«کاظم نظری بقا»
آخشام چاتیبدی شام اریییبدیر چیراقسیزام
قیش یولدادیر اودون قوتاریبدیر اوجاقسیزام
هئچ بیلمیرم ایچیمده غفیل کیمدی قیشقیریر
گوزگو یالان دئمز آخی من کی دوداقسیزام
من ایستیرم یاتام یوخویا دولماییر گؤزوم
چوخداندی یوردوما یئل اسیبدیر یاتاقاقسیزام
قیرخ ایلدی کئفلییم خبریم یوخدی کیمسهدن
اولسامدا کئفلی خالق آرا آنجاق آراقسیزام
اینجیتمهییبدی بیر کسی بیر یول الیم، دیلیم
یوخدور توپوم توفنگیم آ دوسلار! چوماقسیزام
تنگه توشوب نفس، یاشاییش دار دیبیندهدی
بیر آرپا قالماییبدی هوس، دیلداماقسیزام
سوورولدی هر نه گول وار ایدی باغچادان بوگون
بیر بوستانام پاییزلامیشام گولواراقسیزام
اولسا الیم خمیر، هلهده قارنیم آجدی آج
تاختام سینیب اونوم داغیلیبدیر تاباقسیزام
چوخداندی سئوگیسیزلهمیشم یانغیلار کیمی
نئیلیم دوداقلاریم قورویوبدور بولاقسیزام
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
آخشام چاتیبدی شام اریییبدیر چیراقسیزام
قیش یولدادیر اودون قوتاریبدیر اوجاقسیزام
هئچ بیلمیرم ایچیمده غفیل کیمدی قیشقیریر
گوزگو یالان دئمز آخی من کی دوداقسیزام
من ایستیرم یاتام یوخویا دولماییر گؤزوم
چوخداندی یوردوما یئل اسیبدیر یاتاقاقسیزام
قیرخ ایلدی کئفلییم خبریم یوخدی کیمسهدن
اولسامدا کئفلی خالق آرا آنجاق آراقسیزام
اینجیتمهییبدی بیر کسی بیر یول الیم، دیلیم
یوخدور توپوم توفنگیم آ دوسلار! چوماقسیزام
تنگه توشوب نفس، یاشاییش دار دیبیندهدی
بیر آرپا قالماییبدی هوس، دیلداماقسیزام
سوورولدی هر نه گول وار ایدی باغچادان بوگون
بیر بوستانام پاییزلامیشام گولواراقسیزام
اولسا الیم خمیر، هلهده قارنیم آجدی آج
تاختام سینیب اونوم داغیلیبدیر تاباقسیزام
چوخداندی سئوگیسیزلهمیشم یانغیلار کیمی
نئیلیم دوداقلاریم قورویوبدور بولاقسیزام
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
بلکه ده «بولود» اوولدن بؤیوک بیر یانلیشایمیش /
«کریم قربانزاده»
«بولود» یوخسا «بهرود» یا «بهلود قراچورلو» (سهند) سندلر اساسیندا
1305ده ماراغادا «عبدالمطلب» کیشینین و «جئیران» خانیمین ائوینده بیر اوغلان اوشاغی حیاتا گؤز آچدی. آتا- آناسی اوشاغین آدینی «بهرود» قویدولار. «بهرود» آغیز ادبیاتیندا جاماعاتین دیلینده «بهلود» سسلهنیر؛ عینن «هئرلت» کیمی کی جاماعات «هئلت» دئییر.
مشروطه انقلابی، شاهلارین، اربابلارین آیاقلارینین آلتیندا تاپدالانمیش، ازیلمیش بیر خالقین دیلینه، یولونا، دوشونجهسینه چئوریلمیشیدی. «بهلود قراچورلو» ادبیاتیمیزدا «بولود قراچورلو» «سهند» تخلوصیله تانینان شاعیر بئله بیر اتمسفرده بویا باشا چاتیردی. هله 15 یاشینا چاتمامیشدی کی، وطنی زمانهنین ان بؤیوک فیرتاناسیله اوز به اوز اولدو. ایکینجی بینالمللی ساواشی باشلانیر؛ پهلوی حاکمیتینین توتدوغو یانلیش یول متفقلرین آیاغینی وطنیمیزه چکمیشدی. «بهلود» اورتا مکتبی بیتیرمهدن دایانیش یولونو -دؤیوش یولونو- سئچمیشدی...
بو یازینین آردینی ادبیات سئونلر کانالیندا اوخویون.
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
«کریم قربانزاده»
«بولود» یوخسا «بهرود» یا «بهلود قراچورلو» (سهند) سندلر اساسیندا
1305ده ماراغادا «عبدالمطلب» کیشینین و «جئیران» خانیمین ائوینده بیر اوغلان اوشاغی حیاتا گؤز آچدی. آتا- آناسی اوشاغین آدینی «بهرود» قویدولار. «بهرود» آغیز ادبیاتیندا جاماعاتین دیلینده «بهلود» سسلهنیر؛ عینن «هئرلت» کیمی کی جاماعات «هئلت» دئییر.
مشروطه انقلابی، شاهلارین، اربابلارین آیاقلارینین آلتیندا تاپدالانمیش، ازیلمیش بیر خالقین دیلینه، یولونا، دوشونجهسینه چئوریلمیشیدی. «بهلود قراچورلو» ادبیاتیمیزدا «بولود قراچورلو» «سهند» تخلوصیله تانینان شاعیر بئله بیر اتمسفرده بویا باشا چاتیردی. هله 15 یاشینا چاتمامیشدی کی، وطنی زمانهنین ان بؤیوک فیرتاناسیله اوز به اوز اولدو. ایکینجی بینالمللی ساواشی باشلانیر؛ پهلوی حاکمیتینین توتدوغو یانلیش یول متفقلرین آیاغینی وطنیمیزه چکمیشدی. «بهلود» اورتا مکتبی بیتیرمهدن دایانیش یولونو -دؤیوش یولونو- سئچمیشدی...
بو یازینین آردینی ادبیات سئونلر کانالیندا اوخویون.
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
بلکه ده «بولود» اوولدن بؤیوک بیر یانلیشایمیش /
«کریم قربانزاده»
«بولود» یوخسا «بهرود» یا «بهلود قراچورلو» (سهند) سندلر اساسیندا
1305ده ماراغادا «عبدالمطلب» کیشینین و «جئیران» خانیمین ائوینده بیر اوغلان اوشاغی حیاتا گؤز آچدی. آتا- آناسی اوشاغین آدینی «بهرود» قویدولار. «بهرود» آغیز ادبیاتیندا جاماعاتین دیلینده «بهلود» سسلهنیر؛ عینن «هئرلت» کیمی کی جاماعات «هئللت» دئییر.
مشروطه انقلابی، شاهلارین، اربابلارین آیاقلارینین آلتیندا تاپدالانمیش، ازیلمیش بیر خالقین دیلینه، یولونا، دوشونجهسینه چئوریلمیشیدی. «بهلود قراچورلو» ادبیاتیمیزدا «بولود قراچورلو» «سهند» تخلوصیله تانینان شاعیر بئله بیر اتمسفرده بویا باشا چاتیردی. هله 15 یاشینا چاتمامیشدی کی، وطنی زمانهنین ان بؤیوک فیرتاناسیله اوز به اوز اولدو. ایکینجی بینالمللی ساواشی باشلانیر؛ پهلوی حاکمیتینین توتدوغو یانلیش یول متفقلرین آیاغینی وطنیمیزه چکمیشدی. «بهلود» اورتا مکتبی بیتیرمهدن دایانیش یولونو _دؤیوش یولونو_ سئچمیشدی. عدالتسیزلیگه قارشی، خالقینین سعادتی اوغروندا چالیشان قوهلره قوشولموشدو.
1324ده آذربایجان دموکرات فرقهسینین هیمتی ایله سیجیللی ایدارهسی آذربایجاندا یولا دوشموشدو. بو ایداره کؤهنه سیجیللیلری دهییشمهیه باشلاییب، آذربایجانلیلارا آنا دیلینده یازیلمیش سیجیللی(هوویت ورقهسی) وئریردی. او زامان «بهلود»ون دا سیجیللسینی عوض ائدیرلر. الیمیزده اولان سنده اساسن « بهلود»ون سیجیللیسینده بئله یازیلییب «سیجیللینین قلمزد اولدغونا گؤره سیجیللی صاحیبینین آدی: بهلول، بهلود اوخونور» ۱
«بهلود» ایلک شعیرین 19یاشیندا اولارکن شاعیرلر مجلیسنده «رازی» تخلوصیله اوخویور. شاعیرلر مجلیسینده بهلوددان «رازی» تخلوصیله اوچ شعیر چاپ اولوبدور.۲
شاعیرلر مجلیسی، اونون دیرلی شاعیرلری، یازیچیلاری: مدینه گولگون، بالاش آذراوغلو، محمد بیریا، علی توده، مظفر درفشی، هاشیم ترلان، یحیی شیدا، سلیمان رستم، میرمهدی اعتماد... و اونلار شؤهرتلی شاعیر، یازیچی سهندین ادبی اجتماعی، سیاسی دوشونجهسینده اونودولماز تاثیر قویوبلار. دئمک زمانه، آذربایجان ادبیاتی، شاعیرلر مجلیسی، مشروطه انقلابینا، «شیخ محمد خیابانی» آرزولارینا، ایستکلرینه اینانان، وفالی قالان موباریز بیر شاعیر دوغموشدو. یئنی بیر سس، یئنی بیر نفس یورولمادان ائلینین، خالقینین داردا قالمیش آرزولارینی یازیب یارادیردی. «آراز آخیردی»، «منظوم خاطیرهلر»، «سازیمین سؤزو». سهندین «سازیمین سؤزو»، «ددهمین کیتابی»، «قارداش آندی»، دده قورقوردون 12 ناغیلیندان علاوه، گؤزهل و بدیعی پوئمالاری دا وار: «ارمغان»، «آراز»، «عزیز شهریارا مکتوب»، «بوز چیچکی»، «سووئت قیزی» و ...
تاریخلر بویونجا ائی بؤیوک وطن
یاغییا، دوشمنه اگیلمهدین سن
بوگون طبیعتدن الهام آلدیم من
گئچدی سحر وقتی بو سؤز اورهکدن
انسانا روح وئرهن دیلینه آلقیش
بو شعیر «بهلودون شاعیرلر مجلیسینده «رازی» تخلوصیله اوخودوغو و نشر اولدوغو بیرینجی شعیردیر.۲
آذربایجان دموکرات فرقهسینین سرکوبوندان سونرا آذربایجاندا مختلیف جمعیتلر یاراندی، (جمعیت مبارزه با فاشیسم، جمعیت مبارزه با استعمار، جمعیت صلح۰۰۰) او زمان بهلود، محمدعلی فرزانه، دوکتور کاتبی، ونسان، عبدالرحیم طهوری و بقایی صولح جمعیتینین تمل داشینی قویورلار و جمعیتین طرفیندن اونون ایلک مدیره هئیتینین عضولری سئچیلیرلر. بهلودون صولح جمعیتینده مستعار آدی «خسرو»دی. «بهلود» دوستلاریلا بیرلیکده 1331صولح جمعیتین قوردوقلاری اوچون توتوقلانیرلار. او گروهی ایکی دستهیه بؤلورلر: یاریسی اردبیلده دوستاق اولور، یاریسی ماراغادا. ائله همان ایلده «بهلود» دوستلاریلا بیرلیکده تبریزده محاکمه اولورلار.
«بهلود قرا چورلو» ۱۳۳۲ ده صولح جمعیتینین هئیت مدیرهسی ایله بیرلیکده شاهین زیندانلاریندان بوراخیلیر.3
بهلود زنداندان سونرا دا دایمی پهلوی رژیمینین طرفیندن تعقیبده اولور. دایمی تعقیب، آزار- اذیت اونو تهرانا قاچماق مجبوریتینده قویور. او تهراندا ساواکین طرفیندن تانینماسین دئیه«محمود آغا» تخلوصون سئچیر و دوکتورشمس ایله بیرلیکده تریکو سانترالی یولا سالیرلار.
تریکو سانترالین «بهلودون» ادبی، سیاسی، اقتصادی حیاتیندا ان بؤیوک رولو اولور. تریکو سانترال بهلودون داخلی و خارجی ارتباطلارینین کؤرپوسو اولور. بهلودون یارادیجی حیاتینین ان دیرلی و بارلی- بهرهلی گونلری ده ائله تریکو سانترالدا یارانیر. بیر طرفدن آذربایجان ادبیاتینین تانینمیش سیماسی «محمدعلی فرزانه» بهلودون ان قدیمی و صمیمی دوستو، بهلودون استعدادین بیلهرک دده قوقوردون نظمه چکمهسینی اونا تکلیف ائدیر.
«کریم قربانزاده»
«بولود» یوخسا «بهرود» یا «بهلود قراچورلو» (سهند) سندلر اساسیندا
1305ده ماراغادا «عبدالمطلب» کیشینین و «جئیران» خانیمین ائوینده بیر اوغلان اوشاغی حیاتا گؤز آچدی. آتا- آناسی اوشاغین آدینی «بهرود» قویدولار. «بهرود» آغیز ادبیاتیندا جاماعاتین دیلینده «بهلود» سسلهنیر؛ عینن «هئرلت» کیمی کی جاماعات «هئللت» دئییر.
مشروطه انقلابی، شاهلارین، اربابلارین آیاقلارینین آلتیندا تاپدالانمیش، ازیلمیش بیر خالقین دیلینه، یولونا، دوشونجهسینه چئوریلمیشیدی. «بهلود قراچورلو» ادبیاتیمیزدا «بولود قراچورلو» «سهند» تخلوصیله تانینان شاعیر بئله بیر اتمسفرده بویا باشا چاتیردی. هله 15 یاشینا چاتمامیشدی کی، وطنی زمانهنین ان بؤیوک فیرتاناسیله اوز به اوز اولدو. ایکینجی بینالمللی ساواشی باشلانیر؛ پهلوی حاکمیتینین توتدوغو یانلیش یول متفقلرین آیاغینی وطنیمیزه چکمیشدی. «بهلود» اورتا مکتبی بیتیرمهدن دایانیش یولونو _دؤیوش یولونو_ سئچمیشدی. عدالتسیزلیگه قارشی، خالقینین سعادتی اوغروندا چالیشان قوهلره قوشولموشدو.
