"وار- يوخلاري تالانميشلار" تکجه ساعدينين اثرلري ايچريسينده يوخ، بلکه ايران معاصر ادبياتيندا تايي- برابري اولمايان حکايه لردن حساب اولونا بيلر. بو حکايه اونا اوخشايير کي بير اييلنميش، قوخوموش لئشين اوستوندن گؤزل بير ماسکا چکيب اوندان مانکن دوزلديب جماعتين گؤزو قارشيسيندا تاماشايا قوياسان. ساعدي بورادا ماسکانی گؤتورور اونون ايچريسيني اويدورولموش تاماشاچيلارا گؤسترير.
حکايه بير ديلنچي اوغلانين ديليندن سؤيله نير. اوغلانين دانيشيغي ويليام فاکنرين " غضبلنمه و های کوی سالما "، ارنست همینگويين " الوداع، سلاح " اثرلرينده کي کاراکترلرين دانيشيغيني اوخوجونون يادينا سالير.
حکايه اوردان باشلانير کي، بير اوغلانی عميسي ایله بيرليکده ديلنچيليک اوستونده پلیس اداره سینه آپاریب، چوخ يالوار- ياخاردان سونرا اؤتوروبلار. اوغلان ايندي عميسيندن آيريلير، گئدير قوما، داييلارينين يانينا. اوغلان يول قيراغيندا دورور، بير اؤلو داشيان ماشینین سوروجوسو بونو تانيير. ماشیندا ايکي جنازه گؤرور، ايکي اوزو اؤرتولو آدام اؤلولرين يانلاريني کسديريب. اوغلان چوخ چتينليکله بؤيوک دايسيني تاپير. دايسي چاپ ماشيني گتيريب زيرزميده بالاجا بير داخمادا يئرلشديريب، گيزلينجه "زيارتنامه" چاپ ائله يير، او بيري ديلنچيلره ساتير. اوغلان زورلا اؤزونو اورا کيپله يير، باشلايير دايسينين يئرينده اونلاري چاپ ائلمه يه. اولدوغي يئردن بالاجا جيريغدان حضرتين صحنی گؤرسه نير. اوغلان هي گؤرور نئچه جنازه ني گتيريرلر داللاريجان دا عسگرلر صحنه يه گيريرلر. بيردن کيچيک دايسي اوشاغين بير تک ساغلام اليله باغرينا باسميش، پله دن يئنير آشاغي. باجيسي اوغلونا ديير:
- " هاي جوجوق، سنده گليبسن؟ دئديم:
- هه بوردايام.
کيچيک داييم دورد گؤزلو هر طرفه باخيردي. بيردن دئدي:
- آخير کي تاپديم گؤر گليب اؤزونو هانسي قبيرده گيزله ديب؟ ائله بيلير بو راحاتليقلا منيم اليمدن قورتارا بيلر؟ سن اؤله سن! نئچه گوندور کي بورايا
گلميسن؟ دئديم :
- بيلميرم منيم هئچ زاتدان خبريم يوخدور. کيچيک داييم گولدو:
- سنه ده دئييب، بئله دانيشاسان؟ هه؟
من چاپ ماشينينين قيراغيندا اوتوردوم دئديم:
- يوخ، اونون هئچ شئيدن خبري يوخدور، منه ده بير سؤز دئمه ييب.
جونبولو عباس اونون قوجاغيندا آغزين آچدي باشلاسين قيشقيرماغا، آغزيندا ايکي اوزون ديش گؤردوم. کيچيک داييم دئدي:
- باخ، گؤروم، يئمه ليدن- ذاتدان وار بو اوشاغا وئره سن؟
کاسايا آيران تؤکدوم بير تيکه چؤرکله وئرديم الينه. چؤرگي ديشي ایله تيکله ييب قويدو عباسين آغزينا. اوشاق سسيني کسدي. داييم آيران کاساسيني توتدو اوشاغين آغزينا، اوشاق کاساني ديبينه جن هورتولداتدي، قارني گلدي قاباغا. "
کيچيک دايي بؤيوک قارداشيني چوخ وارلي- کارلي بيلير، اونا گؤره ده اوندان يارديم اومور. بؤيوک دايي اؤزو فلاکتده کئچينير، کيچيک قارداشين اليندن اورا- بورا قاچير. کيچيک دايي آخيردا اونون يئريني تاپير. بئله ليکله بؤيوک دايي نين دا وار- يوخو تالانير. حکايه نين آخيريندا اونلارين هر اوچو ده بيرليکده ديلنچيليک ائديرلر.
(دکتر رحمانی)
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
حکايه بير ديلنچي اوغلانين ديليندن سؤيله نير. اوغلانين دانيشيغي ويليام فاکنرين " غضبلنمه و های کوی سالما "، ارنست همینگويين " الوداع، سلاح " اثرلرينده کي کاراکترلرين دانيشيغيني اوخوجونون يادينا سالير.
حکايه اوردان باشلانير کي، بير اوغلانی عميسي ایله بيرليکده ديلنچيليک اوستونده پلیس اداره سینه آپاریب، چوخ يالوار- ياخاردان سونرا اؤتوروبلار. اوغلان ايندي عميسيندن آيريلير، گئدير قوما، داييلارينين يانينا. اوغلان يول قيراغيندا دورور، بير اؤلو داشيان ماشینین سوروجوسو بونو تانيير. ماشیندا ايکي جنازه گؤرور، ايکي اوزو اؤرتولو آدام اؤلولرين يانلاريني کسديريب. اوغلان چوخ چتينليکله بؤيوک دايسيني تاپير. دايسي چاپ ماشيني گتيريب زيرزميده بالاجا بير داخمادا يئرلشديريب، گيزلينجه "زيارتنامه" چاپ ائله يير، او بيري ديلنچيلره ساتير. اوغلان زورلا اؤزونو اورا کيپله يير، باشلايير دايسينين يئرينده اونلاري چاپ ائلمه يه. اولدوغي يئردن بالاجا جيريغدان حضرتين صحنی گؤرسه نير. اوغلان هي گؤرور نئچه جنازه ني گتيريرلر داللاريجان دا عسگرلر صحنه يه گيريرلر. بيردن کيچيک دايسي اوشاغين بير تک ساغلام اليله باغرينا باسميش، پله دن يئنير آشاغي. باجيسي اوغلونا ديير:
- " هاي جوجوق، سنده گليبسن؟ دئديم:
- هه بوردايام.
کيچيک داييم دورد گؤزلو هر طرفه باخيردي. بيردن دئدي:
- آخير کي تاپديم گؤر گليب اؤزونو هانسي قبيرده گيزله ديب؟ ائله بيلير بو راحاتليقلا منيم اليمدن قورتارا بيلر؟ سن اؤله سن! نئچه گوندور کي بورايا
گلميسن؟ دئديم :
- بيلميرم منيم هئچ زاتدان خبريم يوخدور. کيچيک داييم گولدو:
- سنه ده دئييب، بئله دانيشاسان؟ هه؟
من چاپ ماشينينين قيراغيندا اوتوردوم دئديم:
- يوخ، اونون هئچ شئيدن خبري يوخدور، منه ده بير سؤز دئمه ييب.
جونبولو عباس اونون قوجاغيندا آغزين آچدي باشلاسين قيشقيرماغا، آغزيندا ايکي اوزون ديش گؤردوم. کيچيک داييم دئدي:
- باخ، گؤروم، يئمه ليدن- ذاتدان وار بو اوشاغا وئره سن؟
کاسايا آيران تؤکدوم بير تيکه چؤرکله وئرديم الينه. چؤرگي ديشي ایله تيکله ييب قويدو عباسين آغزينا. اوشاق سسيني کسدي. داييم آيران کاساسيني توتدو اوشاغين آغزينا، اوشاق کاساني ديبينه جن هورتولداتدي، قارني گلدي قاباغا. "
کيچيک دايي بؤيوک قارداشيني چوخ وارلي- کارلي بيلير، اونا گؤره ده اوندان يارديم اومور. بؤيوک دايي اؤزو فلاکتده کئچينير، کيچيک قارداشين اليندن اورا- بورا قاچير. کيچيک دايي آخيردا اونون يئريني تاپير. بئله ليکله بؤيوک دايي نين دا وار- يوخو تالانير. حکايه نين آخيريندا اونلارين هر اوچو ده بيرليکده ديلنچيليک ائديرلر.
