ادبیات سئونلر

نامه های «احسان طبری» به« ژاله اصفهانی» ۲

۲۲ نوامبر ۱۹۵۱ [1 آذر 1330]

رفیقِ ارجمندم،
پس از مدّتی که فرصتی یافتم تا با اعتذار از تعویق، جوابِ نامه آن دوست گرامی را بنویسم، هرچه نامه‌تان را جُستم، نیافتم و اکنون ناچارم با اتکاء به آن‌چه در ذهن‌ام مانده پاسخ‌گویی کنم. باری، اُمید است شما و شوهرِ محترم‌تان خوش‌وخرّم باشید و هر روز چیزِ تازه‌ای بر گنجینۀ دانشِ خود بیافزایید، زیرا این کار اکنون اهمّ ِوظایفِ ماست.
از این‌که انتقاداتِ مرا به صداقت و دقّت موصوف داشتید، بسی ممنونم. امّا دربارۀ صداقت، من هم با شما هم‌آهنگ‌ام که درواقع آن‌چه درک کرده‌ام بی غلّ‌وغَش گفته‌ام و امّا دربارۀ دقّت، من صالح برای قضاوت‌اش نیستم. به‌هرجهت یک بی‌دقّتی را که خود شما متذکر شده‌اید می‌توانم تصدیق کنم و آن این‌که همۀ انتقاد در زمینۀ شکل بود، و مضمون و ترکیبِ منظومه مسکوت ماند.
دو ایرادِ مرا نپذیرفته بودید، ولی من هم متاسفانه به پاسخِ شما درمورد این دو ایراد قانع نشده‌ام. یکی دربابِ تنوّعِ وزن که چون من‌گفتم درموسیقی تنوّعِ نَغَمات براساسِ هارمونی انجام می‌پذیرد، تصوّر نمودید منظورم موسیقی ملّی ایرانی است و حال‌آن‌که موسیقی ملّی ‌ایرانی هنوز از مرحلۀ یک‌صدایی بیرون نیامده و اشکالِ بغرنج و مرکّب به خود نگرفته، و منظورم همانا موسیقیِ علمی بود.
اینک اندیشۀ خود را واضح‌تر بیان کنم.
۱
نظریۀ من [ایرادِ اولِ من] این است که در یک منظومۀ واحد اگر هم تنوّعِ وزن را رَوا شمُریم (که من رَوا می‌شمُرم)، باید آن‌را بر حسبِ میزان و قاعده‌ای عملی کنیم و به نظر من میزان و قاعده اش هم این است که تنوّعِ وزن بر اساس حفظِ هماهنگی و تناسب بین اوزانِ متنوّع انجام پذیرد.
مثلاً در منظومۀ "جعفر" من با این تنوّع موافقم و آن را رَوا می‌دارم:
صبح با چهرۀ درخشنده... الخ
و سپس:
من مایل هستم با کارِ شما... الخ
این دو وزن، هر دو کوتاه، هر دو ضرب‌دار و در یک کلمه با هم متناسب هستند، ولی با این تنوّع مخالفم و آن‌را رَوا نمی‌دارم:
عشقی از عشقِ میهن برتر نیست
و سپس:
دیده‌ام بر احمد و ایوان دل‌ام جای دگر (از نسخۀ بدل اوّل منظومۀ جعفر)
این دو وزن یکی کوتاه دیگری بلند، یکی ضرب‌دار دیگری کِش‌دار، و لذا با هم غیرِ متناسب است. این از لحاظِ صرفاً عروضی، از لحاظِ ریتم و متریکِ شعر.
حالا شما می‌گویید: "آخر من با تغییرِ وزن می‌خواهم تاثیرِ روحی را عوض کنم. وزنِ ضرب‌دار برای مطالبِ نشاط‌آور، وزنِ کِش‌دار برای مطالبِ حُزن‌انگیز... در موسیقی هم این کار را می‌کنند".
استدلالِ شما این است، چنین نیست؟
ولی من جواب می‌دهم: در موسیقی تغییرِ لحن (یا: тональность) که آن را مُدولاسیون (یا: модуляця) می‌نامند، بر روی قاعدۀ توافق و هارمونی انجام می‌گیرد و دِیمی نیست. موسیقی‌دان نمی‌تواند از چارچوبِ اوزانی که ایجاد می‌کند بجهد، مگر با نَغَمات واسط و پیوندی.
این کار در شعر ممکن نیست و به‌طور کلّی شعر مقولۀ دیگری است. لذا تنها می‌توان از یک وزن به وزنِ متناسبِ دیگر رفت و لاغیر.
خواهید گفت: "در اشعارِ روسی این کار نظیر دارد."
تا آن‌جا که من در خاطر دارم شعرای روسیه قاعدۀ تناسبِ (پروپُرسیون) [proportion] وزن را مراعات کرده‌اند. اگر نمونۀ کنکرتی باشد ذکر نمایید، بسی ممنون می‌شوم. تازه اگر چنین نمونه‌ای ذکر کنید، من نظرِ خود را نه به عنوان اصلِ مسلّم، بل‌که به‌عنوانِ ذوق و سلیقۀ شخصی حفظ می‌کنم، زیرا باید به کمالِ شکل و عُلُوّ ِ فنّی قطعۀ شعری اهمّیتِ بسیار داد.
۲
ایرادِ دوّمِ من که موردِ پسندتان واقع نشد، موضوع قافیه کردن "ساده" و "ده" بود که گفتید با تغییرِ خطّ، فرق مابینِ هاء ملفوظ و غیرِ ملفوظ از بین می‌رود.
اگر مثلاً ما خطّ ِخود را لاتینیزه کنیم این‌طور خواهد شد:
ساده sade
دِه deh
اتفاقا دراین حالت آن فرقِ اساسی که در خطّ ِکنونی روشن نیست، معلوم می‌شود. یعنی آن‌که ساده فقط به de ختم می‌شود و دِه به deh ختم می‌شود و درست به‌همین علّت قافیۀ یک‌دیگر نیستند.
قافیۀ دِه چنین است:
دِه(deh)، بِه(beh)، مِه(meh)، کِه(keh)
قافیۀ ساده چنین:
ساده(sade)، زاده(zade)، داده(dade)، آماده(amade)
گمانم روشن شده باشد. ممکن ‌است شما پیشنهاد کنید که ما می‌توانیم قافیه‌های فونِتیک [phonetic] را برقرار سازیم. این در ادبیّاتِ فارسی سابقه دارد:
مثلاً مولوی اعتماد را با صفات قافیه کرده است، روح را با کوه، داغ را با فراغ، قصاص را با اساس، حتّی نماز را با قیاس هم می‌توان قافیه کرد. من با برقرارکردن قافیۀ فونتیک موافقم، ولی در صورتی‌که آن‌را بر طبق میزانِ محاسبه‌شده‌ای بپذیریم و خودسرانه، دِیمی و هرج‌ومرج‌طلبانه نباشد.

465 views02:47