1324ده آذربایجان دموکرات فرقهسینین هیمتی ایله سیجیللی ایدارهسی آذربایجاندا یولا دوشموشدو. بو ایداره کؤهنه سیجیللیلری دهییشمهیه باشلاییب، آذربایجانلیلارا آنا دیلینده یازیلمیش سیجیللی(هوویت ورقهسی) وئریردی. او زامان «بهلود»ون دا سیجیللسینی عوض ائدیرلر. الیمیزده اولان سنده اساسن « بهلود»ون سیجیللیسینده بئله یازیلییب «سیجیللینین قلمزد اولدغونا گؤره سیجیللی صاحیبینین آدی: بهلول، بهلود اوخونور» ۱
«بهلود» ایلک شعیرین 19یاشیندا اولارکن شاعیرلر مجلیسنده «رازی» تخلوصیله اوخویور. شاعیرلر مجلیسینده بهلوددان «رازی» تخلوصیله اوچ شعیر چاپ اولوبدور.۲
شاعیرلر مجلیسی، اونون دیرلی شاعیرلری، یازیچیلاری: مدینه گولگون، بالاش آذراوغلو، محمد بیریا، علی توده، مظفر درفشی، هاشیم ترلان، یحیی شیدا، سلیمان رستم، میرمهدی اعتماد... و اونلار شؤهرتلی شاعیر، یازیچی سهندین ادبی اجتماعی، سیاسی دوشونجهسینده اونودولماز تاثیر قویوبلار. دئمک زمانه، آذربایجان ادبیاتی، شاعیرلر مجلیسی، مشروطه انقلابینا، «شیخ محمد خیابانی» آرزولارینا، ایستکلرینه اینانان، وفالی قالان موباریز بیر شاعیر دوغموشدو. یئنی بیر سس، یئنی بیر نفس یورولمادان ائلینین، خالقینین داردا قالمیش آرزولارینی یازیب یارادیردی. «آراز آخیردی»، «منظوم خاطیرهلر»، «سازیمین سؤزو». سهندین «سازیمین سؤزو»، «ددهمین کیتابی»، «قارداش آندی»، دده قورقوردون 12 ناغیلیندان علاوه، گؤزهل و بدیعی پوئمالاری دا وار: «ارمغان»، «آراز»، «عزیز شهریارا مکتوب»، «بوز چیچکی»، «سووئت قیزی» و ...
تاریخلر بویونجا ائی بؤیوک وطن
یاغییا، دوشمنه اگیلمهدین سن
بوگون طبیعتدن الهام آلدیم من
گئچدی سحر وقتی بو سؤز اورهکدن
انسانا روح وئرهن دیلینه آلقیش
بو شعیر «بهلودون شاعیرلر مجلیسینده «رازی» تخلوصیله اوخودوغو و نشر اولدوغو بیرینجی شعیردیر.۲
آذربایجان دموکرات فرقهسینین سرکوبوندان سونرا آذربایجاندا مختلیف جمعیتلر یاراندی، (جمعیت مبارزه با فاشیسم، جمعیت مبارزه با استعمار، جمعیت صلح۰۰۰) او زمان بهلود، محمدعلی فرزانه، دوکتور کاتبی، ونسان، عبدالرحیم طهوری و بقایی صولح جمعیتینین تمل داشینی قویورلار و جمعیتین طرفیندن اونون ایلک مدیره هئیتینین عضولری سئچیلیرلر. بهلودون صولح جمعیتینده مستعار آدی «خسرو»دی. «بهلود» دوستلاریلا بیرلیکده 1331صولح جمعیتین قوردوقلاری اوچون توتوقلانیرلار. او گروهی ایکی دستهیه بؤلورلر: یاریسی اردبیلده دوستاق اولور، یاریسی ماراغادا. ائله همان ایلده «بهلود» دوستلاریلا بیرلیکده تبریزده محاکمه اولورلار.
«بهلود قرا چورلو» ۱۳۳۲ ده صولح جمعیتینین هئیت مدیرهسی ایله بیرلیکده شاهین زیندانلاریندان بوراخیلیر.3
بهلود زنداندان سونرا دا دایمی پهلوی رژیمینین طرفیندن تعقیبده اولور. دایمی تعقیب، آزار- اذیت اونو تهرانا قاچماق مجبوریتینده قویور. او تهراندا ساواکین طرفیندن تانینماسین دئیه«محمود آغا» تخلوصون سئچیر و دوکتورشمس ایله بیرلیکده تریکو سانترالی یولا سالیرلار.
تریکو سانترالین «بهلودون» ادبی، سیاسی، اقتصادی حیاتیندا ان بؤیوک رولو اولور. تریکو سانترال بهلودون داخلی و خارجی ارتباطلارینین کؤرپوسو اولور. بهلودون یارادیجی حیاتینین ان دیرلی و بارلی- بهرهلی گونلری ده ائله تریکو سانترالدا یارانیر. بیر طرفدن آذربایجان ادبیاتینین تانینمیش سیماسی «محمدعلی فرزانه» بهلودون ان قدیمی و صمیمی دوستو، بهلودون استعدادین بیلهرک دده قوقوردون نظمه چکمهسینی اونا تکلیف ائدیر.
جسارتله دئمک اولار کی «سازیمین سؤزو» بهلودون ادبی حیاتینین ان بؤیوک و دیرلی ثمرهسی، شاهکاریدیر. بو اثرین تکمیللشمهسی اوتای- بوتای آذربایجان شاعیرلرینین، ضیالیلارینین ایلک ایش بیرلیگینین ثمرهسیدیر.5
دیگر طرفدن بهلود ۱۳۴۸دا «بهروز دولت آبادی» (چای اوغلو)نون واسطهسیله اوستاد شهریار ایله ارتباطا کئچیر. «شهریارا مکتوب» و شاعیرین «سهند» تخلوصو «سازیمین سؤزو» فضاسیندان و اوستاد شهریار ایله ارتباطدان یارانیر. مکتوب بئله باشلانیر:4
حؤرمتلی اوستاد، بؤیوک شهریارا:
بیر الیمده قلم، بیر الده كاغاز
خیالیم بویلانیر دامدان، دوواردان
باشیمدا یار باغین گزمك هاواسی
قاپیلار باغلیدیر، یول تاپیم هاردان
حاصارین دالیندا کؤنول وئردیییم
او یار بیر باغ سالیب سویو بولوردان
هاواسی كهروبا، ناری یاقوتدان
تاغی فیروزهدن، دیوانی گولدن
ماوی ائیوانیندا ساز چالیر زهره
بورجوندا یای چكیب، دایانیب كیوان
لاییقی وار گیرهم قصرینه من ده
قیللی پاپاغیملان، سینیق سازیملان؟...
آرتیرمالییام بو یازیشمالاردان، گؤروشلردن سونرا اوستاد شهریارین دا عؤمرونون ان دیرلی ثمرهسی حیدر بابادان سونرا اؤلمز شاه اثری «سهندیه» یارانیر. بو مکتوبلاشمانین او قدهر تاثیری اولورکی، اوستاد شهریار سونونجو دانيشيغيندا نئچه سورغويا جاواب وئرميشدير. او دئيير شئعر قوشماق شاعيرين ارادهسيندن آسيلي دئييل و «اگر شئعر ياراتماق شاعيرين گوجونه باغلی اولسایدی، او هرگون بیر سهندیه یاراتماق ایستردی. بیرحالداکی تکجه بیر دفعه باجارا بيلميشدير بئله بير شئعر ياراتسين». آمما هانسی عاميل بئله قالارقی بير اثرين يارانماسينا سبب اولموشدور؟ شهريار بئله بير سورغونون جوابيندا كی سهنديهنی خاص كيمسه اوچون قوشموشسونوز؟- دئيير: «هه! آذربايجان شاعيری مرحوم بولود قره چورلو-«سهند» تخلوص ائدهن شاعير ديركی هاميدان آرتيق، حتا نيمادان چوخ منده تأثير قويموشدور» بو سورغونون جوابيندا كی سهند شاعيرده نه گؤرموشسن كی نيما دا يوخودو؟- بئله دئيير: «هركس هر شئیه اؤز باخيشيلا باخار. من سهندده گؤردويوم دئمهلی دئييلدير. البتده كی سهند آزاده بير شاعير ايدی و سهندده اولان اخلاق و خصلت هئچ كيمسه ده يوخودو.5
(شهریار وقتی از تأثیر سهند در دگرگونی آفرینش ادبی در خود صحبت میکند، میگوید که تا پیش از آشنایی با او، «قافیهسازی بیش نبودم که از شعر فقط عروض میفهمیدم و او در همهی ابعاد شعر، سرمشق من شد زیرا که:
الهامی از عوالم بالاش میرسید،
راهی به ماوراء طبیعت گشوده بود.
دل متصل به منبع و در سینه مخزنی،
سرشار از ذخایر الهام عشق داشت،
الهامبخش قافیهسازی چو من که شعر -
تنها به چارچوب عروضیاش دیده بود،
سرمشق شعر در همه ابعاد شعر بود.
او شاعری که از چو منی باج میگرفت،
انگیزهی سرود «سهندیه»ی من اوست. . .
به محض دریافت خبر فقدان وی، برخود لرزید و چندین روز سر در جیب فرو برد و به انزوا رفت و در فرجام تلاطمات روحی، شاهکار بیبدیل سهندیهی فارسی را آفرید و آن را «مقامه» نامید.6
تریکو سانترال شمال- جنوب آراسیندا دا کؤرپو اولور
سهند «سازیمین سؤزو»نو یازان زامان تانینمیش شرقشناس پروفسور رستم علیاف، تهراندا سهندین گؤروشونه گلیر. سهندین واسطهسی ایله اؤز معللیمی اوستاد «گنجعلی صباحی» ایله ایلک دفعه سهندین ائوینده ادبی بیر مجلیسده گؤروشور، او زامان «احمد برادران»، «بهروز دولتآبادی»(چای اوغلو) و آذربایجانین تانینمیش طناز اکتیوری «ممد باقر حاجیزاده» سهندین، دوکتور شمسین تدبیریله یارانان تریکو سانترالدا ایشلهییردیلر.7
ائله او زامان اوتای- بوتای آذربایجان آراسیندا «سهند» و پروفسور «رستم علی اوف»ون علاقهلری اساسیندا بیر ایش بیرلیگی یارانیر. سهند بو واسطه ایله شوروییه (باکییا) تریکو صادیر ائدیر و بو ایشله برابر ایکی اؤلکهنین آراسیندا گؤروشلر و گل-گئتلر چوخالیر. «سازیمین سؤزو»نون ال یازمالاری اوتایا دا گؤندریلیر و یازینین حاقیندا تاپشیریقلار اولور. او ایللر بو ایش بیرلیگیندن «سازیمین سؤزو»ندن باشقا دیرلی بیر اثر ده یارانیر.- «دیوان فارسی فضل الله نعیمی تبریزی و عمادالدین نسیمی شیروانی» به اهتمام پروفسور «رستم علی اوف» دونیا انتشاراتی طرفیندن 1351دن1353ده چاپ و نشر اولور.
بو موضوع بؤیوک بیر اهمیته مالیکدیر. اوزون ایللر ایدی ائشیتمیشدیم سهندین نثر یازیسی دا اولوب، آمما آختاریشلاریمین بو ایل (1401) باهارا کیمی ثمرهسی اولمامیشدیر. بو زامان بیرده سهنددن یادیگار قالان سندلرین سوراغینا گئتدیم. سهندین نثر بارهسینده اونون حیات یولداشیندان سوروشدوم. سهندین حیات یولداشی «س.جویا» تخلوصونون سیررینی منه آچدی. او دئدی: دیوان فارسی فضلالله نعیمی تبریزی و عمادالدین نسیمی شیروانی «پروفسور رستم علی اوفون» هیمتی و سهندین مقدمهسی «س.جویا» تخلوصیله نشر اولوب. 8
دیگر طرفدن بهلود ۱۳۴۸دا «بهروز دولت آبادی» (چای اوغلو)نون واسطهسیله اوستاد شهریار ایله ارتباطا کئچیر. «شهریارا مکتوب» و شاعیرین «سهند» تخلوصو «سازیمین سؤزو» فضاسیندان و اوستاد شهریار ایله ارتباطدان یارانیر. مکتوب بئله باشلانیر:4
حؤرمتلی اوستاد، بؤیوک شهریارا:
بیر الیمده قلم، بیر الده كاغاز
خیالیم بویلانیر دامدان، دوواردان
باشیمدا یار باغین گزمك هاواسی
قاپیلار باغلیدیر، یول تاپیم هاردان
حاصارین دالیندا کؤنول وئردیییم
او یار بیر باغ سالیب سویو بولوردان
هاواسی كهروبا، ناری یاقوتدان
تاغی فیروزهدن، دیوانی گولدن
ماوی ائیوانیندا ساز چالیر زهره
بورجوندا یای چكیب، دایانیب كیوان
لاییقی وار گیرهم قصرینه من ده
قیللی پاپاغیملان، سینیق سازیملان؟...
آرتیرمالییام بو یازیشمالاردان، گؤروشلردن سونرا اوستاد شهریارین دا عؤمرونون ان دیرلی ثمرهسی حیدر بابادان سونرا اؤلمز شاه اثری «سهندیه» یارانیر. بو مکتوبلاشمانین او قدهر تاثیری اولورکی، اوستاد شهریار سونونجو دانيشيغيندا نئچه سورغويا جاواب وئرميشدير. او دئيير شئعر قوشماق شاعيرين ارادهسيندن آسيلي دئييل و «اگر شئعر ياراتماق شاعيرين گوجونه باغلی اولسایدی، او هرگون بیر سهندیه یاراتماق ایستردی. بیرحالداکی تکجه بیر دفعه باجارا بيلميشدير بئله بير شئعر ياراتسين». آمما هانسی عاميل بئله قالارقی بير اثرين يارانماسينا سبب اولموشدور؟ شهريار بئله بير سورغونون جوابيندا كی سهنديهنی خاص كيمسه اوچون قوشموشسونوز؟- دئيير: «هه! آذربايجان شاعيری مرحوم بولود قره چورلو-«سهند» تخلوص ائدهن شاعير ديركی هاميدان آرتيق، حتا نيمادان چوخ منده تأثير قويموشدور» بو سورغونون جوابيندا كی سهند شاعيرده نه گؤرموشسن كی نيما دا يوخودو؟- بئله دئيير: «هركس هر شئیه اؤز باخيشيلا باخار. من سهندده گؤردويوم دئمهلی دئييلدير. البتده كی سهند آزاده بير شاعير ايدی و سهندده اولان اخلاق و خصلت هئچ كيمسه ده يوخودو.5
(شهریار وقتی از تأثیر سهند در دگرگونی آفرینش ادبی در خود صحبت میکند، میگوید که تا پیش از آشنایی با او، «قافیهسازی بیش نبودم که از شعر فقط عروض میفهمیدم و او در همهی ابعاد شعر، سرمشق من شد زیرا که:
الهامی از عوالم بالاش میرسید،
راهی به ماوراء طبیعت گشوده بود.
