ادبیات سئونلر

باز می پرسم شعر چیست؟ آیا آب‌های گریزندۀ رودِ سیلاب‌زده‌ای است که هر لحظه، جوشان و خروشان به‌پیش می‌شتابد و هرگز به پَس برنمی‌گردد و هرگز سکوت و سکون ندارد؟
پس‌از نیمای نوآور که خود را ایثارگرانه در بسترِ چنین رودی افکند، شاعرانِ ما در داخل و خارجِ ایران در شرایط بسیار دشوار [و] ناهموار، هر روزه و همواره کوشیده‌اند و می‌کوشند تا با شیوه ها و سبک‌ها و آفریده‌ها و موج‌ها و طرح‌های گوناگون، اما با یک آرمانِ مشترک، رودِ خروشانِ شعرِ فارسی را به دریا، به اقیانوسِ هنرِ اصیل و والا برسانند و چه بسا که پیروزی‌هایی به دست آورده‌اند.
بنابراین من با آن‌هایی که می‌گویند و می‌نویسند "شعرِ کنونی ایران دورانِ فِترَت و بحران را می‌گذراند" هرگز نمی‌توانم موافق باشم، زیرا هر شاخۀ این درختِ کهن، پُر از جوانۀ نو است. البته شعرهای بد و بد اندر بدِ ما هم کم نیستند: نابسامانی، نامفهومیِ ساختگی، هرج و مرج، شتاب‌زدگی، واقعیت‌گُریزی و کناره‌جویی از آن‌چه در دنیای غوغای معاصر می‌گذرد، و یا فروشدن به اعماقِ تاریکِ درونِ خویش و از درد و نومیدیِ شخصی خود نالیدن، گه‌گاه گریبان‌گیرِ خودِ من و بسیاری از هم‌قلمانِ دیگرم شده است و می شود.
متاسفانه برخی از روزنامه‌نگارانِ محترمِ ما به نشر و پخش و ترویج این‌گونه شعرها کمک می‌کنند. روزنامه‌نگار با کارِ بسیار مهمّ ِ پُرمسئولیتی که دارد و با امکاناتِ گسترده‌ای که در دست‌رسِ اوست، می‌تواند در هر رشته‌ای، ویرانگر، [و] یا سازنده باشد. و شعر هم یکی از آن رشته‌هاست که از پیشِ چشم و زیرِ دستِ او می‌گذرد.
امّا در حقیقت این طایفۀ ناقدان‌ هستند که می‌توانند با نیروی اندیشۀ سازنده، با نقدِ آگاهِ راستین به شاعران یاری برسانند و آنان را به پیش ببرند، یا برعکس، به کج‌راهه‌شان بکشانند.
اگر برای سُرایندۀ شعر، معلم و راهنمایی باشد، منتقدان و مردم‌اند که اثرِ او را می پسندند یا نه؟
نقدِ جوانِ شعرِ ما زمینۀ قبلی و پیشینۀ علمی-تاریخی ندارد. شاید از مجلۀ "دانشکده" که مسئلۀ تجدّدِ ادبی و "شعرِ خوب چیست" را به میان آورد، آغاز شده باشد. صدها سال معمولاً دربارۀ آثار شاعرانِ کلاسیک چند جمله‌ای بیش‌تر گفته نمی‌شد، درحالی‌که نقدنگاری همانند آیینِ سخنرانی و فنونِ هنری دیگر، از دورانِ قدیم و تاکنون دارای قواعد و قوانینِ معیّنی بوده و هست که منتقد بر اساسِ آن‌ها و بر پایۀ واقعیت‌های موجود در یک اثرِ ادبی، به بررسی و ارزیابی می‌پردازد و بدونِ درنظرگرفتن مناسباتِ خصوصی و توقع و انتظارِ متقابل، یا مهر و کین بین ناقد و شاعر، بر خوبی یا بدیِ آن اثر حکم می‌دهد. شعرِ مُنقَلِبِ امروزِ ما نیازمند و تشنۀ چنین نقدِ آگاهی است.
شور و هیجان و الهامی که درونِ شاعر را مشوّش و متلاطم می‌کند، همان‌جا شکل می‌گیرد، رنگین و آهنگین می‌شود و پدید می‌آید. لذا شکل و محتوا مانندِ جسم و جان تواَمان به دنیا می آیند. نمی‌شود آن‌ها را از هم جدا کرد، خواه شعرِ عروضی باشد، یا نیمایی یا بی‌وزنِ آزاد.
هر اندازه پروازِ اندیشه و احساس و تخیّلِ شاعر بلندتر و بالاتر باشد و البته تسلّطِ او بر زبان و واژگان گسترده‌تر، نیازِ وی به صنایعِ لفظی و سمبُل‌های تودرتوی دور از ذهن کم‌تر خواهد بود.
باید جان و تنِ شعر هر دو بدرخشند. ما نیازمند و منتظریم که ناقد نشان بدهد و تفسیر کند که شاعر چه می‌خواهد بگوید و چگونه می‌گوید. اکثرِ آثار نقدِ کنونی ما پیرامون چگونگی شکلِ شعر است، بدونِ توجّه به محتوا که گاهی آن را به سوی نوعی فُرمالیسم سوق می‌دهد. به نظر من، تخیّلاتِ تاریکِ هذیانی هر قدر هم به واژگانِ زیبا آراسته باشند، اگر محتوای تازۀ نابی نداشته باشند، نمی‌توانند شعرِ حقیقی به شُمار آیند.
شاعر مشهورِ فرانسوی، "سَن‌ژان‌پِرس" با وجودِ رمز و رازِ دنیای تخیّلاتِ شِگِفت‌اش، در نهایت خواننده را به جایی می‌رساند که در کنارِ خودِ او نفس بکشد.
پس هرچه پیچیده‌ترگفتن حُسنِ شعر نیست، هم‌چنان‌که سادگیِ زیادی. "هزار نکتۀ باریک‌تر از مو این‌جاست".
نمی‌شود نادیده گرفت که در شعرِ امروزی ما یک‌نوع سبکِ هندیِ مدرن، یک نوع تشویق و تبلیغ الهامِ غیبی و وردِ ساحِرانه پدید آمده است. با وجودِ این، تکرار می‌کنم که ابداً درست نیست گفته شود که "شعرِ دهۀ اخیرِ ما دچار بحران است". ده‌ها دفتر و مجموعۀ شعرِ سخن‌ورانِ معاصر، به‌ویژه جوانان، دارای شعرهای خوب و بسیارخوب هم هستند که به ژاله و شعرش، تازه‌شدن را می‌آموزند.
در این‌جا باز می‌پرسم شعر چیست؟ و چون پاسخی نمی‌یابم، ناگزیر می‌گویم من از شعر چه می‌خواهم؟
این گفته به هیچ وجه ادّعانامه یا برنامه‌ای برای دیگران نیست، بل‌که بیانِ آرمانی‌است که عُمری در شعرِ ژاله آشیان کرده است. نگاه و نظرِ شخصی اوست نسبت به شعر و شاعری. و چون سلیقه‌ها و سبک‌ها نیز مثلِ چهره‌ها با هم متفاوت‌اند، لذا چه بسا که این دیدگاه در نظرِ دیگران طورِ دیگری جلوه کند.

434 views20:13