(دکتر رحمانی)
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
Telegram
ادبیات سئونلر
بوکانال ادبیات سئونلر قوروپونون سئچیلمیش اثرلری دیر
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
"قيزما" حکايه سي يازيچينين اؤلومه مناسبتيني نمايش ائتديرير. اوخوجولارا معلومدير کي، لاپ کئچميشلردن بري عاليملر، فيلسوفلار بو مسئله يه جور به جور فيکيرلر سؤيله يبلر. دونيادا نهنگ يازيچيلاردان دا اولوب کي، اؤزلريني اؤلدوروبلر. بونلاردان آمريکانين ان بؤيوک يازيچيسي ارنست همینگوي (نوبل مکافاتي آليب)، ژاپونيانين بؤيوک يازيچيلاري يوکيو ميشيماني، اوسانو دازاييني، ياسوناري کاواباتايي (نوبل مکافاتي آليب)، ايرانين گؤرکملي يازيچيسي صادق هدايتي سادالاماق اولار.
غ.ساعدينين بو حکايه سينده "ک" آدلي بير اوغلان يوخودان آييلير، اؤزونو ائله سرخوش حسّ ائدير کي، اؤلومو ده پيس شي بيلمير. اونو ياشاييش کيمي قارشيلايير، اؤزونو اؤلدورور. بونو بيلمک ضروريدير کي، يازيچينين بو حکايه ني يازديغي زامان اؤلوم، بعضي جوره ياشايشلاردان چوخ آبئرلي ايميش.
"اؤزگه لر يانيندا توختاقليق" حکايه سي تقاعده چيخميش بير سرهنگین حياتينا عايددير. سرهنگ گؤزل، جوان قادينيلا گئدير ايکي قيزينين يانينا. قيزلاري خسته خانادا ايشله ييرلر. آتا قيزلارينين ائوين عشرت خانا کيمي گؤرور. قيزلار ايسته ييرلر آتالارينين گنج قادينيني دا اؤز حياتلارينا جلب ائتسينلر، آنجاق قادين اونا چوخ ياناشمالارينا باخماياراق اؤزونو ايتيرمير، و وقاريني الدن وئرمير. ساعدي سونرالار بو قادينلارين حاقيندا ديير:
"بو جور قادينلار ايچريدن يانيرلار آما ايچريده چکديکلريني چؤله وورمورلار. بو ساياق ياشايشا اؤزلريني محکوم بيليرلر. او شئيلر کي، اؤزگه لرينين حاليني پوزور ،اونلاردا هئچ اثر قويمور." (مجابی جواد، شناخت نامه ی ساعدی، ص 220).
"قورخو تيترتمه" کتابي فوم جهتیندن "بيل ياسليلاري" کيميدير. بو حکايه مجموعه سينده بير بيرينه باغلي 6 حکايه واردير. ساعدي 1345- جي ايلده ايرانين جنوب ساحللرينين بير سيرا روحي خسته ليکلره راجع تدقيقات اوچون سفر ائله دي. بو ايش چوخ آغير، چتين بير ايشيدي. چوخ بؤيوک عاليملر، يازيچيلار، او جمله دن دکتر جمشيد بهنام (ايرانين بؤيوک جامعه شناس عالمي)، صمد بهرنگي، بهروز دهقاني و چوخلاري گؤزونو بو سفره، هم ده اونون جنوبدان گتيرمه لي اولدوغو سوقاتينا ديکميشديلر. ساعدي دوغرودان دا بو سفردن ايکي قيمتلي مرواريد ادبياتا، پسيخولوژي خزينه سينه تحفه گتيردي. بونلارين بيري "جين ديميشلر" (ساعدی غلامحسین، اهل هوا) فولکلور- پسيخولوژي تدقيقات اثري، ايکنجيسي "قورخو تيترمه" حکايه توپلومودور. هر ايکي اثر سوژتجه، مضمونجا عينيدير، آنجاق بيرينجيسي علم، ايکينجيسي هنرباخيميندان يازيليب.
(دکتر رحمانی)
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
غ.ساعدينين بو حکايه سينده "ک" آدلي بير اوغلان يوخودان آييلير، اؤزونو ائله سرخوش حسّ ائدير کي، اؤلومو ده پيس شي بيلمير. اونو ياشاييش کيمي قارشيلايير، اؤزونو اؤلدورور. بونو بيلمک ضروريدير کي، يازيچينين بو حکايه ني يازديغي زامان اؤلوم، بعضي جوره ياشايشلاردان چوخ آبئرلي ايميش.
"اؤزگه لر يانيندا توختاقليق" حکايه سي تقاعده چيخميش بير سرهنگین حياتينا عايددير. سرهنگ گؤزل، جوان قادينيلا گئدير ايکي قيزينين يانينا. قيزلاري خسته خانادا ايشله ييرلر. آتا قيزلارينين ائوين عشرت خانا کيمي گؤرور. قيزلار ايسته ييرلر آتالارينين گنج قادينيني دا اؤز حياتلارينا جلب ائتسينلر، آنجاق قادين اونا چوخ ياناشمالارينا باخماياراق اؤزونو ايتيرمير، و وقاريني الدن وئرمير. ساعدي سونرالار بو قادينلارين حاقيندا ديير:
"بو جور قادينلار ايچريدن يانيرلار آما ايچريده چکديکلريني چؤله وورمورلار. بو ساياق ياشايشا اؤزلريني محکوم بيليرلر. او شئيلر کي، اؤزگه لرينين حاليني پوزور ،اونلاردا هئچ اثر قويمور." (مجابی جواد، شناخت نامه ی ساعدی، ص 220).
"قورخو تيترتمه" کتابي فوم جهتیندن "بيل ياسليلاري" کيميدير. بو حکايه مجموعه سينده بير بيرينه باغلي 6 حکايه واردير. ساعدي 1345- جي ايلده ايرانين جنوب ساحللرينين بير سيرا روحي خسته ليکلره راجع تدقيقات اوچون سفر ائله دي. بو ايش چوخ آغير، چتين بير ايشيدي. چوخ بؤيوک عاليملر، يازيچيلار، او جمله دن دکتر جمشيد بهنام (ايرانين بؤيوک جامعه شناس عالمي)، صمد بهرنگي، بهروز دهقاني و چوخلاري گؤزونو بو سفره، هم ده اونون جنوبدان گتيرمه لي اولدوغو سوقاتينا ديکميشديلر. ساعدي دوغرودان دا بو سفردن ايکي قيمتلي مرواريد ادبياتا، پسيخولوژي خزينه سينه تحفه گتيردي. بونلارين بيري "جين ديميشلر" (ساعدی غلامحسین، اهل هوا) فولکلور- پسيخولوژي تدقيقات اثري، ايکنجيسي "قورخو تيترمه" حکايه توپلومودور. هر ايکي اثر سوژتجه، مضمونجا عينيدير، آنجاق بيرينجيسي علم، ايکينجيسي هنرباخيميندان يازيليب.
(دکتر رحمانی)
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
Telegram
ادبیات سئونلر
بوکانال ادبیات سئونلر قوروپونون سئچیلمیش اثرلری دیر
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
با سلام بر دوستان ارجمند امروز به مناسبت سالگرد درگذشت جبار باغچه بان شاعر، نویسنده و معلم بزرگ نگاهی کوتاه به زندگی و آثار او می اندازیم:
جبّار باغچه بان (1344 - 1264 ) که در تاریخ معاصر به عنوان پدر کودکان کر و لال مشهور شده است، یکی از افراد مؤثر در ترقّی ادبیّات معاصر به ویژه ادبیّات کودکان و نوجوانان بوده است. فعالیّت این معلّم بزرگ و شاعر باذوق آن چنان وسیع است که در این چند سطر نمی تواند بگنجد. وی بانی مدرسه کر و لال ها و نیز اوّلین نویسنده ی کتاب برای این قشر آسیب پذیر جامعه بوده است. فعالیّت این دانشمند در این مورد از یک کشور اسلامی برای کشور های پیشرفته ی دنیا نیز الگو بوده است. "از آثار چاپ شده ی ایشان می توان به کتاب های "جوجوقلارا بایراملیق" ( داستان منظوم ترکی)، "رباعیّات خیّام" (ترجمه به ترکی) "زندگی کودکان" (مجموعه شعر به زبان فارسی)، "روش آموزش کرولال ها" ( به زبان فارسی) اشاره کرد. او زمانی که اولین کودکستان به نام «باغچه اطفال» را در شهر تبریز راه اندازی کرد به جبار باغچه بان معروف شد. پایه گذاری اولین مدرسه ناشنوایان در ایران و پایه گذاری روش شفاهی در تعلیم ناشنوایان از ابتکارات این شخصیت فرهنگی است. چهره ای که دهها کار ماندگار در زمینه های تربیتی صحیح و نوآوری در بحث آموزش از خود به یادگار گذاشته است. در میان آثار مختلف جبار باغچهبان، کتابی به نام "قصه بابا برفی" وجود دارد که خواندنش در آغاز فصلهای سرد خالی از لطف نیست. کتابی که در اوج وضعیت ادبیات سیاست زده کودک و نوجوان دهه چهل، خود را از بدنه این نوع نگاه دور نگه داشته و کاری قابل تأمل با ریشههای قوی داستانی به شمار میآید. این کتاب که بارها از سوی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان تجدید چاپ شده و هم اکنون هم در کتابخانههای مختلف موجود است، ماجرای چند کودک را روایت میکند که با کمک هم یک آدم برفی میسازند که به طور اتفاقی شبیه پدر بزرگشان است. آنها به پیشنهاد پدر بزرگ شغلی هم برای آدم برفی انتخاب میکنند. شغل نانوایی! کتاب قصه بابا برفی به این دلیل برای خواندن پیشنهاد میشود که دارای همه اجزای تشکیل دهنده یک کتاب خوب، سرگرم کننده و آموزنده است. کتابی که به نسبت دوران نوشته شدنش میتوان از آن به عنوان کتابی پیشتاز یاد کرد.
