقات سفرینده وطن یولوندا قزئتینین مسئوللاریندان جعفرخندان، غلام محمدلى، قیلمان موسائیو و باشقالارى اشتراک ائتمیشدیلر. معجزون یاشادیغى ائوین حیطینده دستهجمعى حالیندا تاریخى شکیل ده چکدیرمیشدیلر. اوردا ادیبلر و شاعرلردن معجزون حیاتى و یارادیجیلیغى بارهسینده معروضه ائتمیشدیلر.
۱۹۴۵-نجى ایلین آپرئل آیینین اییرمی سککیزینده شیمالى آذربایجانین اییرمی بئش ایللیگى مناسبتیله ایراندان دا بؤیوک بیر هیئت دعوت اولموشدو. بو هیئت ایرانین مشهور شاعرلریندن ملکالشعرا بهارین باشچیلیغى ایله باکى شهرینه گئتمیشدیلر. آذربایجانداندا شاعرلر مجلسینین عضولریندن علىفطرت، میرمهدى اعتماد، بالاش آذراوغلو، مهدى چاووشى و باشقالارى دعوت اولموشدولار. او زامان دونیا محاربهسینین یئنى قورتارماسینا باخمایاراق بو بایرام گونو چوخ شانلى کئچمیش و ایران و آذربایجاندان گئدن نمایندهلر بؤیوک روح یوکسکلیگى ایله گئرى قاییتمیشدیلار. اونلار باکىدا گؤردوکلرى بارهده مقالهلرله چیخیش ائتمیشدیلر. تبریزدن گئدن نمایندهلر ده وطنه قاییداندان سونرا بایرام گونونه شعرلر یازمیشدیلار. بالاش آذراوغلو “باکى سفرى” آدلى مشهور شعرینى یازیب تبریزده چاپ ائتدیرمیشدى.
(۹)….
… مرکزى دؤلت ایله آذربایجانین ملى حکومتى آراسیندا چکیشمهلر داوام ائدیردى. آذربایجاندان تهرانا گئدن نمایندهلر هئچ بیر راضیلیق الده ائتمهدن تبریزه قایتمیشدیلار. مرکزى دؤلت آذربایجانین الده ائتدیگى موفقیتلرى قبول ائتمک ایستهمیردى. نخست وزیر قوامالسلطنه بو مسئلهنى اون بئشینجى مجلسین سرانجامینا وئرمیشدى. خرداد آییندا ایکینجى نماینده هیئتى آذربایجانین ملى حکومتى طرفیندن تهرانا گئتملى اولدو.
من وئرهرم اوغروندا جان آذربایجان،آذربایجان
اى وطنیم دوشمن عجب، باغرینى آل قان ائلهدى
سویدو رذالتله سنى، ظلمیله تالان ائلهدى
باغلارینى ووردو خزان، گؤر نئجه ویران ائلهدى
ظلمت کئچیب دؤندو زامان آذربایجان، آذربایجان
اى تورپاقى لعل مرجان آذربایجان، آذربایجان
(۸)….
… وطن یولوندا قزئتىنین آذربایجاندان گئتمهسى ایله شاعرلر مجلسى ده تعطیل اولموشدو. بو مجلسین یئرى بوش اولا بیلمزدى. ایندیه قدر ملى حکومتین دؤورونده هله آذربایجانین یازیچیلار تشکیلاتى تشکیل اولمامیشدى. آذربایجانین یازیچیلار جمعیتینین تشکیلى بارهسینده فرمان صادر اولدو. تبریزین و باشقا شهرلرین شاعر یازیچیلارى بو جمعیتى تشکیل وئرمکدن اؤترو دعوت اولدولار. بؤیوک بیر ییغینجاقدا شاعرلر آغاى کامیلى یازیچیلار جمعیتینه صدر سئچدیلر و آغاى فخرالدین محزون کاتب اولدو. بئلهلیکه بو جمعییت اؤز ایشینه باشلادى. بو، آذربایجاندا ایلک یازیچیلار جمعیتى ایدى. بوتون شاعر و یازیچیلارى اؤز اطرافینا آلمیشدى. بو جمعیتین اؤزونون قزئت اورقانى اولمالى ایدى. بو ایشه هله تئز اولدوغونا گؤره هلهلیک فرقهنین اورقانى اولان آذربایجان قزئتى ایله علاقهده اولماغى مصلحت گؤروندو. او گوندن سونرا شاعرلرین شعرلرى آذربایجان قزئتینین بزگى اولدو. بو قزئتین مسئولو یایچیلاردان آغاى خشکنابى ایدى. او قدرتلى یازیچیلاردان حساب اولوردو. خشکنابىنین “پولادلار نئجه سوواریلدى” رومانى سریال شکلینده آذربایجان قزئتینده چاپ اولوردو. آذربایجان یازیچیلار جمعیتینین یئنى بناسى تربیت خیابانیندا یئرلشیردى. شاعرلرین هفتهلیک اجلاسى بو بنادا تشکیل اولوردو.