دل متصل به منبع و در سینه مخزنی،
سرشار از ذخایر الهام عشق داشت،
الهامبخش قافیهسازی چو من که شعر -
تنها به چارچوب عروضیاش دیده بود،
سرمشق شعر در همه ابعاد شعر بود.
او شاعری که از چو منی باج میگرفت،
انگیزهی سرود «سهندیه»ی من اوست. . .
به محض دریافت خبر فقدان وی، برخود لرزید و چندین روز سر در جیب فرو برد و به انزوا رفت و در فرجام تلاطمات روحی، شاهکار بیبدیل سهندیهی فارسی را آفرید و آن را «مقامه» نامید.6
تریکو سانترال شمال- جنوب آراسیندا دا کؤرپو اولور
سهند «سازیمین سؤزو»نو یازان زامان تانینمیش شرقشناس پروفسور رستم علیاف، تهراندا سهندین گؤروشونه گلیر. سهندین واسطهسی ایله اؤز معللیمی اوستاد «گنجعلی صباحی» ایله ایلک دفعه سهندین ائوینده ادبی بیر مجلیسده گؤروشور، او زامان «احمد برادران»، «بهروز دولتآبادی»(چای اوغلو) و آذربایجانین تانینمیش طناز اکتیوری «ممد باقر حاجیزاده» سهندین، دوکتور شمسین تدبیریله یارانان تریکو سانترالدا ایشلهییردیلر.7
ائله او زامان اوتای- بوتای آذربایجان آراسیندا «سهند» و پروفسور «رستم علی اوف»ون علاقهلری اساسیندا بیر ایش بیرلیگی یارانیر. سهند بو واسطه ایله شوروییه (باکییا) تریکو صادیر ائدیر و بو ایشله برابر ایکی اؤلکهنین آراسیندا گؤروشلر و گل-گئتلر چوخالیر. «سازیمین سؤزو»نون ال یازمالاری اوتایا دا گؤندریلیر و یازینین حاقیندا تاپشیریقلار اولور. او ایللر بو ایش بیرلیگیندن «سازیمین سؤزو»ندن باشقا دیرلی بیر اثر ده یارانیر.- «دیوان فارسی فضل الله نعیمی تبریزی و عمادالدین نسیمی شیروانی» به اهتمام پروفسور «رستم علی اوف» دونیا انتشاراتی طرفیندن 1351دن1353ده چاپ و نشر اولور.
بو موضوع بؤیوک بیر اهمیته مالیکدیر. اوزون ایللر ایدی ائشیتمیشدیم سهندین نثر یازیسی دا اولوب، آمما آختاریشلاریمین بو ایل (1401) باهارا کیمی ثمرهسی اولمامیشدیر. بو زامان بیرده سهنددن یادیگار قالان سندلرین سوراغینا گئتدیم. سهندین نثر بارهسینده اونون حیات یولداشیندان سوروشدوم. سهندین حیات یولداشی «س.جویا» تخلوصونون سیررینی منه آچدی. او دئدی: دیوان فارسی فضلالله نعیمی تبریزی و عمادالدین نسیمی شیروانی «پروفسور رستم علی اوفون» هیمتی و سهندین مقدمهسی «س.جویا» تخلوصیله نشر اولوب. 8
و
ئلهلیکله من سهندین بیرینجی فارسی نثرینی اوخودوم. ائشیتدیکلریمه گؤره سهندین «ب، ق محمودآغا» امضاسیله ده ایکی نثر اثری واردی. ایندییه کیمی من اونلاری تاپا بیلمهمیشم. اومود ائدیرم بو یازی اونلارین دا تاپیلماسینا یاردیم ائتسین.
بو یازیدا چالیشدیق کی، سهندین آدینین «بولود» اولماماسینی آیدینلاداق و سهندین بوتون مستعار آدلارینی، تخلوصلرینی، اونا عایید نثری سندلریله گتیرهک. بلکه ده بولود اوولدن ده بؤیوک بیر یانلیش ایمیش. ایلک دفه« سهنده» بیوگرافی یازان بو سهوه یول وئریب، باشقالاری دا اونو تکرار ائدیبدیر.
چارخی دؤنموش فلک شعریمیزین «سهند»ینی، خالقیمیزین سئویملی اوغلونو 1358_جی ایلین ایلک آییندا، (21فروردین1358) 53 یاشیندایکن، واختسیز- وعدهسیز بیزدن آییردی. اونو تهراندا بهشت زهرا مزارلیغیندا 82_جی قطعهده «بولود قراچورلو» «سهند» عنوانیله توپراغا تاپشیردیلار. ۶
سونرالار 97_جی ایلده «سهندین» عزیز بالاسی «آرزو قراچورلو» حیاتا گؤز یومدو. او زامان عاییلهنین طرفیندن«سهندین» باش داشین عوض ائلهییب، اونون اصلی آدی ایله باش داشی یازدیردیلار. تاسفله بو دفعهده اونون باش داشیندان «سهند» تخلوصو یازیلماییب و یالنیز «بهلود قراچورلو» یازیلیبدیر.
تشکر و منتدارلیق:
۱- اقای مهندس محمودیدن، ائلهجه ده بهلود قراچورلونون حؤرمتلی حیات یولداشیندان بیر سیرا سندلری و معلوماتی اختیاریمدا قویدوقلاری اوچون صمیم قلبدن تشکور ائدیرم.
۲- عزیز اوستادلاریم دوکتور رحیم رئیسنیا، اوستاد کریم مشروطهچی، همت شهبازی و ائلدار موغانلی،سعیدموغانلی جنابلارینین دیرلی مشورتلری و زحمت لریندن ممنون و منتدارام.
قایناقلار:
1-بهلود قرا چورلونون هویت ورقهسی(شکیل)
2-شاعیرلر مجلیسی ( نشرفرقه دموکرات آذربایجان)
3-اوستاد کریم مشروطهچی (سؤنمز ایله کریم قربانزادهنین مصاحبهسی)
4-بهروز دولت آبادی «چای اوغلونون مصاحیبهسی ادبیات سئونلرله 99/6/28
5- کیهان فرهنگی 1367 - 7_جی سایی
6--مقدمه کتاب دو سهندیه دکتر حسین محمد زاده صدیق 1387چاپ تهران
7-بهروز دولت آبادی «چای اوغلونون مصاحیبه سی ادبیات سئونلرله 99/6/28
8- دیوان فارسی فضلالله نعیمی تبریزی و عمادالدین نسیمی شیروانی- انتشارات دنیا- تهران1351-1353
9-بهلود قراچورلونون بیرینجی باش داشی(شکیل)
10- بهلود قراچورلونون ایکینجی باش داشی (شکیل)
1401/9/8
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
ئلهلیکله من سهندین بیرینجی فارسی نثرینی اوخودوم. ائشیتدیکلریمه گؤره سهندین «ب، ق محمودآغا» امضاسیله ده ایکی نثر اثری واردی. ایندییه کیمی من اونلاری تاپا بیلمهمیشم. اومود ائدیرم بو یازی اونلارین دا تاپیلماسینا یاردیم ائتسین.
بو یازیدا چالیشدیق کی، سهندین آدینین «بولود» اولماماسینی آیدینلاداق و سهندین بوتون مستعار آدلارینی، تخلوصلرینی، اونا عایید نثری سندلریله گتیرهک. بلکه ده بولود اوولدن ده بؤیوک بیر یانلیش ایمیش. ایلک دفه« سهنده» بیوگرافی یازان بو سهوه یول وئریب، باشقالاری دا اونو تکرار ائدیبدیر.
چارخی دؤنموش فلک شعریمیزین «سهند»ینی، خالقیمیزین سئویملی اوغلونو 1358_جی ایلین ایلک آییندا، (21فروردین1358) 53 یاشیندایکن، واختسیز- وعدهسیز بیزدن آییردی. اونو تهراندا بهشت زهرا مزارلیغیندا 82_جی قطعهده «بولود قراچورلو» «سهند» عنوانیله توپراغا تاپشیردیلار. ۶
سونرالار 97_جی ایلده «سهندین» عزیز بالاسی «آرزو قراچورلو» حیاتا گؤز یومدو. او زامان عاییلهنین طرفیندن«سهندین» باش داشین عوض ائلهییب، اونون اصلی آدی ایله باش داشی یازدیردیلار. تاسفله بو دفعهده اونون باش داشیندان «سهند» تخلوصو یازیلماییب و یالنیز «بهلود قراچورلو» یازیلیبدیر.
تشکر و منتدارلیق:
۱- اقای مهندس محمودیدن، ائلهجه ده بهلود قراچورلونون حؤرمتلی حیات یولداشیندان بیر سیرا سندلری و معلوماتی اختیاریمدا قویدوقلاری اوچون صمیم قلبدن تشکور ائدیرم.
۲- عزیز اوستادلاریم دوکتور رحیم رئیسنیا، اوستاد کریم مشروطهچی، همت شهبازی و ائلدار موغانلی،سعیدموغانلی جنابلارینین دیرلی مشورتلری و زحمت لریندن ممنون و منتدارام.
قایناقلار:
1-بهلود قرا چورلونون هویت ورقهسی(شکیل)
2-شاعیرلر مجلیسی ( نشرفرقه دموکرات آذربایجان)
3-اوستاد کریم مشروطهچی (سؤنمز ایله کریم قربانزادهنین مصاحبهسی)
4-بهروز دولت آبادی «چای اوغلونون مصاحیبهسی ادبیات سئونلرله 99/6/28
5- کیهان فرهنگی 1367 - 7_جی سایی
6--مقدمه کتاب دو سهندیه دکتر حسین محمد زاده صدیق 1387چاپ تهران
7-بهروز دولت آبادی «چای اوغلونون مصاحیبه سی ادبیات سئونلرله 99/6/28
8- دیوان فارسی فضلالله نعیمی تبریزی و عمادالدین نسیمی شیروانی- انتشارات دنیا- تهران1351-1353
9-بهلود قراچورلونون بیرینجی باش داشی(شکیل)
10- بهلود قراچورلونون ایکینجی باش داشی (شکیل)
1401/9/8
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
Telegram
ادبیات سئونلر
بوکانال ادبیات سئونلر قوروپونون سئچیلمیش اثرلری دیر
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
قایناقلار:
بیرینجی سند «بهلود قراچورلونون» سیجیلیسی (هویت ورقهسی)
سند ادبیات سئونلر آرشیوندن بیرینجی دفه دیر نشر اولور.
بیرینیجی نشر 1401/9/8
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
بیرینجی سند «بهلود قراچورلونون» سیجیلیسی (هویت ورقهسی)
سند ادبیات سئونلر آرشیوندن بیرینجی دفه دیر نشر اولور.
بیرینیجی نشر 1401/9/8
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
قایناقلار:
ایکینجی سند شاعیرلر مجلیسینده «بهلودقراچورلو دان» (رازی) تخلوصو ایله نشر اولونان اوچ شعیر.
شاعیرلر مجلسی
1401/9/8
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
ایکینجی سند شاعیرلر مجلیسینده «بهلودقراچورلو دان» (رازی) تخلوصو ایله نشر اولونان اوچ شعیر.
شاعیرلر مجلسی
1401/9/8
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
قاینا قلار:
8اینجی سند
دیوان فارسی «فضل نعیمی الله تبریزی» و «عمادالدین نسیمی شیروانی» انتشارات دونیا 1351دن 1353دک.
«بهلود قرا چورلونون» فارسی نثری «س.جویا» امضاسیله
تاریخ نشر مجازی 1401/9/8
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
8اینجی سند
دیوان فارسی «فضل نعیمی الله تبریزی» و «عمادالدین نسیمی شیروانی» انتشارات دونیا 1351دن 1353دک.
«بهلود قرا چورلونون» فارسی نثری «س.جویا» امضاسیله
تاریخ نشر مجازی 1401/9/8
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
قایناقلار:
9-«بهلود قرا چورلونون» بیرینجی باش داشی بولود قراچورلو« سهند» عنوانلیه
تهران بهشت زهرا قطعه 82
تاریخ نشر دوم 1401/9/8
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
9-«بهلود قرا چورلونون» بیرینجی باش داشی بولود قراچورلو« سهند» عنوانلیه
تهران بهشت زهرا قطعه 82
تاریخ نشر دوم 1401/9/8
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
قایناقلار:
9- «بهلود قراچورلونون» ایکینجی باش داشی «بهلود قراچورلو» عنوانلیه
تهران بهشت زهرا قطعه 82
تاریخ نشر1401/9/8
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
9- «بهلود قراچورلونون» ایکینجی باش داشی «بهلود قراچورلو» عنوانلیه
تهران بهشت زهرا قطعه 82
تاریخ نشر1401/9/8
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
کریم قربانزاده
«بهلود قراچورلو»(سهندین) یئنی الده ائتدیم فارسی نثری «س. جویا» امضاسیله.
بونثر بیرینجی دفه دیر مجازی دونیادا ادبیات سئونلر کانالیندا پایلاشیلیر.
مقدمه
کتابی که هم اینک به همت پروفسور رستم علیاف دانشمند و شرقشناس معروف اتحاد جماهیر شوروی تقدیم ادبدوستان میگردد یکی از آثار برجسته و پر مغز ادبیات دری و از تراوشهای افکار بلند دو تن شاعر و متفکر بزرگ آذربایجانی است. کتاب شامل اشعار پارسی فضل الله نعیمی تبریزی و سید عمادالدین علی نسیمی شیروانی است که اولی پایهگذار نهضت «حروفیه»در مشرق زمین و دومی شاعری والامقام، از شاگردان بلافصل استاد خویش «نعیمی» و یکی از صمیمیترین مبلغین و مجاهدین این نهضت میباشد.
متاسفانه به عللی که درک آنها چندان مشکل نیست، باوجود اشاعهٔ وسیع عرفان و تاثیر قاطع آن در فرهنگ و ادبیات سرزمین ما این دو شاعر و عارف نامی و همچنین اندیشههای بلند و مترقی آنان بطور غمانگیزی برای جامعهٔ پارسی زبان ایرانی گمنام و ناشناس مانده، جز عدهٔ بسیار معدودی از دانشپژوهان، کسی از وجود آنان آگاهی نداشتهاند.