جبار باغچهبان در این کتاب به طور غیر مستقیم مساله غلط بودن گرایش داشتن به آنچه نابود شدنی و بی اساس است گوشزد کرده و به مخاطب خود میآموزد که نباید به چیزی دل ببندد که واقعی نیست و با کمترین تغییر آن و هوا ممکن است از بین برود. نویسنده دنبال القای این پیام است که بدل، هیچ وقت قابل اعتماد نیست و نباید به آن تکیه کرد، گرچه بسیار به اصل شبیه باشد.
در این داستان، یک شب از عمر آدم برفی میگذرد و فردا صبح هیچ نشانی از او نیست اما پدربزرگ مثل همیشه سرحال است و با آنکه مدام کنار آتش میرود و یا زیر آفتاب قدم میزند هیچگاه آب نمیشود چون او یک اصل است و نه یک بدل شبیه سازی شده. برنامه ریزی کار آموزگار، زندگی کودکان، گرگ و چوپان و بادکنک، برخی از کتابهای باغچه بان هستند.
قسمتی از اول داستان "قصه بابا برفی" را با هم می خوانیم:
"آن سال زمستان، زمستان سختی بود. درخت ها را سرما زده بود، سبزیشان رفته بود مثل شاخ بز، خشک و قهوه ای رنگ شده بودند. نه گل مانده بود نه سبزه، نه ریحان، نه پونه، نه مرزه. آب هم از رفتن خسته شده بود، یخ زده بود. همه جا سفید بود، همه جا، کوه و دشت و صحرا. آسمان شده بود آسیاب، اما به جای آرد، برف می ریخت همه جا. یک روز تعطیل، نزدیکی های ظهر، کامبیز و کاوه، میترا و منیژه، کوروش و آرش، سودابه و سوسن، به خانهی پدربزرگ رفتند تا هم پدربزرگ را ببینند و هم در حیاطِ بزرگِ مدرسه، که خانهی پدربزرگ آنجا بود، برف بازی کنند. وقتی بچه ها به حیاط بزرگ مدرسه، که پر از برف بود، رسیدند، کاوه گفت: بچه ها، به جای برف گلوله کردن و توی سر هم زدن، چرا نیایم یه آدم برفی درست کنیم؟ بچه ها گفتند خوب فکری است. آرش دوید پارو آورد. کامبیز بیل آورد. کاوه بیل آورد، هرکدام هرچه دستشان رسید برداشتند و آوردند. اول برف های وسط حیاط را پارو کردند و برف ها را با پارو و بیل کوبیدند تا سفت شد. ساختن آدم برفی که تمام شد، بچه ها خوشحال بودند که توانستند خودشان این آدم برفی را بسازند، اما خوشحالی شان بیشتر شد وقتی دیدند آدم برفی، درست شکلِ پدربزرگی شده که آن همه دوستَش دارند. فقط یک کلاه کم داشت، این بود که یکی از بچه ها رفت و یک گلدان خالی آورد و سر آدم برفی گذاشت و دیگر آدم برفی شد مثل خود پدربزرگ. بچه ها هم اسمش را گذاشتند بابابرفی و دست های همدیگر را گرفتند و دور آدم برفی چرخیدند و با خنده و شادی خواندند: بابابرفی! بابابرفی! چه کم حرفی! چه کم حرفی! پدربزرگ که بابابرفی نبود تا آتش و آفتاب آبش کنند و از بین برود و چیزی از او باقی نماند. تازه
جبّار باغچه بان (1344 - 1264 ) که در تاریخ معاصر به عنوان پدر کودکان کر و لال مشهور شده است، یکی از افراد مؤثر در ترقّی ادبیّات معاصر به ویژه ادبیّات کودکان و نوجوانان بوده است. فعالیّت این معلّم بزرگ و شاعر باذوق آن چنان وسیع است که در این چند سطر نمی تواند بگنجد. وی بانی مدرسه کر و لال ها و نیز اوّلین نویسنده ی کتاب برای این قشر آسیب پذیر جامعه بوده است. فعالیّت این دانشمند در این مورد از یک کشور اسلامی برای کشور های پیشرفته ی دنیا نیز الگو بوده است. "از آثار چاپ شده ی ایشان می توان به کتاب های "جوجوقلارا بایراملیق" ( داستان منظوم ترکی)، "رباعیّات خیّام" (ترجمه به ترکی) "زندگی کودکان" (مجموعه شعر به زبان فارسی)، "روش آموزش کرولال ها" ( به زبان فارسی) اشاره کرد. او زمانی که اولین کودکستان به نام «باغچه اطفال» را در شهر تبریز راه اندازی کرد به جبار باغچه بان معروف شد. پایه گذاری اولین مدرسه ناشنوایان در ایران و پایه گذاری روش شفاهی در تعلیم ناشنوایان از ابتکارات این شخصیت فرهنگی است. چهره ای که دهها کار ماندگار در زمینه های تربیتی صحیح و نوآوری در بحث آموزش از خود به یادگار گذاشته است. در میان آثار مختلف جبار باغچهبان، کتابی به نام "قصه بابا برفی" وجود دارد که خواندنش در آغاز فصلهای سرد خالی از لطف نیست. کتابی که در اوج وضعیت ادبیات سیاست زده کودک و نوجوان دهه چهل، خود را از بدنه این نوع نگاه دور نگه داشته و کاری قابل تأمل با ریشههای قوی داستانی به شمار میآید. این کتاب که بارها از سوی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان تجدید چاپ شده و هم اکنون هم در کتابخانههای مختلف موجود است، ماجرای چند کودک را روایت میکند که با کمک هم یک آدم برفی میسازند که به طور اتفاقی شبیه پدر بزرگشان است. آنها به پیشنهاد پدر بزرگ شغلی هم برای آدم برفی انتخاب میکنند. شغل نانوایی! کتاب قصه بابا برفی به این دلیل برای خواندن پیشنهاد میشود که دارای همه اجزای تشکیل دهنده یک کتاب خوب، سرگرم کننده و آموزنده است. کتابی که به نسبت دوران نوشته شدنش میتوان از آن به عنوان کتابی پیشتاز یاد کرد.
جبار باغچهبان در این کتاب به طور غیر مستقیم مساله غلط بودن گرایش داشتن به آنچه نابود شدنی و بی اساس است گوشزد کرده و به مخاطب خود میآموزد که نباید به چیزی دل ببندد که واقعی نیست و با کمترین تغییر آن و هوا ممکن است از بین برود. نویسنده دنبال القای این پیام است که بدل، هیچ وقت قابل اعتماد نیست و نباید به آن تکیه کرد، گرچه بسیار به اصل شبیه باشد.
در این داستان، یک شب از عمر آدم برفی میگذرد و فردا صبح هیچ نشانی از او نیست اما پدربزرگ مثل همیشه سرحال است و با آنکه مدام کنار آتش میرود و یا زیر آفتاب قدم میزند هیچگاه آب نمیشود چون او یک اصل است و نه یک بدل شبیه سازی شده. برنامه ریزی کار آموزگار، زندگی کودکان، گرگ و چوپان و بادکنک، برخی از کتابهای باغچه بان هستند.
