، دينجلمه ليدي. اوتانماق، حيا و احتراما يئر يوخيدي. سيغار توستوسو، هنيرتي، ائلجه ده بوشقادان ياييلان عوفونت بير بيرينه قاريشميش، بوغوجو و دؤزولمز بير هاوا ياراتميشدي. گوندن گونه آرتماغدا اولان حرارت و کثافتدن بيت بيره لر مئيدان آلماغدا آرتماغدايدي. ياواش- ياواش ايش او يئره چاتدي کي گونده اوچ دفعه دسته جمعي سويونوب، بيت قيرمالي اولدوق. هر مباريزه دن ياريم ساعات کئچمه ميش يئنه بيتلر قاريشقا کيمي قايناشيردي....نهايت 22 آي زيندان چکندن سونرا، شوروی ده بيزيم حقّيميزده دوتولموش تصميم اؤزوموزه اوخوندو. بو حکمده اوچ و بئش ايل مدّتينده شيمالي قازاغيستانا اؤز عايله ميزله سورگونه محکوم ائديلميشديک. من ده بئش ايل محکوم اولانلار جرگه سينديديم....1940- جي ايلين ياييندا منيم مقاميمي آرتيرديلار، سئليقتي جماعتينه ائل چوباني ائتديلر. ساغما اينکلر، دوه لرله همدم اولدوم. منه نه فرقي واريدي؟ تاخيل آنبارلاريندا حامبالليق، طویله لرده مال حيوان آلتي تميزله مک، يا ناخيرچيليق، هئچ تفاوتي يوخيدي. هر ايشده اولسام ايشيمي يئرينه يئتيرمه يه چاليشيرديم.
... آياغيمدا چاريق، باشيمدا قيللي پاپاق ، چوللرده گونون ، ياغمورون آلتيندا ياز و ياي فصيللرينده اؤز ناخيرچيليغيمدا، قيش و پاييز فصيللرينده ايسه قورو و شاختالار، فيرتينالي بورانلار ايچينده چؤللردن اوت داشيماق، طویله لرده قويون سورولرينه يئم وئرمک ، بعضاً ده تاخيل آنبارلاريندا چاليشماغلا گله جک آزادليق گؤنلري اوميديله چاليشيرديم...محاريبه نين قورتارماغي بيزه وطنه قاييتماغا ايمکان ياراتدي. پاسپورتلاريميزي موسکووادا اولان ايران کونسولخاناسينا گؤندرديک. 1946- جي ايلين يانوار آييندا پاسپورتلاريميز ويزا قويولموش حالدا بيزيم اليميزه چاتدي...قاينانامين بوينومداکي حقّيني اؤده مک منيم بؤرجوم وظيفه ميدي. تمام سککيز ايل منيم اوشاقلاريمين زحمتينه قاتلاشميشدي. ايندي منيم نوبميدي کي اونون خيدمتينده اولام، اؤز اوغوللوق وظيفه مي يئرينه يئتيرم. افسوس! من چوخ چاليشديم، آنجاق نتيجه آلا بيلمه ديم. وطنينده سنه داها آرتيق احتياج واردير، هم ده کي ويزان يازيليب، گئتمه ليسن دئديلر...يئددي ياشيندا هله اوشاق ايکن عميم مني آناملا آرازين او تايينا، آتامين يانينا آپارميشدي. ايندي قيرخ ياشيندا، ساچلاريما قار ياغميش، حياتين ائنيش يوخوشلاريندان کئچميش شيرينليک- آجيليغلاريندان دويونجا دادميش، ايستي- سويوغوندان سونرا، آرزيسيندا اولدوغوم دوغما يوردا، آنا وطنه دوغرو دؤنورم...قهرمانلار يوردو، قوجامان تبريزه ياخينلاشديغجا اورگيمين چيرپينتيسي آرتيردي...نهايت تبريزه چاتديق. ...[شَهَرین] قيافه سيني دگيشميشدي. ... منفور پهلوي سيلسيله سي نين سياستي نتيجه سينده بوغولموش ديل، ادبيات، تاريخ و اينجه صنعت قيزيل گول غنچه سي کيمي آچيلماغدايدي. مکتبلر آنا ديلينده درسه باشلاميش، راديو ايستگاهي تشکيل اولموشدو. شاعيرلر مجليسي استعدادلي شاعيرلر و يازيچيلاري اؤز اطرافينا توپلاميش، آذري ديلينده روزنامه لر، مجلله لر چاپ اولونوردو. ايلک دفعه اولاراق دانشگاه تأسيسينه اقدام اولونوردو....من [بونلاری] گؤردوکجه بوتون آغريلاريم ياديمدان چيخدي...استراحت گونلريم هیچ بيلمه ديم نئجه اولدو؟ من ديل و ادبيات معلمي ايديم. البته آذربايجان ديلينده. روزگارين آمانسيز فيرتانالاري مني داشدان داشا چيرپيب، اؤز ايشيمدن، ادبي- اجتماعي و هنري فعاليتيمدن اوزاغلاشديرميشدي. دوشدويوم بو يئني محيطين منه احتياجي واريدي. ايلک فعاليتيمي مطبوعاتدا باشلاديم. سونرا راديونون ادبي بوراخيليش شعبه سينده شاعير دوستوم آذر اوغلو ايله امکداشليق ائتمگه، داها سونرا تبريز دانشگاهي نين دعوتيله ديل و ادبيات شعبه سي نين مديرليگيني و معلمليگيني عهدمه گؤتوردوم...