انتشار این کتاب فرصت بسیار مناسبی برای شناختن و شناساندن این دو متفکر شرقی و همچنین نهضت تاریخی «حروفیه» بود که متاسفانه به علت عظمت موضوع و ضیق صفحات کتاب انجامش به عهدهٔ تعویق افتاد. در این مختصر فقط به تقریر کلیاتی از شرح حال و اصول افکار مصنفین اکتفا میشود.
۱
مولانا فضلالله نعیمی در سال ۷۱۹ هجری شمسی در تبریز متولد شد. این فیلسوف شاعر تا ۴۶ سالگی در شهرها و سرزمینهای مختلف شرق به سیر و سیاحت مشغول بود و با امرار معاش از طریق طاقیه (کلاه)دوزی به نشر و ترویج افکار خود میپرداخت. او مدت زیادی از این دوران را در استرآباد گذرانده و قسمتی از آثار خود را نیز برای اینکه در خور فهم عامه باشد به زبان محلی آن سامان نوشته است. بدین مناسب در تذکرهها به اسم «استر آبادی» مشهور شده است. نعیمی سالهای آخر عمر خود را در شیروان و باکو گذرانده و سرانجام به علت مبارزات ضد فئودالی و آشتی ناپذیری با استیلاگران تیموری دستگیر ودر قلعهی قدیمی«آلنجا» واقع در نزدیکی نخجوان زندانی و بعداً به دستور میرانشاه پسر تیمور در سال ۷۷۳ هجری شمسی اعدام میشود و جسدش را به دم اسب بسته در کوچه و بازار میکشانند.
سه کتاب به نام های «نومنامه»، «جاویداننامه»، « محبتنامه» و مقدار زیادی اشعار از نعیمی باقی مانده که حاوی اندیشهها و نظرات «حروفی» وی میباشد. آخرین سندی که از نعیمی برجا مانده است وصیت نامهی اوست که در زندان آلنجا نوشته و مخفیانه به باکو (که آن زمان مرکز سازمان زیرزمینی حروفیه بود) فرستاده است.
****
تحقیقات نسبتاً جامعی که تاکنون دربارهی جنبش حروفیه به عمل آمده در کتاب « سیر تفکر فلسفی در ایران» چاپ گردیده است. مؤلف دانشمند کتاب، ریشههای خروفیه را با عقاید: « پرهلوژیک یا ممستیک» ۱، «مانسریک»۲، «علم حروف»۳ و «کابالستیک»۴ باستانی مربوط دانسته و پس از ذکر یک سلسله حوادث و بحثهای تاریخی سرانجام این جنبش را در ردیف (سلسله جنبشهای صوفیانی که با هیئتهای حاکمه مردانه در میافتند...)شمرده و آن را از نظر محتوای فکری«غیر معقول و خرافی» و از لحاظ و از جنبههای ملی و طبقاتی، ضد فئودالی و مترقی خوانده است.
پانوشت:
۱- پرهلوژیک یا ممستیک-طرز فکری مربوط به دورهی ماقبل منطقی که بشر برای همه چیز و از جمله برای اعداد، حروف، الفاظ و اسماء مختصات سری قائل بود. سوابق اولیه به اصطلاح «علوم» سری و رمزآمیز که آن را «علم هرمتیک» بهنام «هرمیس تریست» یا «ازوتیک» (یعنی علم لدنی) از همان دوران کهن است.
۲«مانستریک»- از واژهی «مانسر» پهلوی به معنای کلام ایزدی و اورادی است که از آن کلام میساختند و آنرا «مانسر اسپند» میگفتند.
این اوراد وسیلهی هرگونه معالجه بود و کلمهی «منتر» که در زبان فارسی امروز مانده از ریشهی همین واژه است.
۳علم حروف-قائل شدن رموز و معانی خاص برای حروف از قبیل حساب ابجد، جمل و تقسیم حروف ۲۸ گانهی عربی به ۱۴ برج شمالی و ۱۴ برج جنوبی با حروف تاریک و روشن و غیره.
۴ «کابالستیک»- مشتق از کلمهی «کابالا» یک واژهی عبری کهن به معنای روایت و سنت که ممکن است با کلمهی «قبالهٔ» عربی ریشهی مشترک داشته باشد. آموزش «کابالا» یک آموزش اسرار آمیز یهودی است دربارهٔ نقش حروف و اعداد. این آموزش ارزش احکام خودرا تا احکام مندرج در مقررات بالا میبرد و آنها را تصوص مقدس اعلام میداشت. یکی از آثار عمدهی آموزش «کابالا» سفر «یزیره» یا «سفر تکوین» نام دارد که در قرن ششم و هفتم به زبان عبری نوشته شدهاست و مؤلف مجهول آن معتقد است که خلقت بر اعداد دهگانه و ۲۲حروف الفبای عبری مبتنی است.
(توضیحات از همان مقاله استخراج شده است)
۲
«بهلود قراچورلو»(سهندین) یئنی الده ائتدیم فارسی نثری «س. جویا» امضاسیله.
بونثر بیرینجی دفه دیر مجازی دونیادا ادبیات سئونلر کانالیندا پایلاشیلیر.
مقدمه
کتابی که هم اینک به همت پروفسور رستم علیاف دانشمند و شرقشناس معروف اتحاد جماهیر شوروی تقدیم ادبدوستان میگردد یکی از آثار برجسته و پر مغز ادبیات دری و از تراوشهای افکار بلند دو تن شاعر و متفکر بزرگ آذربایجانی است. کتاب شامل اشعار پارسی فضل الله نعیمی تبریزی و سید عمادالدین علی نسیمی شیروانی است که اولی پایهگذار نهضت «حروفیه»در مشرق زمین و دومی شاعری والامقام، از شاگردان بلافصل استاد خویش «نعیمی» و یکی از صمیمیترین مبلغین و مجاهدین این نهضت میباشد.
متاسفانه به عللی که درک آنها چندان مشکل نیست، باوجود اشاعهٔ وسیع عرفان و تاثیر قاطع آن در فرهنگ و ادبیات سرزمین ما این دو شاعر و عارف نامی و همچنین اندیشههای بلند و مترقی آنان بطور غمانگیزی برای جامعهٔ پارسی زبان ایرانی گمنام و ناشناس مانده، جز عدهٔ بسیار معدودی از دانشپژوهان، کسی از وجود آنان آگاهی نداشتهاند.
انتشار این کتاب فرصت بسیار مناسبی برای شناختن و شناساندن این دو متفکر شرقی و همچنین نهضت تاریخی «حروفیه» بود که متاسفانه به علت عظمت موضوع و ضیق صفحات کتاب انجامش به عهدهٔ تعویق افتاد. در این مختصر فقط به تقریر کلیاتی از شرح حال و اصول افکار مصنفین اکتفا میشود.
۱
مولانا فضلالله نعیمی در سال ۷۱۹ هجری شمسی در تبریز متولد شد. این فیلسوف شاعر تا ۴۶ سالگی در شهرها و سرزمینهای مختلف شرق به سیر و سیاحت مشغول بود و با امرار معاش از طریق طاقیه (کلاه)دوزی به نشر و ترویج افکار خود میپرداخت. او مدت زیادی از این دوران را در استرآباد گذرانده و قسمتی از آثار خود را نیز برای اینکه در خور فهم عامه باشد به زبان محلی آن سامان نوشته است. بدین مناسب در تذکرهها به اسم «استر آبادی» مشهور شده است. نعیمی سالهای آخر عمر خود را در شیروان و باکو گذرانده و سرانجام به علت مبارزات ضد فئودالی و آشتی ناپذیری با استیلاگران تیموری دستگیر ودر قلعهی قدیمی«آلنجا» واقع در نزدیکی نخجوان زندانی و بعداً به دستور میرانشاه پسر تیمور در سال ۷۷۳ هجری شمسی اعدام میشود و جسدش را به دم اسب بسته در کوچه و بازار میکشانند.
سه کتاب به نام های «نومنامه»، «جاویداننامه»، « محبتنامه» و مقدار زیادی اشعار از نعیمی باقی مانده که حاوی اندیشهها و نظرات «حروفی» وی میباشد. آخرین سندی که از نعیمی برجا مانده است وصیت نامهی اوست که در زندان آلنجا نوشته و مخفیانه به باکو (که آن زمان مرکز سازمان زیرزمینی حروفیه بود) فرستاده است.
****
تحقیقات نسبتاً جامعی که تاکنون دربارهی جنبش حروفیه به عمل آمده در کتاب « سیر تفکر فلسفی در ایران» چاپ گردیده است. مؤلف دانشمند کتاب، ریشههای خروفیه را با عقاید: « پرهلوژیک یا ممستیک» ۱، «مانسریک»۲، «علم حروف»۳ و «کابالستیک»۴ باستانی مربوط دانسته و پس از ذکر یک سلسله حوادث و بحثهای تاریخی سرانجام این جنبش را در ردیف (سلسله جنبشهای صوفیانی که با هیئتهای حاکمه مردانه در میافتند...)شمرده و آن را از نظر محتوای فکری«غیر معقول و خرافی» و از لحاظ و از جنبههای ملی و طبقاتی، ضد فئودالی و مترقی خوانده است.
پانوشت:
۱- پرهلوژیک یا ممستیک-طرز فکری مربوط به دورهی ماقبل منطقی که بشر برای همه چیز و از جمله برای اعداد، حروف، الفاظ و اسماء مختصات سری قائل بود. سوابق اولیه به اصطلاح «علوم» سری و رمزآمیز که آن را «علم هرمتیک» بهنام «هرمیس تریست» یا «ازوتیک» (یعنی علم لدنی) از همان دوران کهن است.
۲«مانستریک»- از واژهی «مانسر» پهلوی به معنای کلام ایزدی و اورادی است که از آن کلام میساختند و آنرا «مانسر اسپند» میگفتند.
این اوراد وسیلهی هرگونه معالجه بود و کلمهی «منتر» که در زبان فارسی امروز مانده از ریشهی همین واژه است.
۳علم حروف-قائل شدن رموز و معانی خاص برای حروف از قبیل حساب ابجد، جمل و تقسیم حروف ۲۸ گانهی عربی به ۱۴ برج شمالی و ۱۴ برج جنوبی با حروف تاریک و روشن و غیره.
۴ «کابالستیک»- مشتق از کلمهی «کابالا» یک واژهی عبری کهن به معنای روایت و سنت که ممکن است با کلمهی «قبالهٔ» عربی ریشهی مشترک داشته باشد. آموزش «کابالا» یک آموزش اسرار آمیز یهودی است دربارهٔ نقش حروف و اعداد. این آموزش ارزش احکام خودرا تا احکام مندرج در مقررات بالا میبرد و آنها را تصوص مقدس اعلام میداشت. یکی از آثار عمدهی آموزش «کابالا» سفر «یزیره» یا «سفر تکوین» نام دارد که در قرن ششم و هفتم به زبان عبری نوشته شدهاست و مؤلف مجهول آن معتقد است که خلقت بر اعداد دهگانه و ۲۲حروف الفبای عبری مبتنی است.
(توضیحات از همان مقاله استخراج شده است)
۲
متاسفانه در این کتاب به یک موضوع اساسی و بسیار مهم که هیچ جنبش ملی و غیره نمیتواند فاقد آن باشد، یعنی به مسئلهی جهان بینی، توجه دقیقی نشده است. بر همهٔ أهل تحقیق روشن است که متفکرین گذشته به علل معلوم هیچ یک نتوانستهاند افکار و نظریات خود را به طور واضح و آشکار بیان کنند و اغلب آنها را در غالب کنایهها، اشارات، استعارات و سمبولها و غیره بیان کردهاند. آن هم با شیوههایی که از نظر ظاهر با عقاید مسلط زمان قابل توجیه باشد. پر مواردی هم که با مخالفت نمایندگان عقاید مسلط روبرو شدهاند ناچار دست به احتجاجاتی زدهاند که بیش از همه خود به نامعقول بودن آنها اذعان داشته و چه بسا مجبور شدهاند برای اثبات حقایق روشن علمی به دلایل مسخره و سفسطه آمیز ولی مورد قبول عامه توسل جویند. شیخ محمود شبستری در گلشن راز میگوید:
دل آمد علم را مانند یک ظرف
صدف بر علم دل صوتست یا حرف
صدف نشکن برون کن در شهوار
بیفکن پوست، مغز نغز بردار
یا مولانا جلالالدین رومی که آن همه در مثنوی یا دیوان شمس دربارهی عقاید عرفانی خود طبع آزمایی کرده به صراحت میگوید:
هر کسی از ظن خود شد یار من
از درون من نجست اسرار من
نویسندهی دانشمند «سیر تفکر فلسفی»، شعر فوق شیخ محمود شبستری را به عنوان دلیلی بر تمایلات حروفیگری شیخ آوردهاست. در صورتی که این نظریه را قبول داشته باشیم باید بپذیریم که در واقع خود شیخ نیز با زبان تشبیهات شاعرانه ظاهربینان را راهنمایی میکند که کنایهها، اشارهها و استعاراتی از قبیل صوت و خرف و غیره را دور بریزد و مغز علمی مطلب را بردارد. یا ملای رومی با خود مینالد که بعد از آن همه سخنسرایی هنوز نتوانسته یا نخواسته اسرار دلش را صراحتا روی دایره بریزد. به عقیده نگارنده تمام احتجاجات خرافه آمیز حروفیها از قبیل بازی با حروف و اشکال و آیات قرآن و غیره ابدا قابل توجه نبوده، تنها چیزی که میبایست به عنوان عقیدهی واقعی آنان مورد دقت و قبول قرار گیرد، جهانبینی آنهاست که در پیچ و خم نوشتهها مخصوصا اشعار فلسفی شان به وضوح تمام نمایان است.
گو اینکه در این موارد نیز نظریات خود را به ظاهر شبیه افکار مرسوم بیان داشتهاند.