قسمتی از اول داستان "قصه بابا برفی" را با هم می خوانیم:
"آن سال زمستان، زمستان سختی بود. درخت ها را سرما زده بود، سبزیشان رفته بود مثل شاخ بز، خشک و قهوه ای رنگ شده بودند. نه گل مانده بود نه سبزه، نه ریحان، نه پونه، نه مرزه. آب هم از رفتن خسته شده بود، یخ زده بود. همه جا سفید بود، همه جا، کوه و دشت و صحرا. آسمان شده بود آسیاب، اما به جای آرد، برف می ریخت همه جا. یک روز تعطیل، نزدیکی های ظهر، کامبیز و کاوه، میترا و منیژه، کوروش و آرش، سودابه و سوسن، به خانهی پدربزرگ رفتند تا هم پدربزرگ را ببینند و هم در حیاطِ بزرگِ مدرسه، که خانهی پدربزرگ آنجا بود، برف بازی کنند. وقتی بچه ها به حیاط بزرگ مدرسه، که پر از برف بود، رسیدند، کاوه گفت: بچه ها، به جای برف گلوله کردن و توی سر هم زدن، چرا نیایم یه آدم برفی درست کنیم؟ بچه ها گفتند خوب فکری است. آرش دوید پارو آورد. کامبیز بیل آورد. کاوه بیل آورد، هرکدام هرچه دستشان رسید برداشتند و آوردند. اول برف های وسط حیاط را پارو کردند و برف ها را با پارو و بیل کوبیدند تا سفت شد. ساختن آدم برفی که تمام شد، بچه ها خوشحال بودند که توانستند خودشان این آدم برفی را بسازند، اما خوشحالی شان بیشتر شد وقتی دیدند آدم برفی، درست شکلِ پدربزرگی شده که آن همه دوستَش دارند. فقط یک کلاه کم داشت، این بود که یکی از بچه ها رفت و یک گلدان خالی آورد و سر آدم برفی گذاشت و دیگر آدم برفی شد مثل خود پدربزرگ. بچه ها هم اسمش را گذاشتند بابابرفی و دست های همدیگر را گرفتند و دور آدم برفی چرخیدند و با خنده و شادی خواندند: بابابرفی! بابابرفی! چه کم حرفی! چه کم حرفی! پدربزرگ که بابابرفی نبود تا آتش و آفتاب آبش کنند و از بین برود و چیزی از او باقی نماند. تازه
اگر آدم خودش هم از بین برود. یادش و کارهایی که برای آدم های دیگر کرده، هیچ وقت از بین نمی رود. همیشه آدم های دیگر از او یاد می کنند. انگار که همیشه زنده است. بچه ها فقط به یاد بابابرفی خواندند:
سرت رفت و کلاهت موند، بابابرفی، بابابرفی!
دلت شد آب و آهت موند، بابابرفی. بابابرفی!
دو چشم ما به راهت موند، بابابرفی، بابابرفی!
پدربزرگ هم می خندید و سرش را تکان می داد و با آن ها می خواند: بابابرفی، بابابرفی!"
باغچه بان از اوّلین شاعرانی بود که به اسقبال "حیدر بابایا سلام" استاد شهریار رفت و برای آن نظیره نوشت. چند بند می خوانیم:
علیکم السلام، شهریار آغا
چوخداندی قاچمیشدون بیزدن اوزاغا
آیاق باسمازیدون بیزیم قوناغا
جوانلیق دوریندن بوچاغا دیین
سن هیچ بیزدن بئله یاد ائتمزدین
نه اولدو آی اوغول سن بیردن بیره
اونوتدوغون ائلی، سالدین خاطره
چاغلایان سولارا، اسن یئللره
بو قوجا حیدره ائله دین سلام
لطفون آرتیق اولسون علیک السلام" (دوستلار گؤروشو، ادبیّات اوجاغی، توپلایان: دکتر سلام الله جاوید، 1359 ص 106)
(دکتر رحمانی)
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
سرت رفت و کلاهت موند، بابابرفی، بابابرفی!
دلت شد آب و آهت موند، بابابرفی. بابابرفی!
دو چشم ما به راهت موند، بابابرفی، بابابرفی!
پدربزرگ هم می خندید و سرش را تکان می داد و با آن ها می خواند: بابابرفی، بابابرفی!"
باغچه بان از اوّلین شاعرانی بود که به اسقبال "حیدر بابایا سلام" استاد شهریار رفت و برای آن نظیره نوشت. چند بند می خوانیم:
علیکم السلام، شهریار آغا
چوخداندی قاچمیشدون بیزدن اوزاغا
آیاق باسمازیدون بیزیم قوناغا
جوانلیق دوریندن بوچاغا دیین
سن هیچ بیزدن بئله یاد ائتمزدین
نه اولدو آی اوغول سن بیردن بیره
اونوتدوغون ائلی، سالدین خاطره
چاغلایان سولارا، اسن یئللره
بو قوجا حیدره ائله دین سلام
لطفون آرتیق اولسون علیک السلام" (دوستلار گؤروشو، ادبیّات اوجاغی، توپلایان: دکتر سلام الله جاوید، 1359 ص 106)
(دکتر رحمانی)
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
Telegram
ادبیات سئونلر
بوکانال ادبیات سئونلر قوروپونون سئچیلمیش اثرلری دیر
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
دکتور رحمانی
با سلام بر دوستان ارجمند، امروز به مناسبت سالگرد درگذشت حمید مصدق شاعر همه پسند معاصر چند جمله ای تقدیم می کنیم.
حميد مصدق( 1377- 1318) در شهر حناي اصفهان متولد شد. فعاليت هنري خود را از آغاز دههي پنجاه شروع كرد. «درفش كاويان» اولين كتاب شعري اوست كه در 1341 چاپ شد. بعد از آن كتابهاي «آبي خاكستري سياه»، »در رهگذر باد»، «از جداييها»، "دو منظومه" و... را به چاپ رساند. از آثار خود به صورت مجموعه و برگزيده هم به چاپ رسانده است. شغل وكالت انتخاب كرده است. از شاعراني است كه مثل فريدون مشيري خوانندگان زيادي داشته است و تعدّد چاپهاي كتابهاي ايشان گوياي آن است و اين مسئلهاي نيست كه اهميت كمتري داشته باشد. اگر برخي از شاعران بازاري را كه شعرهاي روز ميگويند و آثارشان چاپهاي متعدد ميگيرد استثنا كنيم آثار شاعراني كه كفگير را در ته ديگ ميبرند و حرفي براي گفتن دارند با اقبال كمتري روبرو هستند. اما مصدق توانسته است با درون مايهي وزين در ميان تودهي خوانندگان جايي باز كند. علتش اين است كه شعر مصدق بسيار روان و ساده است. درك و دريافت آن نيازي به دقت فراوان ندارد. لحنش صميمي و خودماني است. اما ميان لحن سادهي او و لحن سادهي فريدون مشيري تفاوت هست. يعني به همان اندازه كه كلام فريدون ملايم و مهربان و تعبيرات او زيباگرانه و رنگين است، در كلام مصدق تشويق حق طلبي و تلقين ستيز به چشم ميخورد و تا جايي كه عشق او نيز گهگاه با اهداف اجتماعي او ميآميزد. ضمناً آن وسواس مشيري را در گرد آوردن واژههاي لطيف ندارد و از به كار بردن هر واژهيي كه لازم بداند، پروا نميكند. فريدون از دريچهي چشم عيسا به جهان مينگرد و حميد از دريچه چشم موسا. سادگي و بي تكلفي كلام او را با دو شاعر ديگر نيز ميتوان قياس كرد: فروغ فرخزاد و سهراب سپهري. اما آن چه شعر سادهي فروغ را داراي شناسنامه ميكند تصويرهاي زيبا، ديد شاعرانهي كم نظير، احساس تند و بيان تداعي وار اوست. و آن چه كلام عادي سهراب را ممتاز ميكند رگبار استعارات بديع و سرشار از فرهنگ و دانش گسترده اوست. و كلام سادهي حميد را صداقت او، و شناخت ژرف او از حالات مختلف جامعهيي كه به سبب مسائل حقوقي با آنان در تماس است، تمايز ميبخشد. او تب و تاب روح هموطنان خود را ميشناسد و گرفتاريها و درماندگيهاي مكرر و معمول آنان را درك ميكند و شعرش همدردي صادقانه با آنان است و به اين ترتيب اين زبان ساده فرم خاصي نميپذيرد و اصولاً وقتي كلام خيلي ساده شد، آرايههاي لفظي را كه يكي از عوامل تشكل فرم است به خود راه نميدهد. "حمید مصدّق حس و ادراک اجتماعی خود را به شعر تبدیل کرده بود، هرگز شعر بی وزن نگفت چرا که وزن را لازمه ی شعر می دانست و هرگز ارزش ها را نادیده نگرفت چرا که آن ها را لازمه ی سعادتمندی می دانست." (کارنامه ، ابوالفضل علی محمّدی، ...ص 76)
حمید مصدّق به دلیل این که همسر برادر زاده ی استاد شهریار است، ارتباط نزدیکی با وی داشته است و در اغلب محافل با اوبوده است. دو قطعه شعر از اين شاعر را ميخوانيم :
دلم براي کسي تنگ است
دلم براي کسي تنگ است که آفتاب صداقت را
به ميهماني گلهاي باغ مي آورد
و گيسوان بلندش را به بادها مي داد
و دستهاي سپيدش را به آب مي بخشيد
دلم براي کسي تنگ است
که چشمهاي قشنگش را
به عمق آبي درياي واژگون مي دوخت
و شعرهاي خوشي چون پرنده ها مي خواند
دلم براي کسي تنگ است
که همچو کودک معصومي
دلش براي دلم مي سوخت
و مهرباني را نثار من مي کرد
دلم براي کسي تنگ است
که تا شمال ترين شمال با من رفت
و در جنوب ترين جنوب با من بود
کسي که بي من ماند
کسي که با من نيست
کسي که . . .