آذر آيي نين ايگيرميسينده آذربايجان مختاریّتی، آمريکا اسلحه لري نين قارشيسيندا تاب گتيره بيلمه دي سقوط ائتدي. شاه اوردوسو هیچ بير مقاومته اوغرامادان تبريز دروازه لرينده دوشرگه قوردو. شاه جاسوسلاري نين تشببوسيله ، فئوداللار، و عسگر باققاللارين باشچيليغيله سيلاحلانميش قارا دسته لر، فاجعه لر ياراتماغا فرصت وئردي...آذر آيي نين ايگيرمي اوچونده سحر ساعات دوققوزدا قاپي شيددتله دؤيولدي. اونون دالينجا بير دسته آدام، وحشي بير حالدا حَيَطه دولدولار. اونلار منيم داليمجا گلميشديلر. تيز پالتاريمي گئيديم ائشيگه چيخديغدا بير نئچه قارا ياخا مسلح دؤوره مي آلديلار. اوشاقلار قورخودان تيتره يير. حبيبه (يازيچي نين حيات يولداشي) اونلارين قاباغيني کسه رک - بيز تزه گلميشيک غريبه ييک رحم ائدين - دييه يالواريردي. نه اوشاغلارين گوناهسيز گؤز ياشينا، نه ده حبيبه نين يالواريشلارينا باخان يوخيدي. مني قاباغلارينا قاتيب حَيَطدن چيخارتديلار. بو آراليغدا الي تورباليلار دا فرصتي الدن وئرمه ييب ائوه سوخولماغلا اللرينه گله ني چالميشديلار....باشيندا پليس بؤرکو اولان الي توفنگلي بير نفر
... آياغيمدا چاريق، باشيمدا قيللي پاپاق ، چوللرده گونون ، ياغمورون آلتيندا ياز و ياي فصيللرينده اؤز ناخيرچيليغيمدا، قيش و پاييز فصيللرينده ايسه قورو و شاختالار، فيرتينالي بورانلار ايچينده چؤللردن اوت داشيماق، طویله لرده قويون سورولرينه يئم وئرمک ، بعضاً ده تاخيل آنبارلاريندا چاليشماغلا گله جک آزادليق گؤنلري اوميديله چاليشيرديم...محاريبه نين قورتارماغي بيزه وطنه قاييتماغا ايمکان ياراتدي. پاسپورتلاريميزي موسکووادا اولان ايران کونسولخاناسينا گؤندرديک. 1946- جي ايلين يانوار آييندا پاسپورتلاريميز ويزا قويولموش حالدا بيزيم اليميزه چاتدي...قاينانامين بوينومداکي حقّيني اؤده مک منيم بؤرجوم وظيفه ميدي. تمام سککيز ايل منيم اوشاقلاريمين زحمتينه قاتلاشميشدي. ايندي منيم نوبميدي کي اونون خيدمتينده اولام، اؤز اوغوللوق وظيفه مي يئرينه يئتيرم. افسوس! من چوخ چاليشديم، آنجاق نتيجه آلا بيلمه ديم. وطنينده سنه داها آرتيق احتياج واردير، هم ده کي ويزان يازيليب، گئتمه ليسن دئديلر...يئددي ياشيندا هله اوشاق ايکن عميم مني آناملا آرازين او تايينا، آتامين يانينا آپارميشدي. ايندي قيرخ ياشيندا، ساچلاريما قار ياغميش، حياتين ائنيش يوخوشلاريندان کئچميش شيرينليک- آجيليغلاريندان دويونجا دادميش، ايستي- سويوغوندان سونرا، آرزيسيندا اولدوغوم دوغما يوردا، آنا وطنه دوغرو دؤنورم...قهرمانلار يوردو، قوجامان تبريزه ياخينلاشديغجا اورگيمين چيرپينتيسي آرتيردي...نهايت تبريزه چاتديق. ...[شَهَرین] قيافه سيني دگيشميشدي. ... منفور پهلوي سيلسيله سي نين سياستي نتيجه سينده بوغولموش ديل، ادبيات، تاريخ و اينجه صنعت قيزيل گول غنچه سي کيمي آچيلماغدايدي. مکتبلر آنا ديلينده درسه باشلاميش، راديو ايستگاهي تشکيل اولموشدو. شاعيرلر مجليسي استعدادلي شاعيرلر و يازيچيلاري اؤز اطرافينا توپلاميش، آذري ديلينده روزنامه لر، مجلله لر چاپ اولونوردو. ايلک دفعه اولاراق دانشگاه تأسيسينه اقدام اولونوردو....من [بونلاری] گؤردوکجه بوتون آغريلاريم ياديمدان چيخدي...استراحت گونلريم هیچ بيلمه ديم نئجه اولدو؟ من ديل و ادبيات معلمي ايديم. البته آذربايجان ديلينده. روزگارين آمانسيز فيرتانالاري مني داشدان داشا چيرپيب، اؤز ايشيمدن، ادبي- اجتماعي و هنري فعاليتيمدن اوزاغلاشديرميشدي. دوشدويوم بو يئني محيطين منه احتياجي واريدي. ايلک فعاليتيمي مطبوعاتدا باشلاديم. سونرا راديونون ادبي بوراخيليش شعبه سينده شاعير دوستوم آذر اوغلو ايله امکداشليق ائتمگه، داها سونرا تبريز دانشگاهي نين دعوتيله ديل و ادبيات شعبه سي نين مديرليگيني و معلمليگيني عهدمه گؤتوردوم...