تقریباً همهٔ محققانی که من به آثارشان دسترسی داشتهام «حروفیه» را طریقتی در ردیف سایر طریقتهای عرفان بر اساس فلسفه «پانتهایسم» یا وحدت وجودی دانستهاند، در صورتی که به دلایل زیر به اصطلاح «پانتهایسم» حروفی باذفلسفهی وحد وجودی همهی شاخههای عرفان، که دامنهاش با وسعت تمام تا زمان ما نیز کشیده شدهاست نه تنها تفاوت، بلکه تناقض اصولی دارد. وحدت وجودیها روح آدمیان را ذاتی از وجود پروردگار یا «عقل کل» دانسته و معتقدند انسان با تزکیهی نفس و سیر و سلوک و تحمل ریاضت ها میتواند به مبدأ اصلی ملحق شود و در این میان فقط اولیا و اقطاب را از «واصلین» میدانند، در حالیکه حروفیها تمام موجودات طبیعت را ذات ازلی، عین خدا و در نشو و نما و حرکت و تکامل میشناسند. به این اشعار بنیانگذار مکتب حروفی توجه فرمایید:
گویی خدا نباش در نشو و در نمایی؟
عین خدای میدان این نشو این نما را
چرا دیدهام نقش اشیا در او
چو در ذات او نقش اشیا نبود
دیدی نعیمی آخر کز گردش فلک چون
ناگاه خاک راهی جام جهاننما شد
این ابیات عمادالدین نسیمی نیز شایان توجه است:
طریق رسم دوبینی رها کن احول
که یک حقیقت و ماهیت است روح و بدن
ز حرف کاف و نون «کن» نه امروز آمدی بیرون
نداری اول و آخر برو فارغ ز فردا شو!
گوئی که به غیر ما کسی هست؟
از خویشتن این حدیث متراش
آتش رخسار آدم بود بی روی و ریا
آنکه میگفت از درخت سبز اناالله با کلیم
در ابیاتی که پیشتر نقل کردیم هیچ کجا از « روح مجرد» یا روح انسانهای معینی که به حق پیوسته باشند صحبتی در میان نیست و آشتی ناپذیری این افکار با نظریات «تناسخ» و «حلول» و غیره نیز که مباحث مهمی از تعالیم بعضی از عرفا را تشکیل میدهند کاملاً آشکار است. در این ابیات و ابیات بیشماری که در دیوانهای شعرای حروفی میتوان یافت، همهی اشیا و عناصر ذرات وجود ازلی و آدمی جلوهگاه این وجود در پیشاپیش کاروان تکامل معرفی شدهاست به طوری که بی وجودش هیچ گاه «آن نفس کل» دانا، گویا و بینا نیست. پس وقتی همهی موجودات عین ذات ازلی و انسان، مغز متفکر، چشم بینا و زبان گویای آن است چرا باید جز انسان و جمال و کمال انسانی را پرستید؟
آیا امکان ندارد انسان با خودشناسی خوی بد را از خویشتن دور کرده با کار و کوشش خلاق جلالت سلطانی خود را بر طبیعت و موجودات دیگر جاودانه سازد؟
به نظر موجدین مکتب حروفیه این کار شدنی و این راه کوشیدنی است:
اگر مردان راهت را حجاب از پیش برخیزد
هزار انی انالله گو ز هر سو پیش برخیزد
سلیمان وار سلطانی کند در عالم وحدت
گدائی کز سر مستی چو این درویش برخیزد
«نعیمی»
فرق نتیجه گیریهای اجتماعی حروفیها با نظریات اجتماعی طریقتهای مختلف
۳
دل آمد علم را مانند یک ظرف
صدف بر علم دل صوتست یا حرف
صدف نشکن برون کن در شهوار
بیفکن پوست، مغز نغز بردار
یا مولانا جلالالدین رومی که آن همه در مثنوی یا دیوان شمس دربارهی عقاید عرفانی خود طبع آزمایی کرده به صراحت میگوید:
هر کسی از ظن خود شد یار من
از درون من نجست اسرار من
نویسندهی دانشمند «سیر تفکر فلسفی»، شعر فوق شیخ محمود شبستری را به عنوان دلیلی بر تمایلات حروفیگری شیخ آوردهاست. در صورتی که این نظریه را قبول داشته باشیم باید بپذیریم که در واقع خود شیخ نیز با زبان تشبیهات شاعرانه ظاهربینان را راهنمایی میکند که کنایهها، اشارهها و استعاراتی از قبیل صوت و خرف و غیره را دور بریزد و مغز علمی مطلب را بردارد. یا ملای رومی با خود مینالد که بعد از آن همه سخنسرایی هنوز نتوانسته یا نخواسته اسرار دلش را صراحتا روی دایره بریزد. به عقیده نگارنده تمام احتجاجات خرافه آمیز حروفیها از قبیل بازی با حروف و اشکال و آیات قرآن و غیره ابدا قابل توجه نبوده، تنها چیزی که میبایست به عنوان عقیدهی واقعی آنان مورد دقت و قبول قرار گیرد، جهانبینی آنهاست که در پیچ و خم نوشتهها مخصوصا اشعار فلسفی شان به وضوح تمام نمایان است.
گو اینکه در این موارد نیز نظریات خود را به ظاهر شبیه افکار مرسوم بیان داشتهاند.
تقریباً همهٔ محققانی که من به آثارشان دسترسی داشتهام «حروفیه» را طریقتی در ردیف سایر طریقتهای عرفان بر اساس فلسفه «پانتهایسم» یا وحدت وجودی دانستهاند، در صورتی که به دلایل زیر به اصطلاح «پانتهایسم» حروفی باذفلسفهی وحد وجودی همهی شاخههای عرفان، که دامنهاش با وسعت تمام تا زمان ما نیز کشیده شدهاست نه تنها تفاوت، بلکه تناقض اصولی دارد. وحدت وجودیها روح آدمیان را ذاتی از وجود پروردگار یا «عقل کل» دانسته و معتقدند انسان با تزکیهی نفس و سیر و سلوک و تحمل ریاضت ها میتواند به مبدأ اصلی ملحق شود و در این میان فقط اولیا و اقطاب را از «واصلین» میدانند، در حالیکه حروفیها تمام موجودات طبیعت را ذات ازلی، عین خدا و در نشو و نما و حرکت و تکامل میشناسند. به این اشعار بنیانگذار مکتب حروفی توجه فرمایید:
گویی خدا نباش در نشو و در نمایی؟
عین خدای میدان این نشو این نما را
چرا دیدهام نقش اشیا در او
چو در ذات او نقش اشیا نبود
دیدی نعیمی آخر کز گردش فلک چون
ناگاه خاک راهی جام جهاننما شد
این ابیات عمادالدین نسیمی نیز شایان توجه است:
طریق رسم دوبینی رها کن احول
که یک حقیقت و ماهیت است روح و بدن
ز حرف کاف و نون «کن» نه امروز آمدی بیرون
نداری اول و آخر برو فارغ ز فردا شو!
گوئی که به غیر ما کسی هست؟
از خویشتن این حدیث متراش
آتش رخسار آدم بود بی روی و ریا
آنکه میگفت از درخت سبز اناالله با کلیم
در ابیاتی که پیشتر نقل کردیم هیچ کجا از « روح مجرد» یا روح انسانهای معینی که به حق پیوسته باشند صحبتی در میان نیست و آشتی ناپذیری این افکار با نظریات «تناسخ» و «حلول» و غیره نیز که مباحث مهمی از تعالیم بعضی از عرفا را تشکیل میدهند کاملاً آشکار است. در این ابیات و ابیات بیشماری که در دیوانهای شعرای حروفی میتوان یافت، همهی اشیا و عناصر ذرات وجود ازلی و آدمی جلوهگاه این وجود در پیشاپیش کاروان تکامل معرفی شدهاست به طوری که بی وجودش هیچ گاه «آن نفس کل» دانا، گویا و بینا نیست. پس وقتی همهی موجودات عین ذات ازلی و انسان، مغز متفکر، چشم بینا و زبان گویای آن است چرا باید جز انسان و جمال و کمال انسانی را پرستید؟
آیا امکان ندارد انسان با خودشناسی خوی بد را از خویشتن دور کرده با کار و کوشش خلاق جلالت سلطانی خود را بر طبیعت و موجودات دیگر جاودانه سازد؟
به نظر موجدین مکتب حروفیه این کار شدنی و این راه کوشیدنی است:
اگر مردان راهت را حجاب از پیش برخیزد
هزار انی انالله گو ز هر سو پیش برخیزد
سلیمان وار سلطانی کند در عالم وحدت
گدائی کز سر مستی چو این درویش برخیزد
«نعیمی»
فرق نتیجه گیریهای اجتماعی حروفیها با نظریات اجتماعی طریقتهای مختلف
۳
عرفان نیز درست از همین جا سرچشمه میگیرد و برای همین است که آزاد اندیشان حروفی سر در طبق اخلاص میگذارند و به مصداق بیت:
همچو منصور اناالحق زده از غایت شوق
بر سر دار بلا نعره زنان میآیم،
بی پروا بانک «اناالحق» بر انسان مست غفلت زده و خوابآلوده میزنند، حرص و آز، جبن و ترس، اسراف و خست، دروغ و نادرستی، ریا و سالوسی، تسلیم در برابر ستمگران، مقامهای زود گذر ظاهری و تنبلی و مفتخوری را دون شان آدمی دانسته، بینیازی، قناعت، شجاعت، جوانمردی، راستی، بی ریایی، برادری، پیکار با ستمگران، جانبازی در راه آرمان را پیشهی خود ساخته، از خرد و کلان و مرشد و مرید با کار و کوشش خلاق از دسترنج خود نان میخورند و با اعراض از پرستش بتهای موجود و موهوم به ستایش انسان و جمال و کمال انسانی میپردازد.
حروفیه در زمان خود مکتب انسان دوستی و مکتب مردمان شهری چون پیشهوران، هنرمندان و روشنفکران بوده است. آنهایی که حتی در حد کمال و فضل، فضل فروشی نمیکردند بلکه با کار و پیشه و زحمت زندگی خود را اداره مینمودند. یکی از علل قیام حروفیان بر علیه استیلای تیمور نیز این بود که این اشغالگر خونخوار ثمرهی دسترنج این مردم زحمتکش و هنرمند را در هر شهر و دیار به آتش و ویرانی میکشید و استادان و حرفه های مختلف را جلای وطن کرده و با سمرقند میفرستاد تا برای خود پایتخت فرعونی بسازد.
رهبران حروفی همه از میان مردم برخواسته بودند، به مردم تکیه داشتند و شعر ایشان اشعار خود را در هر محل به زبان محلی آن دیار میسرودند تا در خور فهم عامه باشد. برای همین هم نهضت حروفی با کشته شدن فضلالله از بین نرفت و در اندک تمام شهرهای خاور نزدیک و خاورمیانه را فرا گرفت.
اساس فلسفه حروفیه که باید آنرا جهان بینی مردم متمدن شهری در مقابل اندیشههای غیرعلمی جوامع عقب مانده ولی مسلط ملوکالطوایفی با اقتصاد عقب مانده شبانی دانست، دارای ریشههای عمیق علمی و اجتماعی بود که سر آغاز آن حتی از دورهی ساسانیان شروع میشد. انتشار وسیع این مکتب در قرون هفتم و هشتم هجری نتیجهی قهری شکفتگی اقتصادی و رشد دانش و فرهنگ در خاور نزدیک و میانه در این دوره بود که متاسفانه هجومها و هرج چ مرجهای تاریخی ضربهی شکنندهای بر آن وارد ساخت و این موج ترقی بخش زندگی ساز را از آسیا به اروپا راند. بعد از آن دیگر مشرق زمین دانشمندانی چون ابوعلی سینا، زکریای رازی، ابوریحان بیرونی و عمر خیام و غیره بر خود ندید. حروفی ها در دورانی از تاریخ پدیدار شدند که از خاموشی آتش جنگهای صلیبی، دورانی که انسانها به نام خدا و دین و مذهب (!) بیدریغ خون همدیگر را میریختند مدت زمانی نمیگذشت و متعاقب آن حمله تیمور پهنهی زمین را به کشتارگاه آدمیان مبدل کرده بود. در این دوران تیره و تار تاریخی مه از طرف مسلمانها ممالک غیر اسلامی را به باد حمله و غارت میگرفتند و از سوی دیگر اختلافات مذهبی و گردنکشان داخلی انسانها را به جان هم می انداختند، بار سنگین همهی کشتارها و ویرانگریها بر دوش انبوه مردم بیگناه بود. اندیشمندان چارهی کار را خوب تشخیص میدادند ولی چارهای نبود. چون چوب تکفیر موفتیان و روحانی نمایان چون «شمشیر دموکس» بالای سر هر معترض آزاد اندیش معلق بود. و خواه ناخواه هر جنبشی میبایست رنگ مذهبی داشته باشد. در چنین شرایطی افکار حروفیه یا مکتب انسان پرستی و نوع دوستی به یاری آدمیان ستمکش و بلا دیده شتافته بود و نسیمی مبلغ بزرگ این مکتب، انسانهای راه گم کرده را چنین سرزنش میکرد:
مسجد و میکده و کعبه و بتخانه یکیست
ای غلط کردهی ره کوچهی ما خانه یکیست
چشم احول ز خطا گرچه دو بیند یک را
روشن است اینکه دل و دلبر و جانانه یکیست
حتی حافظ را (عمادالدین نسیمی معاصر با اواخر زندگی غزلسرای نامی شیرازی بود) با زبان استعارههای حروفی اندرز میداد:
ملک را مینهد خطش چو طفلان لوح در دامن
الا ای خافظ قرآن تو این هفت آیت از بر کن
و آنهایی را که مال و منال دنیوی را به ارزشهای انسانی ترجیح میدادند به باد تمسخر و استهزاء میگرفت.
تو خاک و سنگ را مینامی اکنون قیمتی گوهر
مگر انسان بدین حسن و صفا گوهر نمیباشد؟
****
استنباطات علمی از جهان و زندگی که پابهپای پیشرفت علوم و فنون جلو تاختهبود نمیتوانست تنها به پیروان طریقت حروفی اختصاص داشته باشد بلکه جریان فکری مترقی زمان بود. که خواه ناخواه به ذهن همهی اندیشمندان بزرگ خطور نموده زاه خود را میگشود. چنانچه تقریباً همزمان با انتشار عقاید حروفیه فرقههای متعددی پیدا شدند که با اساس فلسفهی حروفی همفکری کامل داشتند. از آن جمله میتوان فرقهی «بکتاشییه» به پیشوایی «محمد حاجی بکتاش» متوفی سال ۷۳۸ هجری شمسی، که پیروانش هنوز هم در ترکیه و مصر و سوریه فراوانند، و مهمتر از آن نهضت «شیخ بدرالدین سیماوی» را نامبرد.
همچو منصور اناالحق زده از غایت شوق
بر سر دار بلا نعره زنان میآیم،
بی پروا بانک «اناالحق» بر انسان مست غفلت زده و خوابآلوده میزنند، حرص و آز، جبن و ترس، اسراف و خست، دروغ و نادرستی، ریا و سالوسی، تسلیم در برابر ستمگران، مقامهای زود گذر ظاهری و تنبلی و مفتخوری را دون شان آدمی دانسته، بینیازی، قناعت، شجاعت، جوانمردی، راستی، بی ریایی، برادری، پیکار با ستمگران، جانبازی در راه آرمان را پیشهی خود ساخته، از خرد و کلان و مرشد و مرید با کار و کوشش خلاق از دسترنج خود نان میخورند و با اعراض از پرستش بتهای موجود و موهوم به ستایش انسان و جمال و کمال انسانی میپردازد.