- دگر کافي ست.
سیب
تو به من خندیدی و نمی دانستی
من به چه دلهره از باغچه همسایه سیب را دزدیدم
باغبان از پی من تند دوید
سیب را دست تو دید
غضب آلود به من کرد نگاه
سیب دندان زده از دست تو افتاد به خاک
و تو رفتی و هنوز،
سالهاست که در گوش من آرام آرام
خش خش گام تو تکرار کنان می دهد آزارم
و من اندیشه کنان غرق در این پندارم
که چرا باغچه کوچک ما سیب نداشت.
(دکتر رحمانی)
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
با سلام بر دوستان ارجمند، امروز به مناسبت سالگرد درگذشت حمید مصدق شاعر همه پسند معاصر چند جمله ای تقدیم می کنیم.
حميد مصدق( 1377- 1318) در شهر حناي اصفهان متولد شد. فعاليت هنري خود را از آغاز دههي پنجاه شروع كرد. «درفش كاويان» اولين كتاب شعري اوست كه در 1341 چاپ شد. بعد از آن كتابهاي «آبي خاكستري سياه»، »در رهگذر باد»، «از جداييها»، "دو منظومه" و... را به چاپ رساند. از آثار خود به صورت مجموعه و برگزيده هم به چاپ رسانده است. شغل وكالت انتخاب كرده است. از شاعراني است كه مثل فريدون مشيري خوانندگان زيادي داشته است و تعدّد چاپهاي كتابهاي ايشان گوياي آن است و اين مسئلهاي نيست كه اهميت كمتري داشته باشد. اگر برخي از شاعران بازاري را كه شعرهاي روز ميگويند و آثارشان چاپهاي متعدد ميگيرد استثنا كنيم آثار شاعراني كه كفگير را در ته ديگ ميبرند و حرفي براي گفتن دارند با اقبال كمتري روبرو هستند. اما مصدق توانسته است با درون مايهي وزين در ميان تودهي خوانندگان جايي باز كند. علتش اين است كه شعر مصدق بسيار روان و ساده است. درك و دريافت آن نيازي به دقت فراوان ندارد. لحنش صميمي و خودماني است. اما ميان لحن سادهي او و لحن سادهي فريدون مشيري تفاوت هست. يعني به همان اندازه كه كلام فريدون ملايم و مهربان و تعبيرات او زيباگرانه و رنگين است، در كلام مصدق تشويق حق طلبي و تلقين ستيز به چشم ميخورد و تا جايي كه عشق او نيز گهگاه با اهداف اجتماعي او ميآميزد. ضمناً آن وسواس مشيري را در گرد آوردن واژههاي لطيف ندارد و از به كار بردن هر واژهيي كه لازم بداند، پروا نميكند. فريدون از دريچهي چشم عيسا به جهان مينگرد و حميد از دريچه چشم موسا. سادگي و بي تكلفي كلام او را با دو شاعر ديگر نيز ميتوان قياس كرد: فروغ فرخزاد و سهراب سپهري. اما آن چه شعر سادهي فروغ را داراي شناسنامه ميكند تصويرهاي زيبا، ديد شاعرانهي كم نظير، احساس تند و بيان تداعي وار اوست. و آن چه كلام عادي سهراب را ممتاز ميكند رگبار استعارات بديع و سرشار از فرهنگ و دانش گسترده اوست. و كلام سادهي حميد را صداقت او، و شناخت ژرف او از حالات مختلف جامعهيي كه به سبب مسائل حقوقي با آنان در تماس است، تمايز ميبخشد. او تب و تاب روح هموطنان خود را ميشناسد و گرفتاريها و درماندگيهاي مكرر و معمول آنان را درك ميكند و شعرش همدردي صادقانه با آنان است و به اين ترتيب اين زبان ساده فرم خاصي نميپذيرد و اصولاً وقتي كلام خيلي ساده شد، آرايههاي لفظي را كه يكي از عوامل تشكل فرم است به خود راه نميدهد. "حمید مصدّق حس و ادراک اجتماعی خود را به شعر تبدیل کرده بود، هرگز شعر بی وزن نگفت چرا که وزن را لازمه ی شعر می دانست و هرگز ارزش ها را نادیده نگرفت چرا که آن ها را لازمه ی سعادتمندی می دانست." (کارنامه ، ابوالفضل علی محمّدی، ...ص 76)
حمید مصدّق به دلیل این که همسر برادر زاده ی استاد شهریار است، ارتباط نزدیکی با وی داشته است و در اغلب محافل با اوبوده است. دو قطعه شعر از اين شاعر را ميخوانيم :
دلم براي کسي تنگ است
دلم براي کسي تنگ است که آفتاب صداقت را
به ميهماني گلهاي باغ مي آورد
و گيسوان بلندش را به بادها مي داد
و دستهاي سپيدش را به آب مي بخشيد
دلم براي کسي تنگ است
که چشمهاي قشنگش را
به عمق آبي درياي واژگون مي دوخت
و شعرهاي خوشي چون پرنده ها مي خواند
دلم براي کسي تنگ است
که همچو کودک معصومي
دلش براي دلم مي سوخت
و مهرباني را نثار من مي کرد
دلم براي کسي تنگ است
که تا شمال ترين شمال با من رفت
و در جنوب ترين جنوب با من بود
کسي که بي من ماند
کسي که با من نيست
کسي که . . .
- دگر کافي ست.
سیب
تو به من خندیدی و نمی دانستی
من به چه دلهره از باغچه همسایه سیب را دزدیدم
باغبان از پی من تند دوید
سیب را دست تو دید
غضب آلود به من کرد نگاه
سیب دندان زده از دست تو افتاد به خاک
و تو رفتی و هنوز،
سالهاست که در گوش من آرام آرام
خش خش گام تو تکرار کنان می دهد آزارم
و من اندیشه کنان غرق در این پندارم
که چرا باغچه کوچک ما سیب نداشت.