آذر آيي نين ايگيرميسينده آذربايجان مختاریّتی، آمريکا اسلحه لري نين قارشيسيندا تاب گتيره بيلمه دي سقوط ائتدي. شاه اوردوسو هیچ بير مقاومته اوغرامادان تبريز دروازه لرينده دوشرگه قوردو. شاه جاسوسلاري نين تشببوسيله ، فئوداللار، و عسگر باققاللارين باشچيليغيله سيلاحلانميش قارا دسته لر، فاجعه لر ياراتماغا فرصت وئردي...آذر آيي نين ايگيرمي اوچونده سحر ساعات دوققوزدا قاپي شيددتله دؤيولدي. اونون دالينجا بير دسته آدام، وحشي بير حالدا حَيَطه دولدولار. اونلار منيم داليمجا گلميشديلر. تيز پالتاريمي گئيديم ائشيگه چيخديغدا بير نئچه قارا ياخا مسلح دؤوره مي آلديلار. اوشاقلار قورخودان تيتره يير. حبيبه (يازيچي نين حيات يولداشي) اونلارين قاباغيني کسه رک - بيز تزه گلميشيک غريبه ييک رحم ائدين - دييه يالواريردي. نه اوشاغلارين گوناهسيز گؤز ياشينا، نه ده حبيبه نين يالواريشلارينا باخان يوخيدي. مني قاباغلارينا قاتيب حَيَطدن چيخارتديلار. بو آراليغدا الي تورباليلار دا فرصتي الدن وئرمه ييب ائوه سوخولماغلا اللرينه گله ني چالميشديلار....باشيندا پليس بؤرکو اولان الي توفنگلي بير نفر
مني قاباغينا قاتدي. اونون آدي حسن آغايدي. عزبدفتري کوچه سينه چيخاندا:
جاماعات! راديودان آغزينا گله ني ديينلردن بيري ده بو ايدي ها! دييه سسيني اوجالداندا دؤوره سينده کي لر اوستومه تؤکولديلر، وور کي وورارسان... ساعات قاباغينا چاتديق. بورادا بؤيوک بير ييغينجاق واريدي. بعضيلري نين الينده سيلاح، قدّاره، چوماق و... گؤرونور، قيافه لريندن چوخو زيندانلاردان بوراخيلميش قولدور، جانيلر اولدوغونا شبهه يئري يوخيدي. حسن آغا اوزونو اونلارا دوتوب شيشه شيشه: -مهاجيردير، راديودان شاهيميزا توهين ياغديرانلارداندير ها! دئديکده، قارقا قوزقون کيمي اوستومه توکولدولر. هر طرفدن باشيما ياغان يومروق سيلله و تپيک لره نئجه دؤزدويومو اؤزومده بيلميرم. " (صباحی گنجعلی، اؤتن گونلریم ، انتشارات دنیا ، 1372، تهران. س. 28-82 )
دکتر رحمانی
جاماعات! راديودان آغزينا گله ني ديينلردن بيري ده بو ايدي ها! دييه سسيني اوجالداندا دؤوره سينده کي لر اوستومه تؤکولديلر، وور کي وورارسان... ساعات قاباغينا چاتديق. بورادا بؤيوک بير ييغينجاق واريدي. بعضيلري نين الينده سيلاح، قدّاره، چوماق و... گؤرونور، قيافه لريندن چوخو زيندانلاردان بوراخيلميش قولدور، جانيلر اولدوغونا شبهه يئري يوخيدي. حسن آغا اوزونو اونلارا دوتوب شيشه شيشه: -مهاجيردير، راديودان شاهيميزا توهين ياغديرانلارداندير ها! دئديکده، قارقا قوزقون کيمي اوستومه توکولدولر. هر طرفدن باشيما ياغان يومروق سيلله و تپيک لره نئجه دؤزدويومو اؤزومده بيلميرم. " (صباحی گنجعلی، اؤتن گونلریم ، انتشارات دنیا ، 1372، تهران. س. 28-82 )
دکتر رحمانی
" قارتال " کتابيندا دوققوز حکايه توپلانيب: " قارتال "، " قوجاليقدا يورقاليق "، " گول دسته سي"، " آنا قلبي "، " عارسيز غافار ، " کئفلي "، " اؤز آراميزدا قالسين "، " حيات آجيلاريندان " و " اوشاق اوسته شاواش".
" قارتال " اوزون حکايه سي بير ( روسجا پوویست) عايله وي- اجتماعي حکايه دير. موضوع سو شخصیّت دييشيکليگي اوزرينده انکشاف ائدير. حکايه محمد آدلي بير گنج اوغلانين حياتی اطرافيندا جريان تاپير. گ.صباحي "فلاش بک" فنّین دن فايدالاناراق حکايه نين آخيرينجي صحنه سينی قاباغا چکيب. ارمني بير کيشينين رستورانیندا عبدالله خان آديندا بير قاچاقچي و اونون ايکي لوطوسو انتظار ايچينده ايچمه يه مشغولدولار. ايکي اوغلان رستورانا داخل اولوب اونلاري انتظاردان چيخارديرلار. کاظم آغا آديندا بيري اؤز يولداشيني تانيتديرماغا باشلايير.