حروفیه در زمان خود مکتب انسان دوستی و مکتب مردمان شهری چون پیشهوران، هنرمندان و روشنفکران بوده است. آنهایی که حتی در حد کمال و فضل، فضل فروشی نمیکردند بلکه با کار و پیشه و زحمت زندگی خود را اداره مینمودند. یکی از علل قیام حروفیان بر علیه استیلای تیمور نیز این بود که این اشغالگر خونخوار ثمرهی دسترنج این مردم زحمتکش و هنرمند را در هر شهر و دیار به آتش و ویرانی میکشید و استادان و حرفه های مختلف را جلای وطن کرده و با سمرقند میفرستاد تا برای خود پایتخت فرعونی بسازد.
رهبران حروفی همه از میان مردم برخواسته بودند، به مردم تکیه داشتند و شعر ایشان اشعار خود را در هر محل به زبان محلی آن دیار میسرودند تا در خور فهم عامه باشد. برای همین هم نهضت حروفی با کشته شدن فضلالله از بین نرفت و در اندک تمام شهرهای خاور نزدیک و خاورمیانه را فرا گرفت.
اساس فلسفه حروفیه که باید آنرا جهان بینی مردم متمدن شهری در مقابل اندیشههای غیرعلمی جوامع عقب مانده ولی مسلط ملوکالطوایفی با اقتصاد عقب مانده شبانی دانست، دارای ریشههای عمیق علمی و اجتماعی بود که سر آغاز آن حتی از دورهی ساسانیان شروع میشد. انتشار وسیع این مکتب در قرون هفتم و هشتم هجری نتیجهی قهری شکفتگی اقتصادی و رشد دانش و فرهنگ در خاور نزدیک و میانه در این دوره بود که متاسفانه هجومها و هرج چ مرجهای تاریخی ضربهی شکنندهای بر آن وارد ساخت و این موج ترقی بخش زندگی ساز را از آسیا به اروپا راند. بعد از آن دیگر مشرق زمین دانشمندانی چون ابوعلی سینا، زکریای رازی، ابوریحان بیرونی و عمر خیام و غیره بر خود ندید. حروفی ها در دورانی از تاریخ پدیدار شدند که از خاموشی آتش جنگهای صلیبی، دورانی که انسانها به نام خدا و دین و مذهب (!) بیدریغ خون همدیگر را میریختند مدت زمانی نمیگذشت و متعاقب آن حمله تیمور پهنهی زمین را به کشتارگاه آدمیان مبدل کرده بود. در این دوران تیره و تار تاریخی مه از طرف مسلمانها ممالک غیر اسلامی را به باد حمله و غارت میگرفتند و از سوی دیگر اختلافات مذهبی و گردنکشان داخلی انسانها را به جان هم می انداختند، بار سنگین همهی کشتارها و ویرانگریها بر دوش انبوه مردم بیگناه بود. اندیشمندان چارهی کار را خوب تشخیص میدادند ولی چارهای نبود. چون چوب تکفیر موفتیان و روحانی نمایان چون «شمشیر دموکس» بالای سر هر معترض آزاد اندیش معلق بود. و خواه ناخواه هر جنبشی میبایست رنگ مذهبی داشته باشد. در چنین شرایطی افکار حروفیه یا مکتب انسان پرستی و نوع دوستی به یاری آدمیان ستمکش و بلا دیده شتافته بود و نسیمی مبلغ بزرگ این مکتب، انسانهای راه گم کرده را چنین سرزنش میکرد:
مسجد و میکده و کعبه و بتخانه یکیست
ای غلط کردهی ره کوچهی ما خانه یکیست
چشم احول ز خطا گرچه دو بیند یک را
روشن است اینکه دل و دلبر و جانانه یکیست
حتی حافظ را (عمادالدین نسیمی معاصر با اواخر زندگی غزلسرای نامی شیرازی بود) با زبان استعارههای حروفی اندرز میداد:
ملک را مینهد خطش چو طفلان لوح در دامن
الا ای خافظ قرآن تو این هفت آیت از بر کن
و آنهایی را که مال و منال دنیوی را به ارزشهای انسانی ترجیح میدادند به باد تمسخر و استهزاء میگرفت.
تو خاک و سنگ را مینامی اکنون قیمتی گوهر
مگر انسان بدین حسن و صفا گوهر نمیباشد؟
****
استنباطات علمی از جهان و زندگی که پابهپای پیشرفت علوم و فنون جلو تاختهبود نمیتوانست تنها به پیروان طریقت حروفی اختصاص داشته باشد بلکه جریان فکری مترقی زمان بود. که خواه ناخواه به ذهن همهی اندیشمندان بزرگ خطور نموده زاه خود را میگشود. چنانچه تقریباً همزمان با انتشار عقاید حروفیه فرقههای متعددی پیدا شدند که با اساس فلسفهی حروفی همفکری کامل داشتند. از آن جمله میتوان فرقهی «بکتاشییه» به پیشوایی «محمد حاجی بکتاش» متوفی سال ۷۳۸ هجری شمسی، که پیروانش هنوز هم در ترکیه و مصر و سوریه فراوانند، و مهمتر از آن نهضت «شیخ بدرالدین سیماوی» را نامبرد.
افکار فلسفی و اجتماعی شیخ بدرالدین که در واقع محتوای اصلی حروفیه بود در اندک زمانی
۴
میان قشرهای مختلف و وسیع مردم آسیای صغیر گسترش عجیبی پیدا کرد و حتی بعضی از پسران «ایلدیرم بایزید» مثل «موسی چلبی» به مکتب وی گرویدند. دامنهی نفوذ معنوی شیخ به پایهای رسید که رئیس مسیحیان جزیزهی « ساکیز»( جزیزهی یونانی نشین نزدیک سواحل ازمیر ترکیه) و همچنین عدهی زیادی از یهودیان آسیای صغیر از مریدان شیخ بودند. پیروان شیخ در بسیاری جاها دستهای مسلح تشکیل دادند و با اشغال اراضی وسیعی مثل «دلی اورمان» و جاهای دیگر بر پایهی نظریات اجتماعی و اقتصادی شیخ حامعهی نوینی برپا ساختند.
نهضت شیخ بدرالدین سرانجام با قشونکشی های «سلطان محمد چلبی» پسر ایلدیریم بایزید تار و مار گردید، به طوری که فقط در یک جنگ هشتهزار نفر از دوازدههزار کفنپوش شیخ که به فرماندهی «بورکلوجه مصطفی» میجنگیدند بعد از جانبازی های شگفت انگیز به هلاکت رسیدند. خود شیخ دستگیر و به فرمان سلطان محمد محاکمه شد. در این محکمه به فتوای «مولانا حیدر عجمی» که گفته بود:(مالش حرام و خونش حلال است) محکوم و به دار آویخته شد. نوشتهاند در این محکمه از خود شیخ میپرسند به نظر خودت مجازات تو در مقابل کارهایی که کردی چیست؟ شیخ میپرسد در این مورد بر اساس معتقدات خودم قضاوت کنم یا اصول عقاید شما؟ میگویند بر اساس عقاید ما. شیخ جواب میدهد در این صورت مجازات من مرگ است. این روایت تاریخی نمونهای از صراحت و شجاعت خارقالعاده شیخ بدرالدین است.
دامنهی این بحث بسیار وسیع از نظر علمی و تاریخی شایان دقت و اهمیت فراوان است. که متاسفانه ایم مقدمه گنجایش آن را ندارد, ناچار در همین جا موضوع را خاتمه میدهیم تا شرح مجملی هم دربارهی عمادالدین علی نسیمی شاعر شهیر حروفی گفته باشیم.
****
سید عمادالدین علی نسیمی شیروانی شاعر نامدا آذربایجان، مبلغ بزرک حروفیه و از ادامه دهندگان صمیمی فضلالله نعیمی بود. آنچه در بارهی مکتب حروفیه گفته شد در واقع تحلیل اندیشهها و اشعار این شاعر گرانقدر نیز است و ما نیاز زیادی به معرفی این هنرمند روشن بین و انسان دوست از لخاظ فکر و اندیشه نخواهیم داشت، لذا فقط به ذکر تاریچهی مختصر حیات پر افتخار و سرانجام غمانگیزش اکتفا میکنیم.
از تاریخ تاریخ دقیق تولد و وفات نسیمی، همچنین مولد و شرح حال دوران کودکیاش اطلاعات دقیقی نیست. تذکره نویسان در این باره روایتهای مختلفی نقل کردهاند. زادگاه او را بعضی ناحیهی «نسیم» در بغداد بعضی تبریز، برخی شیراز و برخی شاماخی از توابع شیروان دانستهاند. از آنجایی که شاعر بیشترین و ابتداییترین اشعارش را به ترکی آذری سروده، به طور یقین سنین جوانیاش را در بندر باکو کذرانده و برادرش «شاهخندان» از عرفای مشهور شیروان بوده و هم اکنون مقبرهاش دررقبرستانی به همین نام در آن شهر پابرجاست، نظر اخیر مقرون به حقیقت به نظر میرسد:
ای نسیمی چوخ خدا گفت آن اراضی واسعه
خطهی باکو بجا بگذار کین جای تو نیست
البته این شعر را نسیمی بعد از کشته شدن فضلالله و موقعی که بنابه وصیت استاد لازم بو مهاجرت کند سروده است.
بعداز مهاجرت نیز نسیمی اغلب در میان قبایل ترک زبان زندگی کرده و اشعار زیادی به این زبان سروده است. حتی امروز بر دیوارهای مقبرهاش واقع در حلب لوحهای زیادی به زبان ترکی آذربایجانی آویزان است که این دوبیتی از آن جمله است:
یوزولدون دؤنمهدون مردانهلیگدن
خدایه بیلهدیر حبّ صمیمی
کثافتدن چیقوب اولدون بحقّه
گلستان الهینین نسیمی
ترجمهی فارسی دو بیتی چنین است:
از توش و توان افتادی ولی از راه مردی برنگشتی
چنین است دوستاری صمیمانهی خداوند
از آلودگیها نجات یافتی و چنانکه سزاورش بودی
به سیم گلستان الهی بدل گشتی
۵
در مورد کلمهی «یوزولدون» با معنای «از توش و توان افتادی» به نظر نگارنده چنین میرسد. شاید در اصل «یازیلدون» بوده باشد که حالت مصدری آن در زبان آذربایجانی هم معنای « نوشته شدن» و هم « ورقه-ورقه گشتن گوشت» را دارد و چون پوست از تن نسیمی کندهاند مسلما معنی اخیر مناسبتر است.
سال تولد نسیمی را ۷۴۸ هجری شمسی حدس میزنند و تاریخ وفاتش را سالهای ۷۸۳-۷۹۶-۸۰۶ هجری شمسی نوشتهاند. مؤلفین تاریخ ادبیات آذربایجان که در شوروی تحقیقات زیادی درباره شاعر کردهاند سال ۷۹۶ را صحیح میدانند.
اسم کوچک شاعر «سید علی» است و «عمادالدین» طبق معمول آن زمان کنیهاش بودهاست. اوایل «هاشمی» - «سید» و مدتی هم «حسینی» تخلص داشته و تخلص نسیمی را پس از با فضلالله و گرویدن به حروفیگری برگزیده است.
سیددعلی در عنفوان جوانی شیعه اثنی عشری بوده و اشعار زیادی در مدح حضرت پیغمبر و ائمهی اطهار دارد:
جان و دلدن مصطفی و مرتضی مداحییم
هم بو اون ایکی امامه سؤیلرم مدح و ثنا
یعنی از جان و دل مداح مصطفی م مرتضی هستم
و همچنین دواز امام را مدح و ثنا میگویم
۴
میان قشرهای مختلف و وسیع مردم آسیای صغیر گسترش عجیبی پیدا کرد و حتی بعضی از پسران «ایلدیرم بایزید» مثل «موسی چلبی» به مکتب وی گرویدند. دامنهی نفوذ معنوی شیخ به پایهای رسید که رئیس مسیحیان جزیزهی « ساکیز»( جزیزهی یونانی نشین نزدیک سواحل ازمیر ترکیه) و همچنین عدهی زیادی از یهودیان آسیای صغیر از مریدان شیخ بودند. پیروان شیخ در بسیاری جاها دستهای مسلح تشکیل دادند و با اشغال اراضی وسیعی مثل «دلی اورمان» و جاهای دیگر بر پایهی نظریات اجتماعی و اقتصادی شیخ حامعهی نوینی برپا ساختند.
نهضت شیخ بدرالدین سرانجام با قشونکشی های «سلطان محمد چلبی» پسر ایلدیریم بایزید تار و مار گردید، به طوری که فقط در یک جنگ هشتهزار نفر از دوازدههزار کفنپوش شیخ که به فرماندهی «بورکلوجه مصطفی» میجنگیدند بعد از جانبازی های شگفت انگیز به هلاکت رسیدند. خود شیخ دستگیر و به فرمان سلطان محمد محاکمه شد. در این محکمه به فتوای «مولانا حیدر عجمی» که گفته بود:(مالش حرام و خونش حلال است) محکوم و به دار آویخته شد. نوشتهاند در این محکمه از خود شیخ میپرسند به نظر خودت مجازات تو در مقابل کارهایی که کردی چیست؟ شیخ میپرسد در این مورد بر اساس معتقدات خودم قضاوت کنم یا اصول عقاید شما؟ میگویند بر اساس عقاید ما. شیخ جواب میدهد در این صورت مجازات من مرگ است. این روایت تاریخی نمونهای از صراحت و شجاعت خارقالعاده شیخ بدرالدین است.
دامنهی این بحث بسیار وسیع از نظر علمی و تاریخی شایان دقت و اهمیت فراوان است. که متاسفانه ایم مقدمه گنجایش آن را ندارد, ناچار در همین جا موضوع را خاتمه میدهیم تا شرح مجملی هم دربارهی عمادالدین علی نسیمی شاعر شهیر حروفی گفته باشیم.
****
سید عمادالدین علی نسیمی شیروانی شاعر نامدا آذربایجان، مبلغ بزرک حروفیه و از ادامه دهندگان صمیمی فضلالله نعیمی بود. آنچه در بارهی مکتب حروفیه گفته شد در واقع تحلیل اندیشهها و اشعار این شاعر گرانقدر نیز است و ما نیاز زیادی به معرفی این هنرمند روشن بین و انسان دوست از لخاظ فکر و اندیشه نخواهیم داشت، لذا فقط به ذکر تاریچهی مختصر حیات پر افتخار و سرانجام غمانگیزش اکتفا میکنیم.