بونودا قید ائتملىیم کى، من هله تهراندان تبریزه گلمهمیشدن قاباق وطن یولوندا قزئتینین ادارهسى طرفیندن اوچ مهم مسئله انجام تاپمیشدى. بونلارین بیرى سردار ملى ستارخانا یازیلاجاق شعر بارهسینده مسابقه ایدى. بو مسابقهیه جایزه ده تعیین اولموشدو. شاعرلرین چوخو بو مسابقهده اشتراک ائدیب یازدیقلارى شعرلرى وطن یولوندا قزئتینه تقدیم ائتمیشدیلر. بو شعرلره قیمت وئرمک اوچون هئیت تشکیل اولموشدو. بو هیئتین نظرى ایله جایزهنى شاعرلردن على فطرت بیرینجى، بالاش آذراوغلو ایکینجى یئرى توتموشدولار. شاعرلر مجلسى طرفیندن ادبى ساتیریک جهتدن مهم ساییلان میرزه على معجزون ادبى یارادیجیلیغى بارهسینده گؤرولن ایشلر ایدى. میرزهعلى معجز جنوبى آذربایجانین صابرى حساب اولوردو. اونون اؤزونه مخصوص طنز شعرلرى خالق آراسیندا مهم یئر توتموشدو. سئویله- سئویله اوخونان بو شعرلر شاعرین خالق آراسیندا اولان عیبهجرلیکلرى دریندن درک ائتمهسیندن قاباغا گلیردى. گؤزلرى اوزاق گؤرن بو شاعرین اجتماعادا حکم ائدن خرافاتین چیرکین قیافهسینى قامچیلاییر و اونلارى افشا ائدیردى. معجز خالقى اؤزونه جذب ائده بیلدیگى کیمى شاعرلر مجلسینده اولان شاعرلرى ده جذب ائتمیشدى. بونا گؤره ده بو شاعرى دریندن اؤیرنمک و اونون یارادیجیلیغى بارهده تدقیقات آپارماق اوچون آلینان قرارا گؤره شاعرلر مجلسینین عضولرى بیرلیکده معجزین یاشاییب یاراتدیغى شبستر شهرینه گئدیرلر. بو تدقیقات سفرینده وطن یولوندا قزئتینین مسئوللاریندان جعفرخندان، غلام محمدلى، قیلمان موسائیو و باشقالارى اشتراک ائتمیشدیلر. معجزون یاشادیغى ائوین حیطینده دستهجمعى حالیندا تاریخى شکیل ده چکدیرمیشدیلر. اوردا ادیبلر و شاعرلردن معجزون حیاتى و یارادیجیلیغى بارهسینده معروضه ائتمیشدیلر.
۱۹۴۵-نجى ایلین آپرئل آیینین اییرمی سککیزینده شیمالى آذربایجانین اییرمی بئش ایللیگى مناسبتیله ایراندان دا بؤیوک بیر هیئت دعوت اولموشدو. بو هیئت ایرانین مشهور شاعرلریندن ملکالشعرا بهارین باشچیلیغى ایله باکى شهرینه گئتمیشدیلر. آذربایجانداندا شاعرلر مجلسینین عضولریندن علىفطرت، میرمهدى اعتماد، بالاش آذراوغلو، مهدى چاووشى و باشقالارى دعوت اولموشدولار. او زامان دونیا محاربهسینین یئنى قورتارماسینا باخمایاراق بو بایرام گونو چوخ شانلى کئچمیش و ایران و آذربایجاندان گئدن نمایندهلر بؤیوک روح یوکسکلیگى ایله گئرى قاییتمیشدیلار. اونلار باکىدا گؤردوکلرى بارهده مقالهلرله چیخیش ائتمیشدیلر. تبریزدن گئدن نمایندهلر ده وطنه قاییداندان سونرا بایرام گونونه شعرلر یازمیشدیلار. بالاش آذراوغلو “باکى سفرى” آدلى مشهور شعرینى یازیب تبریزده چاپ ائتدیرمیشدى.
(۹)….
… مرکزى دؤلت ایله آذربایجانین ملى حکومتى آراسیندا چکیشمهلر داوام ائدیردى. آذربایجاندان تهرانا گئدن نمایندهلر هئچ بیر راضیلیق الده ائتمهدن تبریزه قایتمیشدیلار. مرکزى دؤلت آذربایجانین الده ائتدیگى موفقیتلرى قبول ائتمک ایستهمیردى. نخست وزیر قوامالسلطنه بو مسئلهنى اون بئشینجى مجلسین سرانجامینا وئرمیشدى. خرداد آییندا ایکینجى نماینده هیئتى آذربایجانین ملى حکومتى طرفیندن تهرانا گئتملى اولدو.