- "منيم لاپ ياخين دوستوم، سروريم قارتاللا تانيش اولون."( صباحی گنجعلی ، قارتال ، انتشارات فرزانه ، 1357 ، چاپ دوم ، ص4)
عبدالله خان اونو چوخ صميمي آلقيشلايير و اونونلا همکارليق اتمه گی تکليف ائدير. قارتال کاظم آقايا بئله جواب وئرير:
- عزيز دوستوم، دوغرودور، سن مني بير اوغرو، قاچاقچي و بيچاقچي کیمی تانیرسان آنجاق من توبه ائتمیشم، يولومو دييشميشم...بير ايلدير کي، اليمين زحمتيله شرافتله دولانيرام " (صباحی گنجعلی ، قارتال ، انتشارات فرزانه ، 1357 ، چاپ دوم ، ص 7).
عبدالله خان بئله سؤز ائشيتديکدن سونرا ديير:
- اگر بير واخت توبه وي سينديرسان، يئنه گؤزوموزون اوسته يئرين وار. بو حالدا "رنگي بوزارميش، کهنه قارا چادرايا بورونموش بير قادين سالوندا ال آچاراق ميزلرين يانيندان کئچه رک محزون باخيشلارلا بونلارا ياخينلاشيب کؤمک ايسته يير. گارسون عصبي بير حرکتله قاديني قاپیيا طرف ايته له يير، قادينين آغ ساچلاري سولغون اوزونه داغيلير. قارتال بو حالي گؤرمه يه تاب گتيره بيلمه ييب، گارسونا بير سيلله وورور و قادينا ايگيرمي تومن پول وئرير. قادين يورغون آدديملارلا قاپيدان چيخيب گئدير. قارتال عبدالله خان و باشقالاريلا خدافظله شيب اونلارلا صبح ساعات دوققوزدا گؤروشمگي قرارلاشيب، قادينين داليسينجا يوللانير. قادين گلستان باغينا چاتماميش بير خاراباليغا يوخسوللار ائوينه گيرير، قارتال دا اونون داليسيجان ايچري گيريب اؤزونو قاپينين داليسيندا گيزله دير. گؤرور بير خسته اوغلان آناسينين يوبانماغيندان نيگاران قالديغيني سؤيله يير. قارتال اؤزونو اونلارا گؤسترير و قادين اونون گؤزلريني ياشلي گؤرنده ديير:
" - سن آغلاييرسان؟!...- قارتال داها تاب گتيره بيلمه دي.
- انا جان منم! محمد...کاش اؤليديم سني بو حالدا گؤرمه ييديم، دييب نرگيزي قوجاقلادي. دردلي آنا ايتميش اوغلونو تانيدي... اوتوز ايل بوندان قاباقکي حادثه لر گؤزونون اؤنونده جانلاندي ." (صباحی گنجعلی ، قارتال ، انتشارات فرزانه ، 1357 ، چاپ دوم ، ص 10 )
حکايه نين بو صحنه سي اورهان کمالين "ياد قيزي" رمانيندا اولان آنایلا اوغولون گؤروش صحنه سیني خاطرلادير.
يازيچي بورادا اوتوز ايل اوّله قايیدير و نرگيزين ياشايیشینی اوخوجونون گؤزونده جانلانديرير. اوخوجويا معلوم اولور کي، او آنادان اولان گوندن يتيم قاليب. آتاسي بنّا اولدوغو اوچون اوچ مرتبه لي بير تيکينتيدن دوشوب اؤلوبدور. آناسي خديجه مجبور اولوب پولا خاطر بير دؤشونون سودونو شوکت خانمين مريم آدلي قيزينا وئرسين. مريمله نرگيز بو جور سودباجيسي اولورلار. خديجه آروادين دوزلوگونه گؤره شوکت خانم و اونون اري فرهاد خان خديجه ني اؤز ائولرينه ايشچي سئچيرلر. مريمله نرگيز بير يئرده بؤيويورلر. مريم درسه گئدير نرگيز اونون کتابيني حسرتله واراقلايير. يازيچي بورادا جمعيتده طبقه لشمه ني گؤسترمه يه چاليشير.
شوکت خانيمين بونلاردان بش ياش بؤيوک اولان رضاقلی آديندا اوغلو بير گون نرگيزه ال آتماق ايسته يير. قيزين چيغيرتیسينا خديجه اؤزونو يئتيرير و قيزي نين جانيني بو چيرکين عملدن قورتارير. حکايه نين بو حيصّه سي به آذينين "رعيت قيزي" رمانیندا کي موافق بير حادثه يه بنزه ري واردیر. خديجه مجبور اولور کي، نرگيزي بير ايشچي اوغلانا اره وئرسين. اوغلان نرگيزين درديندن اؤلوردو، آنجاق اونون يوخسول اولدوغونا گؤره هله راضيليق وئمه ميشدي. مريم ايسه تانينماز بير آداملا قاچير، آنجاق بير اوشاغي اولاندان سونرا اريندن آيريلير و بير باشقاسي ايله ائولنمک ايسته يير. ايکينجي اري شرط قويور کي، مريم اوشاغيني اؤزو ايله گتيرمه سين. مريم نرگيزه پناه گتيرير و اونا اوشاغي ساخلاماغين عوضينده پول تکليف ائدير. نرگيز دويونلرين هئچ اولماسا، بيريني آشماق اوچون قبول ائدير. مريم ايکي آيدان سونرا وئرديگي وعده لري آياق آلتينا آلسا دا نرگيز بو اوشاغي بؤيودور. محمد اون دؤرد ياشا دولاندا کوچه ده اوشاقلارلا داواسي اولور. اوشاغين آناسي اونون اؤزگه توخومو اولدوغونو سؤيله
" قارتال " اوزون حکايه سي بير ( روسجا پوویست) عايله وي- اجتماعي حکايه دير. موضوع سو شخصیّت دييشيکليگي اوزرينده انکشاف ائدير. حکايه محمد آدلي بير گنج اوغلانين حياتی اطرافيندا جريان تاپير. گ.صباحي "فلاش بک" فنّین دن فايدالاناراق حکايه نين آخيرينجي صحنه سينی قاباغا چکيب. ارمني بير کيشينين رستورانیندا عبدالله خان آديندا بير قاچاقچي و اونون ايکي لوطوسو انتظار ايچينده ايچمه يه مشغولدولار. ايکي اوغلان رستورانا داخل اولوب اونلاري انتظاردان چيخارديرلار. کاظم آغا آديندا بيري اؤز يولداشيني تانيتديرماغا باشلايير.