از تاریخ تاریخ دقیق تولد و وفات نسیمی، همچنین مولد و شرح حال دوران کودکیاش اطلاعات دقیقی نیست. تذکره نویسان در این باره روایتهای مختلفی نقل کردهاند. زادگاه او را بعضی ناحیهی «نسیم» در بغداد بعضی تبریز، برخی شیراز و برخی شاماخی از توابع شیروان دانستهاند. از آنجایی که شاعر بیشترین و ابتداییترین اشعارش را به ترکی آذری سروده، به طور یقین سنین جوانیاش را در بندر باکو کذرانده و برادرش «شاهخندان» از عرفای مشهور شیروان بوده و هم اکنون مقبرهاش دررقبرستانی به همین نام در آن شهر پابرجاست، نظر اخیر مقرون به حقیقت به نظر میرسد:
ای نسیمی چوخ خدا گفت آن اراضی واسعه
خطهی باکو بجا بگذار کین جای تو نیست
البته این شعر را نسیمی بعد از کشته شدن فضلالله و موقعی که بنابه وصیت استاد لازم بو مهاجرت کند سروده است.
بعداز مهاجرت نیز نسیمی اغلب در میان قبایل ترک زبان زندگی کرده و اشعار زیادی به این زبان سروده است. حتی امروز بر دیوارهای مقبرهاش واقع در حلب لوحهای زیادی به زبان ترکی آذربایجانی آویزان است که این دوبیتی از آن جمله است:
یوزولدون دؤنمهدون مردانهلیگدن
خدایه بیلهدیر حبّ صمیمی
کثافتدن چیقوب اولدون بحقّه
گلستان الهینین نسیمی
ترجمهی فارسی دو بیتی چنین است:
از توش و توان افتادی ولی از راه مردی برنگشتی
چنین است دوستاری صمیمانهی خداوند
از آلودگیها نجات یافتی و چنانکه سزاورش بودی
به سیم گلستان الهی بدل گشتی
۵
در مورد کلمهی «یوزولدون» با معنای «از توش و توان افتادی» به نظر نگارنده چنین میرسد. شاید در اصل «یازیلدون» بوده باشد که حالت مصدری آن در زبان آذربایجانی هم معنای « نوشته شدن» و هم « ورقه-ورقه گشتن گوشت» را دارد و چون پوست از تن نسیمی کندهاند مسلما معنی اخیر مناسبتر است.
سال تولد نسیمی را ۷۴۸ هجری شمسی حدس میزنند و تاریخ وفاتش را سالهای ۷۸۳-۷۹۶-۸۰۶ هجری شمسی نوشتهاند. مؤلفین تاریخ ادبیات آذربایجان که در شوروی تحقیقات زیادی درباره شاعر کردهاند سال ۷۹۶ را صحیح میدانند.
اسم کوچک شاعر «سید علی» است و «عمادالدین» طبق معمول آن زمان کنیهاش بودهاست. اوایل «هاشمی» - «سید» و مدتی هم «حسینی» تخلص داشته و تخلص نسیمی را پس از با فضلالله و گرویدن به حروفیگری برگزیده است.
سیددعلی در عنفوان جوانی شیعه اثنی عشری بوده و اشعار زیادی در مدح حضرت پیغمبر و ائمهی اطهار دارد:
جان و دلدن مصطفی و مرتضی مداحییم
هم بو اون ایکی امامه سؤیلرم مدح و ثنا
یعنی از جان و دل مداح مصطفی م مرتضی هستم
و همچنین دواز امام را مدح و ثنا میگویم
شکل و معنای این شعر نشان میدهد که در زمان خیلی مبتدی بودن شاعر سروده شده. زیرا از نظر لطافت و فصاحت شعری با انبوه اشعار نغز شاعر اصلا قابل مباحثه نیست و از لخاظ معنی نیز مغشوش و ناشیانه میباشد. مثلا با وجود اینکه نام امام اول را در مصرع اول ذکر کرده، در مصرع دوم آنرا ضمن دوازده امام دوباره تکرار کرده است.
شاعر بزودی و شاید هم تحت تاثیر برادرش به عرفان گرایش پیدا کرده است و ارادت بزرگی به منصور حسین حلاج یافته و روی این اصل همانطور که گفته شد مدتی «حسینی» تخلص مینماید. تا اینکه با فضلالله نعیمی در شیروان آشنایی حاصل کرده، به مکتب حروفی وی گرویده. یکی از مبلغین و مروجین بیباک این فرقه میشود. نسیمی احتمال قریب به یقین، قرابت دامادی استاد خود را نیز پیدا میکند. چون یکی از توصیههای فضلالله در وصیت نامهاش این بوده که دختر کوچکش با «سید علی» ازدواج نماید. در میان نزدیکان نعیمی غیراز نسیمی کسی به نام «سید علی» وجود نداشته و چنانچه منظور استاد همان نسیمی بوده محال است به وصیتش عمل نکرده باشد.
بعد از اعدام فجیع فضلالله و تعقیب شدید حروفیان از طرف تیمویان و شیروانشاه، نسیمی از باکو به آناتولی میرود و با انتشار اشعار و غزلهای فلسفی خود که همه در تبلیغ مکتب حروفی بوده به زودی شهرت و طرفداران زیادی پیدا کرده است. اشعارش دست به دست میگردد.
وجود نسخه خطی فراوان از دیوان نسیمی در کتابخانههای ترکیه امروز دلیل بزرگ این مدعاست. از آنجایی که در آن سامان نیز حروفیها تحت تعقیب شدید قرار میگیرند، نسیمی به حلب رفته، در آن شهر توطن اختیار میکند.
شهر حلب در آن زمان ی کم ی از مراکز مهم تجارت و از توابع سلسلهی مملوکهای مصر بود. طوایف ترک زبان زیادی در این شهر سکونت داشتند. نسیمی نفوذ و پیروان زیادی در حلب پیدا کرد. گسترش روز افزون افکارش توجه روحانیون و «سلطان مؤید» پادشاه مصر را به خود جلب نمود و این امر منجر به محاکمه و اعدام شاعر گردید. در یک منبع عربی بنام «کنوزالذهب» درباره اعدام شاعر چنین نقل شده است:
«زندیق علیالنسیمی در زمان یشبک به قتل رسید. در آن زمان در دارالعدل در محضر ابن خطیبالنصیری و شمسالدین بن امینالدوله نایب قاضیالقضات، شیخ عزالدین و نیز قاضی القضات فتحالدین مالکی و قاضیالقضات شهابالدین الحنبلی، علیه نسیمی محاکمه صورت گرفت. او برخی اشخاص نادان و بیخرد را اغوا کرده از راه بدر برده بود و آنان نیز در کفر و خدانشناسی و زندقه از او پیروی کرده بودند. این مسئله را شخصی به نام ابن الشنقش الحنبلی در محضر قضاوت و علمای شهر مطرح ساخت.
وکیل به وی گفته بود «اگر گفتههای خود را دربارهٔ وی به ثبوت رسانی ترا نخواهم کشت» نسیمی نیز پس از ادای « کلمهٔ شهادت» آنچه را که دربارهٔ وی گفته شده بود رد و انکار نمود. در این هنگام شیخ شهابالدین بن هلال وارد محضر شد و در صدر نشست و چنین فتوی داد که وی خدا نشناس است و باید به قتل برسد، توبهٔ او نیز نباید پذیرفته شود. ابن هلال پرسید:
«پس چرا او را نمیکشید؟» مالکی به او گفت: «آیا تو حاضری این فتوی را به خط خود بنویسی؟»
او پاسخ داد «بله» در این موقع او یک فتوی نوشت. حضار مجلس همه آنرا دیدند. مالکی کفت: «قضات و علما با تو موافق نیستند. من چگونه میتوانم تنها به حرف تو اورا به قتل برسانم. من او را نخواهم کشت زیرا سلطان به من دستور داده است که وی را در جریان این مسئله بگذارم. باید دید که سلطان در این باره چه امری خواهد داد». به این ترتیب مجلس محاکمه پایان یافت و حضار متفرق شدند. نسیمی نیز در حبس ماند. مؤیدالسلطان پس از آنکه با این مسئله آشنا شد امر او به این صورت صادر گردید که باید از او پوست برگیرد و هفت روز در شهر حلب در معرض تماشای عموم بگذارند.
۶
باید دست و پایش نیز قطع گردد، یکی برای علی بگبن ذوالقدر، یکی دیگر برای برادرش نصیرالدین و یکی نیز برای عثمان قارایللی فرستاده شود. زیرا این شخص آنان را نیز گمراه کرده است. همینطور نیز شد. این شخص نعوذ بالله کافر و ملحد بود و گویند اشعار لطیفی نیز سروده است».
این معلومات نشان میدهد دامنهٔ نفوذ افکار شاعر تا چه حد بوده و جنبش حروفیه از حدود یک طریقت مذهبی گذشته و به یک جریان مهم سیاسی تبدیل شدهبود به نحوی که سلطنت سلطان مؤید را با خطر مواجه میساخت. محاکمه و اعدام شاعر با آن کیفیت فجیع به دستور مستقیم سلطان مؤید با تمهیدات قبلی صورت گرفته و کاملاً جنبهٔ سیاسی داشته است.۱ در بارهٔ جریان اعدام و پوست کندن شاعر و تحمل و شجاعت عجیبی که هنگام مرگ دردناکش از خود نشان داده روایت زیادی هست که نشان دهندهی عظمت اراده و ایمان و همچنین جانبازی مردانهٔ شاعر در راه آرمان بشری خود میباشد و ما برای جلوگیری از اطالهٔ کلام از بازگو کردن آن خودداری میکنیم. ۲
شاعر بزودی و شاید هم تحت تاثیر برادرش به عرفان گرایش پیدا کرده است و ارادت بزرگی به منصور حسین حلاج یافته و روی این اصل همانطور که گفته شد مدتی «حسینی» تخلص مینماید. تا اینکه با فضلالله نعیمی در شیروان آشنایی حاصل کرده، به مکتب حروفی وی گرویده. یکی از مبلغین و مروجین بیباک این فرقه میشود. نسیمی احتمال قریب به یقین، قرابت دامادی استاد خود را نیز پیدا میکند. چون یکی از توصیههای فضلالله در وصیت نامهاش این بوده که دختر کوچکش با «سید علی» ازدواج نماید. در میان نزدیکان نعیمی غیراز نسیمی کسی به نام «سید علی» وجود نداشته و چنانچه منظور استاد همان نسیمی بوده محال است به وصیتش عمل نکرده باشد.
بعد از اعدام فجیع فضلالله و تعقیب شدید حروفیان از طرف تیمویان و شیروانشاه، نسیمی از باکو به آناتولی میرود و با انتشار اشعار و غزلهای فلسفی خود که همه در تبلیغ مکتب حروفی بوده به زودی شهرت و طرفداران زیادی پیدا کرده است. اشعارش دست به دست میگردد.
وجود نسخه خطی فراوان از دیوان نسیمی در کتابخانههای ترکیه امروز دلیل بزرگ این مدعاست. از آنجایی که در آن سامان نیز حروفیها تحت تعقیب شدید قرار میگیرند، نسیمی به حلب رفته، در آن شهر توطن اختیار میکند.
شهر حلب در آن زمان ی کم ی از مراکز مهم تجارت و از توابع سلسلهی مملوکهای مصر بود. طوایف ترک زبان زیادی در این شهر سکونت داشتند. نسیمی نفوذ و پیروان زیادی در حلب پیدا کرد. گسترش روز افزون افکارش توجه روحانیون و «سلطان مؤید» پادشاه مصر را به خود جلب نمود و این امر منجر به محاکمه و اعدام شاعر گردید. در یک منبع عربی بنام «کنوزالذهب» درباره اعدام شاعر چنین نقل شده است:
«زندیق علیالنسیمی در زمان یشبک به قتل رسید. در آن زمان در دارالعدل در محضر ابن خطیبالنصیری و شمسالدین بن امینالدوله نایب قاضیالقضات، شیخ عزالدین و نیز قاضی القضات فتحالدین مالکی و قاضیالقضات شهابالدین الحنبلی، علیه نسیمی محاکمه صورت گرفت. او برخی اشخاص نادان و بیخرد را اغوا کرده از راه بدر برده بود و آنان نیز در کفر و خدانشناسی و زندقه از او پیروی کرده بودند. این مسئله را شخصی به نام ابن الشنقش الحنبلی در محضر قضاوت و علمای شهر مطرح ساخت.
وکیل به وی گفته بود «اگر گفتههای خود را دربارهٔ وی به ثبوت رسانی ترا نخواهم کشت» نسیمی نیز پس از ادای « کلمهٔ شهادت» آنچه را که دربارهٔ وی گفته شده بود رد و انکار نمود. در این هنگام شیخ شهابالدین بن هلال وارد محضر شد و در صدر نشست و چنین فتوی داد که وی خدا نشناس است و باید به قتل برسد، توبهٔ او نیز نباید پذیرفته شود. ابن هلال پرسید:
«پس چرا او را نمیکشید؟» مالکی به او گفت: «آیا تو حاضری این فتوی را به خط خود بنویسی؟»
او پاسخ داد «بله» در این موقع او یک فتوی نوشت. حضار مجلس همه آنرا دیدند. مالکی کفت: «قضات و علما با تو موافق نیستند. من چگونه میتوانم تنها به حرف تو اورا به قتل برسانم. من او را نخواهم کشت زیرا سلطان به من دستور داده است که وی را در جریان این مسئله بگذارم. باید دید که سلطان در این باره چه امری خواهد داد». به این ترتیب مجلس محاکمه پایان یافت و حضار متفرق شدند. نسیمی نیز در حبس ماند. مؤیدالسلطان پس از آنکه با این مسئله آشنا شد امر او به این صورت صادر گردید که باید از او پوست برگیرد و هفت روز در شهر حلب در معرض تماشای عموم بگذارند.
۶
باید دست و پایش نیز قطع گردد، یکی برای علی بگبن ذوالقدر، یکی دیگر برای برادرش نصیرالدین و یکی نیز برای عثمان قارایللی فرستاده شود. زیرا این شخص آنان را نیز گمراه کرده است. همینطور نیز شد. این شخص نعوذ بالله کافر و ملحد بود و گویند اشعار لطیفی نیز سروده است».