(دکتر رحمانی)
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
Telegram
ادبیات سئونلر
بوکانال ادبیات سئونلر قوروپونون سئچیلمیش اثرلری دیر
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
کریم قربانزاده
مژگان صیامی
1353 اینجی ایل ده، اولو ساوالانین قوجاغین دا یئرلشن(اردبیل) شهرینده دونیایا گوز آچدی. آتاسی ارتش حکیمی ایدی؛ ایلک تحصیلاتی و اورتا مکتبین (جهان تربیت) مکتبینده بیتیریب ، اوزو دئمیشکن ,ائله او زماندان اوزونده بیر سیرا عجیب و بلکه غیر عادی دویغولار - دوشونجه لرله یاشاییردی؛ عادی حیات ایله سویو بیر آرخا گئتمه ییردی .انسانی علم لر رشته سینه علاقه سی اولاراق، دیپلم آلان چاغی، ائله همن ایل کنکوردا ایکی تحصیلی رشته دن قبول اولور (ادبیات و روانشناسی) اردبیل دانشگاهین دا عالی تحصیلاتین باشلاییب، ادبیات اوخویوب لیسانسین آلیر! یوکسک لیسانسین پیام نور دانشگاهیندا اوخوماق ایسترکن، حیات یولداشی اونون اجتماعی - مدنی ایشلرینه مانع یاراتدیغی اوچون آیریلماق مجبوریتینده قالیر . خانیم صیامی ائله او ایللرده مختلف دبیرستان لاردا ادبیات - تاریخ ادبیات - دستور و نگارش اویرتمنی اولوب، آزاد فیکرینه گوره، قارانلیق یئره (بلی - خیر - چشم و...) دئمه دیگینه و آموزش - پرورش طرزینه اعتراض ائتدیگینه گوره، اوچ ایل دن آرتیق سئودیگی ایشه دوام وئره بیلمه ییب، استعفا وئریر. مژگان خانیمین دیرلی یازی لاری (داستان - شعر - طنز - مقاله و...)او زمان اونملی نشریه لرده چاپ اولوردو او جمله دن: (آزما - آدینه - گل آقا - شهروند - ایران دخت و...)
خانیم صیامی 1385 اینجی ایل ده (سارای) درگی سی نین امتیازی آلیر .گئجه - گوندوز بیر آن دایانماندان ,دورمادان شرفلی, ائل سئور وطن سئور آزاد باش اوجا یاشایان بیر ژورنالیست کیمی چالیشماغا باشلاییر. آزادلیق اوغروندا چالیشان مژگان خانیم ائل دردین وطن دردین یاشادیغی یوردون قارا گونلرین , عذابلی گونلرین یازیر .او سارای درگی سین اوزونه چورک آغاجی گورمه ییب، . سارای ایکی دفع توقیف مرحله سینه یئتیشیر.
خانیم صیامی نین ادبی کارنامه سینه اوتری بیر گوز دولاندیرساق اونون چکدیگی زحمت لر داها آیدینلاشاجاق .
1-سارای درگی سینی 45 سایی چیخاریب، بیر کتاب (سون سکانس) آدیندا، 15 دنه تورکی حئکایه لری , 5 جلد (اردبیل نامه) اوندان ایشیق اوزو گوروب . اشک سبلان، ابراهیم دارابی جنابلاری نین رمانین تورکجه یه چئویریب (ساوالانین گوز یاشی) چاپ مرحله سینده دی! (قربانیان بند نسوان) زندان دا یازدیغی کتابین سون ائدیتین ائله ییر، مردگان باغ سبز، محمد رضا بایرامی جنابلاری نین رمانین، تورکجه یه چئویریب (یاشیل مئشه نین اولولری) بو ایلین آخیرینا ایشیق اوزو گورجک .(مجموعه شعرهای فارسی)، (مقاله لر توپلوسو) و تورکی شعر - طنز و...
خانیم صیامی نین کارنامه سین ایشق لاندیریر .چتین عذابلی گونلرین ژورنالیستی توتدوغو یولون هزینه لرینه ده معروز قالیر آغیر تاوان لار وئریر ! خانیم صیامی اجتماعی مدنی ادبی چالیشمالارینا گوره ایکی دفعه زندانا گئدیب! وثیقه ایله آزادلیقا بوراخیلیب..مژگان خانیم آذربایجانین و اردبیل ماحالی نین گورکملی - آدلی - سانلی (آزاد بیر ژورنالیست، شاعر و یازار) کیمی ائل آراسیندا تانینیر . آذربایجانین قارتال قانادلی شاعیری رحمتلیک هاشم ترلان دئمیشکن "آصلانین ائرکک دیشی سی یوخدور، آصلان آصلاندیر .
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
مژگان صیامی
1353 اینجی ایل ده، اولو ساوالانین قوجاغین دا یئرلشن(اردبیل) شهرینده دونیایا گوز آچدی. آتاسی ارتش حکیمی ایدی؛ ایلک تحصیلاتی و اورتا مکتبین (جهان تربیت) مکتبینده بیتیریب ، اوزو دئمیشکن ,ائله او زماندان اوزونده بیر سیرا عجیب و بلکه غیر عادی دویغولار - دوشونجه لرله یاشاییردی؛ عادی حیات ایله سویو بیر آرخا گئتمه ییردی .انسانی علم لر رشته سینه علاقه سی اولاراق، دیپلم آلان چاغی، ائله همن ایل کنکوردا ایکی تحصیلی رشته دن قبول اولور (ادبیات و روانشناسی) اردبیل دانشگاهین دا عالی تحصیلاتین باشلاییب، ادبیات اوخویوب لیسانسین آلیر! یوکسک لیسانسین پیام نور دانشگاهیندا اوخوماق ایسترکن، حیات یولداشی اونون اجتماعی - مدنی ایشلرینه مانع یاراتدیغی اوچون آیریلماق مجبوریتینده قالیر . خانیم صیامی ائله او ایللرده مختلف دبیرستان لاردا ادبیات - تاریخ ادبیات - دستور و نگارش اویرتمنی اولوب، آزاد فیکرینه گوره، قارانلیق یئره (بلی - خیر - چشم و...) دئمه دیگینه و آموزش - پرورش طرزینه اعتراض ائتدیگینه گوره، اوچ ایل دن آرتیق سئودیگی ایشه دوام وئره بیلمه ییب، استعفا وئریر. مژگان خانیمین دیرلی یازی لاری (داستان - شعر - طنز - مقاله و...)او زمان اونملی نشریه لرده چاپ اولوردو او جمله دن: (آزما - آدینه - گل آقا - شهروند - ایران دخت و...)
خانیم صیامی 1385 اینجی ایل ده (سارای) درگی سی نین امتیازی آلیر .گئجه - گوندوز بیر آن دایانماندان ,دورمادان شرفلی, ائل سئور وطن سئور آزاد باش اوجا یاشایان بیر ژورنالیست کیمی چالیشماغا باشلاییر. آزادلیق اوغروندا چالیشان مژگان خانیم ائل دردین وطن دردین یاشادیغی یوردون قارا گونلرین , عذابلی گونلرین یازیر .او سارای درگی سین اوزونه چورک آغاجی گورمه ییب، . سارای ایکی دفع توقیف مرحله سینه یئتیشیر.
خانیم صیامی نین ادبی کارنامه سینه اوتری بیر گوز دولاندیرساق اونون چکدیگی زحمت لر داها آیدینلاشاجاق .
1-سارای درگی سینی 45 سایی چیخاریب، بیر کتاب (سون سکانس) آدیندا، 15 دنه تورکی حئکایه لری , 5 جلد (اردبیل نامه) اوندان ایشیق اوزو گوروب . اشک سبلان، ابراهیم دارابی جنابلاری نین رمانین تورکجه یه چئویریب (ساوالانین گوز یاشی) چاپ مرحله سینده دی! (قربانیان بند نسوان) زندان دا یازدیغی کتابین سون ائدیتین ائله ییر، مردگان باغ سبز، محمد رضا بایرامی جنابلاری نین رمانین، تورکجه یه چئویریب (یاشیل مئشه نین اولولری) بو ایلین آخیرینا ایشیق اوزو گورجک .(مجموعه شعرهای فارسی)، (مقاله لر توپلوسو) و تورکی شعر - طنز و...
خانیم صیامی نین کارنامه سین ایشق لاندیریر .چتین عذابلی گونلرین ژورنالیستی توتدوغو یولون هزینه لرینه ده معروز قالیر آغیر تاوان لار وئریر ! خانیم صیامی اجتماعی مدنی ادبی چالیشمالارینا گوره ایکی دفعه زندانا گئدیب! وثیقه ایله آزادلیقا بوراخیلیب..مژگان خانیم آذربایجانین و اردبیل ماحالی نین گورکملی - آدلی - سانلی (آزاد بیر ژورنالیست، شاعر و یازار) کیمی ائل آراسیندا تانینیر . آذربایجانین قارتال قانادلی شاعیری رحمتلیک هاشم ترلان دئمیشکن "آصلانین ائرکک دیشی سی یوخدور، آصلان آصلاندیر .