- "منيم لاپ ياخين دوستوم، سروريم قارتاللا تانيش اولون."( صباحی گنجعلی ، قارتال ، انتشارات فرزانه ، 1357 ، چاپ دوم ، ص4)
عبدالله خان اونو چوخ صميمي آلقيشلايير و اونونلا همکارليق اتمه گی تکليف ائدير. قارتال کاظم آقايا بئله جواب وئرير:
- عزيز دوستوم، دوغرودور، سن مني بير اوغرو، قاچاقچي و بيچاقچي کیمی تانیرسان آنجاق من توبه ائتمیشم، يولومو دييشميشم...بير ايلدير کي، اليمين زحمتيله شرافتله دولانيرام " (صباحی گنجعلی ، قارتال ، انتشارات فرزانه ، 1357 ، چاپ دوم ، ص 7).
عبدالله خان بئله سؤز ائشيتديکدن سونرا ديير:
- اگر بير واخت توبه وي سينديرسان، يئنه گؤزوموزون اوسته يئرين وار. بو حالدا "رنگي بوزارميش، کهنه قارا چادرايا بورونموش بير قادين سالوندا ال آچاراق ميزلرين يانيندان کئچه رک محزون باخيشلارلا بونلارا ياخينلاشيب کؤمک ايسته يير. گارسون عصبي بير حرکتله قاديني قاپیيا طرف ايته له يير، قادينين آغ ساچلاري سولغون اوزونه داغيلير. قارتال بو حالي گؤرمه يه تاب گتيره بيلمه ييب، گارسونا بير سيلله وورور و قادينا ايگيرمي تومن پول وئرير. قادين يورغون آدديملارلا قاپيدان چيخيب گئدير. قارتال عبدالله خان و باشقالاريلا خدافظله شيب اونلارلا صبح ساعات دوققوزدا گؤروشمگي قرارلاشيب، قادينين داليسينجا يوللانير. قادين گلستان باغينا چاتماميش بير خاراباليغا يوخسوللار ائوينه گيرير، قارتال دا اونون داليسيجان ايچري گيريب اؤزونو قاپينين داليسيندا گيزله دير. گؤرور بير خسته اوغلان آناسينين يوبانماغيندان نيگاران قالديغيني سؤيله يير. قارتال اؤزونو اونلارا گؤسترير و قادين اونون گؤزلريني ياشلي گؤرنده ديير:
" - سن آغلاييرسان؟!...- قارتال داها تاب گتيره بيلمه دي.
- انا جان منم! محمد...کاش اؤليديم سني بو حالدا گؤرمه ييديم، دييب نرگيزي قوجاقلادي. دردلي آنا ايتميش اوغلونو تانيدي... اوتوز ايل بوندان قاباقکي حادثه لر گؤزونون اؤنونده جانلاندي ." (صباحی گنجعلی ، قارتال ، انتشارات فرزانه ، 1357 ، چاپ دوم ، ص 10 )
حکايه نين بو صحنه سي اورهان کمالين "ياد قيزي" رمانيندا اولان آنایلا اوغولون گؤروش صحنه سیني خاطرلادير.
يازيچي بورادا اوتوز ايل اوّله قايیدير و نرگيزين ياشايیشینی اوخوجونون گؤزونده جانلانديرير. اوخوجويا معلوم اولور کي، او آنادان اولان گوندن يتيم قاليب. آتاسي بنّا اولدوغو اوچون اوچ مرتبه لي بير تيکينتيدن دوشوب اؤلوبدور. آناسي خديجه مجبور اولوب پولا خاطر بير دؤشونون سودونو شوکت خانمين مريم آدلي قيزينا وئرسين. مريمله نرگيز بو جور سودباجيسي اولورلار. خديجه آروادين دوزلوگونه گؤره شوکت خانم و اونون اري فرهاد خان خديجه ني اؤز ائولرينه ايشچي سئچيرلر. مريمله نرگيز بير يئرده بؤيويورلر. مريم درسه گئدير نرگيز اونون کتابيني حسرتله واراقلايير. يازيچي بورادا جمعيتده طبقه لشمه ني گؤسترمه يه چاليشير.