این معلومات نشان میدهد دامنهٔ نفوذ افکار شاعر تا چه حد بوده و جنبش حروفیه از حدود یک طریقت مذهبی گذشته و به یک جریان مهم سیاسی تبدیل شدهبود به نحوی که سلطنت سلطان مؤید را با خطر مواجه میساخت. محاکمه و اعدام شاعر با آن کیفیت فجیع به دستور مستقیم سلطان مؤید با تمهیدات قبلی صورت گرفته و کاملاً جنبهٔ سیاسی داشته است.۱ در بارهٔ جریان اعدام و پوست کندن شاعر و تحمل و شجاعت عجیبی که هنگام مرگ دردناکش از خود نشان داده روایت زیادی هست که نشان دهندهی عظمت اراده و ایمان و همچنین جانبازی مردانهٔ شاعر در راه آرمان بشری خود میباشد و ما برای جلوگیری از اطالهٔ کلام از بازگو کردن آن خودداری میکنیم. ۲
_ __
۱-«رسول رضا» شاعر نامدار آذربایجان شوروی که در سال ۱۹۶۸ میلادی در رأس هیئتی از معارف و هنرمندان آن سامان از مقبرهٔ شاعر در سوریه دیدن کرده است در روزنامه «ادبیات و اینجه صنعت» چاپ باکو چنین مینویسد «در شهر خلب کوچهای بنام نسیمی وجود دارد که آرامگاه شاعر و همچنین خانههای قریب ۴۰ الی ۵۰ خانوار از اعقاب شاعر که هنوز نام جد بزرگ خود را حفظ کردهاند در این کوچه قرار دارند. در کتابخانهٔ این شهر کتابی به ما نشان دادند بنام:« مواد تاریخ شهر حلب»که در صفحهٔ ۱۱۴ جلد هفتم آن در باره ی نسیمی چنین نوشته شدهبود: «سال ۸۲۰-نسیمی که در شهر حلب زندگی میکرده است در این سال کشته شده. او شیخ حنیفیها بود و طرفداران زیادی داشت. پادشاه وقت که فزونی روز افزون طرفدارانش را میبیند فرمان میدهد او را گردن بزنند، پوستش را بکنند و بر دارش بیاویزند» ( ترجمه و نقد از روزنامه ادبیات و اینجه صنعت تاریخ ۲۸ دسامبر ۱۹۶۸).
این مطلب خلاصهای در تأیید روایت فوق است و چنانچه سال ۸۲۰ هجری قمری را به تاریخ شمسی تبدیل کنیم همان سال ۷۹۶ هجری شمسی بدست می آید که با نظر مؤلفین تاریخ ادبیات آذربایجان کاملاً مطابقت دارد.
۲-ذکر این روایت نابجا نیست که نوشتهاند در موقع اعدام و پوست کندن شاعر یکی از مفتیان حاضر میگوید:
-این شخص آنچنان پلید و ملعون است که اکر نقطهای از بدن یک نفر مسلمان به خونش آلوده شود باید آن قسمت را دور انداخت! در این هنگام ناگهان قطرهای از خون شاعر روی انگشت مفتی میچکد. حاضرین میگویند طبق فتوای خودت باید انگشتت را ببریم. آن مرد دستپاچه میشود و میگوید من این حرف را برای مثال کفتم و مقصودم این نبود که واقعا این کار باید انجام شود. نسیمی که با آن حال دردناک ناظر جریان بوده، این بیت را میخواند:
زاهدین بیر بارماغین کسسن دؤنر خقدن کئچر
گؤر بو مسکین عاشقی سرپا سویارلار آغلاماز
یعنی
اگر یک انگشت زاهد را ببرند از طریق خود برمیگردد و دینش را انکار میکند
ببین که این عاشق مسکین را سر تا پا پوست میکنند و نمی گرید
این روایت چنانچه افسانه آمیز هم به نظر برسد در سروده شدن شعر از طرف نسیمی هیچ شکی نیست و مفهوم آن هم عین حقیقت است.
۷
در ادبیات ملل ترک زبان کمتر شاعری پیدا میشود که از این سخنور دلیر نامی به نکویی و احترام نبرده و این راد مرد پاکباز را به عنوان نمونهٔ استقامت و پایداری انسانی نستوده باشد. این نام نامی حتی به ادبیات عامیانه نیز وارد گشته و بنام مظهر شهامت و از خود گذشتگی ضربالمثل شده است. احترام معنوی نسلهای متوالی مردم حتی آنهایی که دیگر امروز زبانش را نمیفهمند به این سخنور شهید تا بدین پایه بوده که با وجود تکفیرها، کینهتوزیها و عناد خصمانه روحانی نمایان و حکام ادوار مختلف، آرامگاهش را تا به امروز خفظ کردهاند و هم اکنون در شهر حلب پا برجا و زیارتگاه حقپرستان و ادب دوستان است، بیشک تا دنیا هست تربت پاک این مرد جاودانه خواهد ماند.
نسیمی میراث ادبی سرشار و گرانبهایی از خود به یادگار گذاشته، که دیوانهای قطوری به زبان ترکی آذربایجانی، فارسی دری و عربی است. که متاسفانه قسمت خیای کمی از دیوان عربی او به دست دانش پژوهان رسیده است. غیر از اینها قصاید و مثنویاتی نیز دارد که در دیوانهایش گنجانده نشده است. تحلیل علمی اشعار این شاعر و متفکر نابغه که راه تکامل پر پیچ و خمی را پیموده، درست اندازه تجزیه و تحلیل جریان تکامل عناصر جامد تا به پایهٔ انسان متفکر امروزی کاری بس عظیم و طولانی است و فقط انستیتوی بزرگی قادر است پس از مدتها کار مداوم از عهدهی آن برآید. بدین ترتیب نه تنها از حوصلهی این مقدمه خارج است، از نویسندهی این سطور نیز ساخته نیست. در اشعار این عجوبه بزرگ هنر و اندیشه از پیش پا افتادهترین افکار بی سر و ته تا مترقیترین نظریههای دانشمندان امروزی و شاید آینده را میتوان پیدا کرد.
پیداست که شاعر این راه دور و دراز تکامل فکری را یکروزه نپیموده و به قول استادش تحولات فکری زیادی پیدا کرده تا «از خاک راه به جام جهاننما تبدیل شده است». باشد که روزی جویندگان صلاحیت دار اندیشههای این متفکر بزرگ شرق را زیر میکروسکوپ دانش ببرند و به اسراری دست یابند. هنوز دانشوران والا مقام غربی در کشف آنها عاجز ماندهاند. آنچه من صلاحیت گفتنش را دارم و راهنماییای بیش نیسن اینستکه: عمادالدین نسیمی از نظر بداعت کلام و مضمونهای عالی و پر معنا پدررشعر آذربایجانی است و زیباترین و عمیقترین اشعار خود را به این زبان سروده است. شناساندن این سخنور نامی و مجاهد جانباز آرمانهای بشری به حامعهی پارسی زبان ایرانی با نشر دیوان فارسی آن خدمت سترگ دیگری در ردیف سایر خدمات ذیقیمت دانشمندان ایراندوست پرفسور رستم علیاف به تاریخ و ادبیات کشور ما. بر ماست که سلامت و موفقیتش را آرزو کنیم و زحماتش را ارج نهیم.
«س-جویا»
۱-«رسول رضا» شاعر نامدار آذربایجان شوروی که در سال ۱۹۶۸ میلادی در رأس هیئتی از معارف و هنرمندان آن سامان از مقبرهٔ شاعر در سوریه دیدن کرده است در روزنامه «ادبیات و اینجه صنعت» چاپ باکو چنین مینویسد «در شهر خلب کوچهای بنام نسیمی وجود دارد که آرامگاه شاعر و همچنین خانههای قریب ۴۰ الی ۵۰ خانوار از اعقاب شاعر که هنوز نام جد بزرگ خود را حفظ کردهاند در این کوچه قرار دارند. در کتابخانهٔ این شهر کتابی به ما نشان دادند بنام:« مواد تاریخ شهر حلب»که در صفحهٔ ۱۱۴ جلد هفتم آن در باره ی نسیمی چنین نوشته شدهبود: «سال ۸۲۰-نسیمی که در شهر حلب زندگی میکرده است در این سال کشته شده. او شیخ حنیفیها بود و طرفداران زیادی داشت. پادشاه وقت که فزونی روز افزون طرفدارانش را میبیند فرمان میدهد او را گردن بزنند، پوستش را بکنند و بر دارش بیاویزند» ( ترجمه و نقد از روزنامه ادبیات و اینجه صنعت تاریخ ۲۸ دسامبر ۱۹۶۸).
این مطلب خلاصهای در تأیید روایت فوق است و چنانچه سال ۸۲۰ هجری قمری را به تاریخ شمسی تبدیل کنیم همان سال ۷۹۶ هجری شمسی بدست می آید که با نظر مؤلفین تاریخ ادبیات آذربایجان کاملاً مطابقت دارد.
۲-ذکر این روایت نابجا نیست که نوشتهاند در موقع اعدام و پوست کندن شاعر یکی از مفتیان حاضر میگوید:
-این شخص آنچنان پلید و ملعون است که اکر نقطهای از بدن یک نفر مسلمان به خونش آلوده شود باید آن قسمت را دور انداخت! در این هنگام ناگهان قطرهای از خون شاعر روی انگشت مفتی میچکد. حاضرین میگویند طبق فتوای خودت باید انگشتت را ببریم. آن مرد دستپاچه میشود و میگوید من این حرف را برای مثال کفتم و مقصودم این نبود که واقعا این کار باید انجام شود. نسیمی که با آن حال دردناک ناظر جریان بوده، این بیت را میخواند:
زاهدین بیر بارماغین کسسن دؤنر خقدن کئچر
گؤر بو مسکین عاشقی سرپا سویارلار آغلاماز
یعنی
اگر یک انگشت زاهد را ببرند از طریق خود برمیگردد و دینش را انکار میکند
ببین که این عاشق مسکین را سر تا پا پوست میکنند و نمی گرید
این روایت چنانچه افسانه آمیز هم به نظر برسد در سروده شدن شعر از طرف نسیمی هیچ شکی نیست و مفهوم آن هم عین حقیقت است.
۷
در ادبیات ملل ترک زبان کمتر شاعری پیدا میشود که از این سخنور دلیر نامی به نکویی و احترام نبرده و این راد مرد پاکباز را به عنوان نمونهٔ استقامت و پایداری انسانی نستوده باشد. این نام نامی حتی به ادبیات عامیانه نیز وارد گشته و بنام مظهر شهامت و از خود گذشتگی ضربالمثل شده است. احترام معنوی نسلهای متوالی مردم حتی آنهایی که دیگر امروز زبانش را نمیفهمند به این سخنور شهید تا بدین پایه بوده که با وجود تکفیرها، کینهتوزیها و عناد خصمانه روحانی نمایان و حکام ادوار مختلف، آرامگاهش را تا به امروز خفظ کردهاند و هم اکنون در شهر حلب پا برجا و زیارتگاه حقپرستان و ادب دوستان است، بیشک تا دنیا هست تربت پاک این مرد جاودانه خواهد ماند.
نسیمی میراث ادبی سرشار و گرانبهایی از خود به یادگار گذاشته، که دیوانهای قطوری به زبان ترکی آذربایجانی، فارسی دری و عربی است. که متاسفانه قسمت خیای کمی از دیوان عربی او به دست دانش پژوهان رسیده است. غیر از اینها قصاید و مثنویاتی نیز دارد که در دیوانهایش گنجانده نشده است. تحلیل علمی اشعار این شاعر و متفکر نابغه که راه تکامل پر پیچ و خمی را پیموده، درست اندازه تجزیه و تحلیل جریان تکامل عناصر جامد تا به پایهٔ انسان متفکر امروزی کاری بس عظیم و طولانی است و فقط انستیتوی بزرگی قادر است پس از مدتها کار مداوم از عهدهی آن برآید. بدین ترتیب نه تنها از حوصلهی این مقدمه خارج است، از نویسندهی این سطور نیز ساخته نیست. در اشعار این عجوبه بزرگ هنر و اندیشه از پیش پا افتادهترین افکار بی سر و ته تا مترقیترین نظریههای دانشمندان امروزی و شاید آینده را میتوان پیدا کرد.
پیداست که شاعر این راه دور و دراز تکامل فکری را یکروزه نپیموده و به قول استادش تحولات فکری زیادی پیدا کرده تا «از خاک راه به جام جهاننما تبدیل شده است». باشد که روزی جویندگان صلاحیت دار اندیشههای این متفکر بزرگ شرق را زیر میکروسکوپ دانش ببرند و به اسراری دست یابند. هنوز دانشوران والا مقام غربی در کشف آنها عاجز ماندهاند. آنچه من صلاحیت گفتنش را دارم و راهنماییای بیش نیسن اینستکه: عمادالدین نسیمی از نظر بداعت کلام و مضمونهای عالی و پر معنا پدررشعر آذربایجانی است و زیباترین و عمیقترین اشعار خود را به این زبان سروده است. شناساندن این سخنور نامی و مجاهد جانباز آرمانهای بشری به حامعهی پارسی زبان ایرانی با نشر دیوان فارسی آن خدمت سترگ دیگری در ردیف سایر خدمات ذیقیمت دانشمندان ایراندوست پرفسور رستم علیاف به تاریخ و ادبیات کشور ما. بر ماست که سلامت و موفقیتش را آرزو کنیم و زحماتش را ارج نهیم.
«س-جویا»
از سرکار خانم« ویدا حشمتی» بابت قبول زحمت پیاده کردن متن مقدمه« بهلود قراچورلو» از کتاب دیوان فارسی «فضل الله نعیمی تبریزی» و «عمادالدین نسیمی شیروانی» انتشارات دنیا سال 1351الی 1353 سپاسگزارم.
تاریخ نشر 1401/9/8
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
تاریخ نشر 1401/9/8
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
Telegram
ادبیات سئونلر
بوکانال ادبیات سئونلر قوروپونون سئچیلمیش اثرلری دیر
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
divan-naiimi-nasimi.pdf
12.6 MB
ادبیات سئونلر تقدیم ائدیر
دیوان فارسی فضل الله نعیمی تبریزی و عمالدین نسیمی شیروانی.
بهلود قرا چورلو «سهندین»مقدمه سیله
بوردان ائندیرین.
1401/9/8
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
دیوان فارسی فضل الله نعیمی تبریزی و عمالدین نسیمی شیروانی.
بهلود قرا چورلو «سهندین»مقدمه سیله
بوردان ائندیرین.
1401/9/8
https://t.me/Adabiyyatsevanlar