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
Telegram
ادبیات سئونلر
بوکانال ادبیات سئونلر قوروپونون سئچیلمیش اثرلری دیر
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
(یازین) یاشیللیق سرخوشلوغو
(یایین) باشیندان اوچمامیشدی هله...
یاغدیردی شاققیلتی ایله
شیدیریقلاما شماتت لرینی،
خزانین دوغرو - دوزگون اوره یینه
پریشان ائتدی
او سوچسوز، سارالیب - سولموش،
عریان فصلی:
"سن پاخیل - پاس لی- پاخیرا بنزه ین،
(پاییز) آدلی بیر پئشمانلیق سان..."!
سیندیردی سینیق سالخاق قلبینی
دردی دولو یاغدیردی اوره یینه...
(یای) هئچ بونو آنلامادی
پاییز، اوزوندن کئچه رک
بوتون گوزه للیک لری یاراتدی...!
مژگان صیامی
(یایین) باشیندان اوچمامیشدی هله...
یاغدیردی شاققیلتی ایله
شیدیریقلاما شماتت لرینی،
خزانین دوغرو - دوزگون اوره یینه
پریشان ائتدی
او سوچسوز، سارالیب - سولموش،
عریان فصلی:
"سن پاخیل - پاس لی- پاخیرا بنزه ین،
(پاییز) آدلی بیر پئشمانلیق سان..."!
سیندیردی سینیق سالخاق قلبینی
دردی دولو یاغدیردی اوره یینه...
(یای) هئچ بونو آنلامادی
پاییز، اوزوندن کئچه رک
بوتون گوزه للیک لری یاراتدی...!
مژگان صیامی
📃 “تبریزیمه مکتوب”
🖊 حبیب فرشباف
▪️☘️▪️☘️▪️☘️▪️☘️▪️☘️▪️
منیم عزیزیم!
عزیز تبریزیم!
سنه سئوگیلیم دئدیم؛
خاطیرلاندی گؤزلریمده گؤزللیکلرین.
زیروهسی قارلی، قارتاللی «سهند»ین؛
درهلری یووشانلی، یئمیشانلی «دند»ین؛
یاپراقلاری شفق ساچان،
اسن مئهله پیچیلداشان،
اوجا-اوجا قلمهلرین؛
داها نهلرین، داها نهلرین.
سنه قهرمانیم دئینده
«سردار»ین، «بابک»ین،
سایا گلمز ایگیتلرین جانلانیر گؤز اؤنونده؛
آنجاق، سنه آنام دئینده
شیرین- شیرین دیللرین،
قات با قات نیسگیللرین-
خاطیرلانیب، کؤورلدیر منی.
دومانلی- چیسگینلی گونلرین یادیما دوشور؛
آلنیم قیریشیر؛
اوزوم بوزوشور.
سن، حسرتلر پایتاختیسان!
سن، هیجرانلار شهریسن!
سن، آنالار آناسیسان تبریزیم!
سن، اودلارا یاناسیسان عزیزیم!
بلکه ائله، گؤز یاشلارین شور ائدیبدیر «آجی»نی؟
بلکه ائله، بو اوجداندیر ائللرین-
«بایاتی»دان هؤروب سنین تاجینی:
«باشیندا ساری سانجاق
آغ سانجاق، ساری سانجاق
نه قیز اولدون، نه گلین
اودلارا یاندین آنجاق»
کیمی سنی «شهریار»لا،
«بهزاد»ینلا تانیییر؛
کیمیسی ده،
سارایلارین بزهیی
خالچالی شؤهرتینله.
باشقاسی دا،
«مشروطه» بایراقلی،
«فیرقه» نیسگیللی،
«بهمن» نیفرتلی قودرتینله…
شاهلار سنه تاریخ بویو خور باخدیلار؛
گاهدان دا بیر،
اوگئیلیکدن شر یاخدیلار.
نه بیلئیدین-
ظالملرین مسلکینده
صادق ائولاد بسلهمهگین گوناهی وار.
بلکه ائله بو گوناهین اوجونداندیر
یاخینلار دا دؤنوب، سنه یاد اولدولار.
ایستهییله،محبتی،
اؤز عشقینه صداقتی توکنمهین ائولادلارین-
نسیل-نسیل،
گاه او بتده، گاه بو بتده
نهایتده جان قورتارسا یاخین، اوزاق قوربتده،
کیمیسینین
دوداقلاردا سؤزو قالدی؛
کیمیسینین
اورکلرده کؤزو قالدی؛
کیمیسینین
زیروهلرده ایزی قالدی؛
آنجاق ائله هامیسینین
وطنیندن آیریلارکن،
بوینو بوکوک
آرخاسیندا گؤزو قالدی…
لاکن بونا باخمایاراق
سن دایاندین؛
بیز دایاندیق؛
سن ده یاندین؛
بیز ده یاندیق.
بو گون سنین اوجا باشین آغارسادا،
یئرسیز دئییل تبریزیم!
سن هیجرانلار دوشگونوسن عزیزیم!
توتغون پاییز آخشاملاری
سولغون گونش شفقلرین عینالییا سرنده،
باشینی قووزا سن ده!
سیرالاشیب
غملی-غملی اؤتوب کئچن دورنالاردان-
خبر آلسان غریب دوشموش بالالاردان،
قاققیلداشیب دئیهجکلر:
-اوزاق، یاخین اؤلکهلرده
بیرجه کلمه «وطن» سؤزو چکیلنده،
مینلر اینسان قهرلهنیب آدیندان؛
سنی دویوب، سنی گؤرور-
دومان باسمیش گؤز یاشلاری آردیندان.
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
🖊 حبیب فرشباف
▪️☘️▪️☘️▪️☘️▪️☘️▪️☘️▪️
منیم عزیزیم!
عزیز تبریزیم!
سنه سئوگیلیم دئدیم؛
خاطیرلاندی گؤزلریمده گؤزللیکلرین.
زیروهسی قارلی، قارتاللی «سهند»ین؛
درهلری یووشانلی، یئمیشانلی «دند»ین؛
یاپراقلاری شفق ساچان،
اسن مئهله پیچیلداشان،
اوجا-اوجا قلمهلرین؛
داها نهلرین، داها نهلرین.
سنه قهرمانیم دئینده
«سردار»ین، «بابک»ین،
سایا گلمز ایگیتلرین جانلانیر گؤز اؤنونده؛
آنجاق، سنه آنام دئینده
شیرین- شیرین دیللرین،
قات با قات نیسگیللرین-
خاطیرلانیب، کؤورلدیر منی.
دومانلی- چیسگینلی گونلرین یادیما دوشور؛
آلنیم قیریشیر؛
اوزوم بوزوشور.
سن، حسرتلر پایتاختیسان!
سن، هیجرانلار شهریسن!
سن، آنالار آناسیسان تبریزیم!
سن، اودلارا یاناسیسان عزیزیم!
بلکه ائله، گؤز یاشلارین شور ائدیبدیر «آجی»نی؟
بلکه ائله، بو اوجداندیر ائللرین-
«بایاتی»دان هؤروب سنین تاجینی:
«باشیندا ساری سانجاق
آغ سانجاق، ساری سانجاق
نه قیز اولدون، نه گلین
اودلارا یاندین آنجاق»
کیمی سنی «شهریار»لا،
«بهزاد»ینلا تانیییر؛
کیمیسی ده،
سارایلارین بزهیی
خالچالی شؤهرتینله.
باشقاسی دا،
«مشروطه» بایراقلی،
«فیرقه» نیسگیللی،
«بهمن» نیفرتلی قودرتینله…
شاهلار سنه تاریخ بویو خور باخدیلار؛
گاهدان دا بیر،
اوگئیلیکدن شر یاخدیلار.
نه بیلئیدین-
ظالملرین مسلکینده
صادق ائولاد بسلهمهگین گوناهی وار.
بلکه ائله بو گوناهین اوجونداندیر
یاخینلار دا دؤنوب، سنه یاد اولدولار.
ایستهییله،محبتی،
اؤز عشقینه صداقتی توکنمهین ائولادلارین-
نسیل-نسیل،
گاه او بتده، گاه بو بتده
نهایتده جان قورتارسا یاخین، اوزاق قوربتده،
کیمیسینین
دوداقلاردا سؤزو قالدی؛
کیمیسینین
اورکلرده کؤزو قالدی؛
کیمیسینین
زیروهلرده ایزی قالدی؛
آنجاق ائله هامیسینین
وطنیندن آیریلارکن،
بوینو بوکوک
آرخاسیندا گؤزو قالدی…
لاکن بونا باخمایاراق
سن دایاندین؛
بیز دایاندیق؛
سن ده یاندین؛
بیز ده یاندیق.