شوکت خانيمين بونلاردان بش ياش بؤيوک اولان رضاقلی آديندا اوغلو بير گون نرگيزه ال آتماق ايسته يير. قيزين چيغيرتیسينا خديجه اؤزونو يئتيرير و قيزي نين جانيني بو چيرکين عملدن قورتارير. حکايه نين بو حيصّه سي به آذينين "رعيت قيزي" رمانیندا کي موافق بير حادثه يه بنزه ري واردیر. خديجه مجبور اولور کي، نرگيزي بير ايشچي اوغلانا اره وئرسين. اوغلان نرگيزين درديندن اؤلوردو، آنجاق اونون يوخسول اولدوغونا گؤره هله راضيليق وئمه ميشدي. مريم ايسه تانينماز بير آداملا قاچير، آنجاق بير اوشاغي اولاندان سونرا اريندن آيريلير و بير باشقاسي ايله ائولنمک ايسته يير. ايکينجي اري شرط قويور کي، مريم اوشاغيني اؤزو ايله گتيرمه سين. مريم نرگيزه پناه گتيرير و اونا اوشاغي ساخلاماغين عوضينده پول تکليف ائدير. نرگيز دويونلرين هئچ اولماسا، بيريني آشماق اوچون قبول ائدير. مريم ايکي آيدان سونرا وئرديگي وعده لري آياق آلتينا آلسا دا نرگيز بو اوشاغي بؤيودور. محمد اون دؤرد ياشا دولاندا کوچه ده اوشاقلارلا داواسي اولور. اوشاغين آناسي اونون اؤزگه توخومو اولدوغونو سؤيله
يير. محمد آناسيندان حقيقتي اؤيرنديکدن سونرا اصل آناسيني تاپماق و اوندان انتقام آلماق فيکري ايله ائوي ترک ائدير. او گئدير تهراندا پيس نيتلي انسانلارلا يولداش اولور و مشفق کاظمي دئميشکن "قورخولو تهران" اونو ائله بير ييرتيجي انسانا چئويرير کي، آديني "قارتال" قويورلار. بير حادثه سبب اولور کي، قارتال توبه اتسين و حلال پول ايله چؤرک قازانسين. بیرايل بؤيله ليکله کئچير. قارتالين کؤنلونه وطن و آنا سئوداسي دوشور. او اجازه آلاراق عايله سيني گؤرمک اوچون تبريزه گلیر. گوماني گلن يئرلردن الله وئردي کيشي و نرگيزي سوراقلاشديقدا کاظم آقايا راست گلیر و ميخانايا دعوت اولونور. قارتال عايله سينده گؤردويو فلاکته گؤره اؤز توبه سين سينديرير، عبدالله خاندان ايگيرمي مين تومن آلير، عايله سينه گؤندرير و اوسته ليک جانيني دا بونلارين يولوندا الدن وئرير.
سؤز يوخ کي، قوجامان اوستاد و اديب گ.صباحي معاصر آذربايجان نثرينه بؤيوک زحمت چکیبدیر و حقيقتده اونا يول يئريمگي اؤيره ديبدير. آنجاق بو گونکی تکنیک و اوسلوب باخيميندان بو حکايه يه جدّي ايرادلار توتماق اولار. شخصیّت لر بعضاً اؤز ديلي ايله دانيشمير. مثلا نرگيز، مريم خانم خطاب ائلییه رک و اونا حدسيز احترام گؤسترديگي حالدا اونون اوشاغينا "قودوق دئيه خطاب ائدير. (س 17) ديالوگلار بعضي يئرلرده پيیسده کي کيمي گئدير؛ مثلا: " کاظم آغا مست حاليندا :
قوربانام! هميشه نؤکرينم. دييه عبدالله خانلا.... " (صباحی گنجعلی ، قارتال ، انتشارات فرزانه ، 1357 ، چاپ دوم ، ص 6(
حاديثه لر تصادف و اتّفاقلار اوزرينده قورولوب؛ محمدين نرگيزي رستوراندا گؤرمگي، نرگيزين آنادان اولماسيلا آتاسينين اؤلومونون عيني واختا دوشمگي، محمدين اؤلوم خبرينين غزتده چاپ اولماسي و احساساتین حکايه يه اطرافلي نفوذ ائتمه سي؛ محمدين آغلاماسي و حميدين اونا ياناشماسي (ص 10) و يا نرگيزين باياتي اوخوماغي (ص 24 ) بعضي صحنه لرين تکراري (اوشاغين سود پايينين باشقاسينا ساتماغي) شخصیت لرین اؤز ياشلارينا گؤره اويغونسوز رفتارلاري؛ حميدين محمدله ياشيد اولدوغو حالدا اوتوز ايلدن سونرا بير گنج اوغلان کيمي تصوير اولونماسي. (ص 10)
دکتور رحمانی
سؤز يوخ کي، قوجامان اوستاد و اديب گ.صباحي معاصر آذربايجان نثرينه بؤيوک زحمت چکیبدیر و حقيقتده اونا يول يئريمگي اؤيره ديبدير. آنجاق بو گونکی تکنیک و اوسلوب باخيميندان بو حکايه يه جدّي ايرادلار توتماق اولار. شخصیّت لر بعضاً اؤز ديلي ايله دانيشمير. مثلا نرگيز، مريم خانم خطاب ائلییه رک و اونا حدسيز احترام گؤسترديگي حالدا اونون اوشاغينا "قودوق دئيه خطاب ائدير. (س 17) ديالوگلار بعضي يئرلرده پيیسده کي کيمي گئدير؛ مثلا: " کاظم آغا مست حاليندا :
قوربانام! هميشه نؤکرينم. دييه عبدالله خانلا.... " (صباحی گنجعلی ، قارتال ، انتشارات فرزانه ، 1357 ، چاپ دوم ، ص 6(
حاديثه لر تصادف و اتّفاقلار اوزرينده قورولوب؛ محمدين نرگيزي رستوراندا گؤرمگي، نرگيزين آنادان اولماسيلا آتاسينين اؤلومونون عيني واختا دوشمگي، محمدين اؤلوم خبرينين غزتده چاپ اولماسي و احساساتین حکايه يه اطرافلي نفوذ ائتمه سي؛ محمدين آغلاماسي و حميدين اونا ياناشماسي (ص 10) و يا نرگيزين باياتي اوخوماغي (ص 24 ) بعضي صحنه لرين تکراري (اوشاغين سود پايينين باشقاسينا ساتماغي) شخصیت لرین اؤز ياشلارينا گؤره اويغونسوز رفتارلاري؛ حميدين محمدله ياشيد اولدوغو حالدا اوتوز ايلدن سونرا بير گنج اوغلان کيمي تصوير اولونماسي. (ص 10)
دکتور رحمانی
"قوجاليقدا يورقاليق" حکايه سي تنقيدي گولوشون مشايعتي ايله يازيلميشدير. بورادا يازيچي "اؤزونو بازار حجره سينده امانتدار بير انسان کيمي تانيتديرماغا چاليشان حاجي فرجين سيماسيندا، اونون کيمي لرين ايچري چيرکينليکلريني و جيليز حسّلريني افشا ائدير، ياراتديغي تيپين فيريلداقچي بير عنصر اولدوغونو و يوخسول عايله لرين يوخسوللوغوندان وار- دولتي اعتباريله پيس استفاده ائتمه سيني، گيزلي يومور ديلي ايله قامیچلايير "( موغانلی ائلدار، معاصر دموکراتیک ادبییاتیمزین نثرآتاسی فصلنامه آذری ، شماره ی 5 سال دوم پاییز 1383، ص9).
"گول دسته سي" حکايه سي، يازين سحر- سحر گوللرين، يارپاقلارين اوستونده اَيله شن شئه کيمي و يا ايوان تورگنيف ين سئوگي حکايه لري و پووستلري کيمي لطيف و گؤزل موضوع لو بير حکايه دير. حکايه نين باش قهرماني ( يازيچينين اؤزو ده حساب اولونا بيلر)، سورگونده کدر گؤلونده غرق اولان بير حالدا اينجه، لطيف و سئويملي سسله اؤزونه گلير. باش قالديراندا بير گؤزل قيزي گؤرور کی، الينده بير گول دسته سي توتوب اونا تقديم ائله يير :
"من بو گولو سنه درميشم، - دیيه گول دسته سينی منه اوزاتدي. من شاشقين بير حالدا گولو آلديم. او سئوينه رک گوللرله بزنميش اوتلاري ياراراق جيران سیچرايیشييلا اوزاقلاشدي. من اونو تانيديم...بو گول معصوم بيرقلبده چيچکله نن پاک بير عشقين ترننومو، قديردانليغين ايفاده سيدي." (قارتال، ص 10)
يازيچي سونرا بو قيزلا تانيش اولدوغو گونه قاييدير. معلوم اولور کي، حکايه نين قهرماني اؤزونه تاي سورگون جزاسينا محکوم اولموش آداملارلا کيچيک بير کندلي طویله سينه اوخشايان بير اوتاقدا يئرلشيب. قيشين قارلي، چووغونلو واختيندا او سو گتيرمک اوچون بولاغا گئدير. اورادا بير قيزا راست گلير کي، ويکتور هوگونون کوزت شخصیّتی کيمي بير بؤيوک قازانين قارشيسيندا عاجز حالدا دايانيب. او ايسه خانيمينا سو آپارماق ايسته يير. حکايه نين قهرماني اؤزو چوخ چتين وضعيتده اولدوغو حالدا اونون کؤمگينه يئتيشير و نئچه مدتدن سونرا بو دسته گول اونون قارشيليغيدير.
"اليمده اولان گول دسته سيني درين- درين اييله ديم، عطري، بير آن دا اولسا، کدريمي داغيتدي، روحومو اوخشادي. " (صباحی گنجعلی ، قارتال ، انتشارات فرزانه ، 1357 ، چاپ دوم ، ، س. 10 )
بو حکايه تکنيک باخيميندان چوخ محکم عنصرلره مالک دييل و خاطره حالتی داشييير.
"من بو گولو سنه درميشم، - دیيه گول دسته سينی منه اوزاتدي. من شاشقين بير حالدا گولو آلديم. او سئوينه رک گوللرله بزنميش اوتلاري ياراراق جيران سیچرايیشييلا اوزاقلاشدي. من اونو تانيديم...بو گول معصوم بيرقلبده چيچکله نن پاک بير عشقين ترننومو، قديردانليغين ايفاده سيدي." (قارتال، ص 10)
يازيچي سونرا بو قيزلا تانيش اولدوغو گونه قاييدير. معلوم اولور کي، حکايه نين قهرماني اؤزونه تاي سورگون جزاسينا محکوم اولموش آداملارلا کيچيک بير کندلي طویله سينه اوخشايان بير اوتاقدا يئرلشيب. قيشين قارلي، چووغونلو واختيندا او سو گتيرمک اوچون بولاغا گئدير. اورادا بير قيزا راست گلير کي، ويکتور هوگونون کوزت شخصیّتی کيمي بير بؤيوک قازانين قارشيسيندا عاجز حالدا دايانيب. او ايسه خانيمينا سو آپارماق ايسته يير. حکايه نين قهرماني اؤزو چوخ چتين وضعيتده اولدوغو حالدا اونون کؤمگينه يئتيشير و نئچه مدتدن سونرا بو دسته گول اونون قارشيليغيدير.
"اليمده اولان گول دسته سيني درين- درين اييله ديم، عطري، بير آن دا اولسا، کدريمي داغيتدي، روحومو اوخشادي. " (صباحی گنجعلی ، قارتال ، انتشارات فرزانه ، 1357 ، چاپ دوم ، ، س. 10 )
بو حکايه تکنيک باخيميندان چوخ محکم عنصرلره مالک دييل و خاطره حالتی داشييير.
"معلّم گنجه لي صباحينين حکايه لري ايچريسينده حيات فاجعه لريندن، خاين و شرفلي اؤلوم حکايه لري، ادبي اوچلوک ماهيتي داشيير. هر اوچ حکايه نين اساس موضوع سو خالقين مبارزه سي و باشليجا قهرماني خالقدير. سانکي يازيچي ايران و آذربايجان خالقلارينين مبارزه تاريخيني اوچ بؤلومده وئرير و ياخود بو تاريخين اوچ قاتيني آچير. بيرينجي اثرده خالقين فئوداليزمه قارشي مبارزه سيني گؤسترير، ايکينجي حکايه ده استثمارچي صنيفلرين باشچيسي، اؤز حکمرانليغي خاطرينه خالقي امپرياليستلره ساتان خاين شاهين اوزوندن پرده گؤتورور، اوچونجوسو، "شرفلي اؤلوم" حکايه سينده خالقين غدّار و ظلمکارلارلا مبارزه سينده اؤلومله اوز- اوزه دايانميش و باش اوجاليقلا شرفلي اؤلومو شرفسيز ياشاماقدان اوستون توتان، آذربايجانلي بير قهرمان دؤيوشچونون معنوي اوستونلوگوندن و دوشمنله باريشمازليغيندان دانيشير. " شرفلي اؤلوم" حکايه سي گنجعلينين ادبي اوچلوگونون موضوع اعتباريله پارلاق اوستونلوگودور" (موغانلی ائلدار، معاصر دموکراتیک ادبییاتیمزین نثرآتاسی فصلنامه آذری ، شماره ی 5 سال دوم پاییز 1383س. 11،12(
"اؤوچو" حکايه سيني حسين جاويد خاطره لرينين اساسيندا قلمه آليب. بو کيمي يازيلارين کی، يازيچيلار سوژتلريني بير- بيريندن گؤتورورلر، دونيا ادبيّاتيندا بوندان دا قاباق بئله حاللار باش وئريبدير. ايوان تورگنیف، روس و دنيا ادبياتينين پارلاق اولدوزو، "بير اؤوچونون قيدلري " آدلي اثريني دوستو ايوان گنچارف ون خاطره لري اساسيندا قلمه آليبدير. حکايه بير نفر يازيچينين ديلي ايله روايت اولونور. بو آدام دئيير: " منيم اوشاقليغيمدان اوؤ داليسيجان دوشمه يه چوخ ماراغيم وار ايدي. آنام هميشه منيم بو ايشيمي چيرکين بيلردي و منيم بير دفعه بير قوش داليسيجان بوداقدان- بوداغا آتيلماغيمي و سونرا دا آغاجدان يئخيلماغيمي اونا بير مثال گتيرردي. آنجاق من بير دفعه بير آنا مارالي اؤلدورمگيمدن و سونرا دا اونون بالاسيني آختارماغا گئدنده بير ييرتيجي پلنگي اؤلوم- ظولومله اؤلدوردوکدن سونرا بير دفعه ليک اوؤچولیغی قويدوم قيراغا. مارالين دا بالاسيني اؤوچولارين يارديميله تاپديم. اونو اؤزوم بؤيوتدوم، سونرا مئشه يه ده اؤزوم اؤتوردوم و بونا باخمایاراق کی ياشيم يتميشدن چوخدور، ائله داغدا مئشه ده ياشاييرام. يازيچي بورادا انسانين جاوان قالماغینین سببينين بيرينه پئي آپارير و البته دوستو اونا علاوه ائدير کي، ايکينجي جاوان قالماغين سببي عارسيزليقدير.
" اؤز آراميزدا قالسين" آذربايجانين دنيا مقياسيندا مشهور اولان بؤيوک صنعتکاري اوزئيير حاجي بگ اوف ون "او اولماسين، بو اولسون" تاماشاسيندان الهام آلاراق يازيلميش بير حکايه دير. مراد آديندا اوغلان بير گؤزل قيزا عاشيق اولور آنجاق يوخسول اولدوغوندان آرزوسونا چاتا بيلمير. ايش بئله گتيرير کي، قيزين اري گنج اولا اولا اؤلور و ايندي مرادين اؤز مرادينا چاتماغينا امکان يارانير. آنجاق غافار آديندا پوللو، قوجا بير تاجير قيزا مشتري چيخير. بورادا مراد غافارين باشينا مشهدي عبادين باشينا گلن اويونا بنزر بير احوالات گتيرير.
اوستاد رحمانی ,
ایمکانی اولسا بو گونوده نثر یازیچی لارینین کارنامه سینه باخاق , سیزین نطرینیز بوگون یاخجی نثر یازنلاریمیز کیملردیلر ؟
ایمکانی اولسا بو گونوده نثر یازیچی لارینین کارنامه سینه باخاق , سیزین نطرینیز بوگون یاخجی نثر یازنلاریمیز کیملردیلر ؟