بو گون سنین اوجا باشین آغارسادا،
یئرسیز دئییل تبریزیم!
سن هیجرانلار دوشگونوسن عزیزیم!
توتغون پاییز آخشاملاری
سولغون گونش شفقلرین عینالییا سرنده،
باشینی قووزا سن ده!
سیرالاشیب
غملی-غملی اؤتوب کئچن دورنالاردان-
خبر آلسان غریب دوشموش بالالاردان،
قاققیلداشیب دئیهجکلر:
-اوزاق، یاخین اؤلکهلرده
بیرجه کلمه «وطن» سؤزو چکیلنده،
مینلر اینسان قهرلهنیب آدیندان؛
سنی دویوب، سنی گؤرور-
دومان باسمیش گؤز یاشلاری آردیندان.
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
Telegram
ادبیات سئونلر
بوکانال ادبیات سئونلر قوروپونون سئچیلمیش اثرلری دیر
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
سیدجعفر پیشه ورى از مهاجرت باکو تا انتشار حقیقت
رحیم رئیس نیا
سیدجعفر پیشه ورى سیدجعفر جوادزاده که بعدها به پیشه ورى معروف شد، در حدود سال ۱۲۷۲ خورشیدى / ۱۸۹۳ میلادى در سیدلر زیوه سى (زاویه سادات) یکى از روستاهاى خلخال آذربایجان به دنیا آمد. در ۱۲ سالگى همراه با خانوادهاش، همانند هزاران خانواده دستخوش تنگناهاى گوناگون اقتصادى و اجتماعى به آن سوى ارس مهاجرت کرد و در باکو رحل اقامت افکند. وى که آموزش خواندن و نوشتن را در زادگاه خود شروع کرده بود، ضمن فراشى در مدرسه روستاى بلبله واقع در شبه جزیره آبشرون، به تحصیل خود نیز ادامه داد. پس از آن هم در روستاى خیردالانِ همانجا مدرسهاى باز کرده، مشغول تدریس شد. بعد از مدتى وارد دارالمعلمین باکو شده، پس از به پایان رساندن دوره آنجا، در مدرسه اتحاد ایرانیان باکو، که در سال ۱۹۰۷ به ابتکار حزب اجتماعیون عامیون ایران (مجاهد) تأسیس گردیده بود، به تدریس زبانهاى فارسى و ترکى و شرعیات پرداخت. او در یاد کرد این مرحله از زندگى خود چنین نوشته است:
«عشق تحصیل، عشق کتاب خواندن مرا وادار کرد تا ۲۰ سالگى تمام اوقات بىکارى خود را در کتابخانه ها به سر ببرم. بیشتر از هر موضوعى به کتب تاریخ و ادبیات و فلسفه علاقه داشتم. در این میان جنگ بین المللى و پشت سر آن انقلاب کبیر روسیه سر رسید. اقیانوس نهضت اجتماعى مرا هم مانند سایر جوانان معاصر از جاى خود تکان داده، به میدان مبارزه سیاسى انداخت. اول از مقاله نویسى شروع کردم و سپس وارد خدمت [تشکیلاتى ] شدم.«(۱)
اگرچه نخستین مقاله اش گویا اندکى پس از درگرفتن انقلاب فوریه ۱۹۱۷ در روزنامه آچیق سؤز، ارگان حزب مساوات به سردبیرى محمدامین رسولزاده به چاپ رسیده، ولى نویسندگى را به طور جدى با چاپ مقالاتى در روزنامه «آذربایجان جزو لاینفک ایران» آغاز کرده است.
روزنامه مذکور ارگان شاخه باکوى حزب دموکرات ایران بود. اساس این سازمان گویا در حدود سالهاى نخستین جنگ جهانى اول ریخته شده بود؛ یعنى زمانى که محمدعلى تربیت مدیریت مدرسه اتحاد ایرانیان را به عهده داشت. وى با همکارى میرزا محمودخان پرورش و میرزا عبدالله عبدالله زاده و چند نفر دیگر شالوده این تشکیلات را بنیان نهاد؛ اما آن سازمان تنها پس از انقلاب فوریه و از هم پاشیدن تزاریسم بود که توانست ابراز وجود کند. سلام الله جاوید نام عده اى از اعضاى شناخته شده آن را که میرجعفر جوادزاده نیز یکى از آنها بوده، در خاطرات خود آورده است.(۲) این سازمان که به نظرى داراى نظام و انتظام تشکیلاتى چندان منسجمى هم نبوده،(۳) بیشتر با کمیته آذربایجان حزب دموکرات به رهبرى شیخ محمد خیابانى ارتباط داشته است تا مرکز (تهران).
روزنامه مورد بحث که اضافه شدن عبارت «جزو لاینفک ایران» به آذربایجان مفهوم خاصى به آن مى داد، تأکیدى بود بر مهر و علاقه ایرانیان خارج از کشور به ایران. سلام الله جاوید مىنویسد:
«در آن تاریخ، سال ۱۹۱۹، حزب مساوات، دولت آذربایجان چشم طمع به آذربایجان ایران دوخته بود و در این راستا تبلیغ مىکرد. ایرانى ها هم با این کار مخالفت مى کردند.»(۴)
ناگفته نماند که در زمان انتشار روزنامه آذربایجان جزو لاینفک ایران [از ۲۷ ربیعالثانى ۱۰ / ۱۳۳۶ فوریه ۲۱ /۱۹۱۸ بهمن ۱۲۹۶ تا ۱۶ جمادىالثانى ۲۹ /۱۳۳۶ مارس ۸ / ۱۹۱۸ فروردین ۱۲۹۷] هنوز حزب مساوات به قدرت نرسیده و موجودیت جمهورى آذربایجان نیز که در ۲۸ مه ۱۹۱۸ اعلام گردید، شکل نگرفته بود. احتمالاً آنچه در آن ایام موجبات نگرانى و واکنش ایرانىهاى ساکن باکو و حومه آن را، که در آن تاریخ دست کم ۵۰ هزار نفر برآورد شدهاند، فراهم آورده بود، طرح موضوع استقلال آذربایجان ایران، به مناسبت نفوذ روزافزون حزب دموکرات به رهبرى خیابانى بوده است. به این حقیقت در مقالهاى تحت عنوان «آذربایجان» که در شماره ۳[ ۲ جمادىالاول ۱۵ /۱۳۳۶ فوریه ۱۹۱۸ ] «آذربایجان جزو لاینفک ایران» درج گردیده، اشارت رفته است.
در مقاله مذکور، که به قلم ف. على قلى زاده از ایرانیان عشقآباد و مدیر روزنامه مورد بحث – نوشته شده، پس از بحثى در باره عواقب و عوارض فوقالعاده جنگ جهانى اول، که یکى از آنها هم سرنگونى هیکل مدهشه استبداد روسیه بود و خود نتایج مهمه دیگرى چون اعلان خودمختارى و استقلال بعضى از سرزمینهاى تحت استیلاى رژیم تزارى را به دنبال آورد، چنین آمده است:
«چنان که معلوم است، از آن جایى که بخشى از قفقاز از آذربایجان مجزا گردیده، فرقه مقتدرى از مسلمانان قفقاز تشکیل یافته، با آرزوى “مختاریت آذربایجان” به فعالیت پرداخته است. این “مختاریت آذربایجان” هم بنا به افادات نویسنده آچیق سؤز [محمدامین رسولزاده] باعث سوءتفاهم شده، در قفقاز و آذربایجان هیاهوى بزرگى برانگیخت. چنان که خوانندگان محترم مىدانند، چندى پیش در روزنامه تفلیسسکى لیستوق جملهاى درج گردیده بود که گویا در تبریز، مرکز آذربا
رحیم رئیس نیا
سیدجعفر پیشه ورى سیدجعفر جوادزاده که بعدها به پیشه ورى معروف شد، در حدود سال ۱۲۷۲ خورشیدى / ۱۸۹۳ میلادى در سیدلر زیوه سى (زاویه سادات) یکى از روستاهاى خلخال آذربایجان به دنیا آمد. در ۱۲ سالگى همراه با خانوادهاش، همانند هزاران خانواده دستخوش تنگناهاى گوناگون اقتصادى و اجتماعى به آن سوى ارس مهاجرت کرد و در باکو رحل اقامت افکند. وى که آموزش خواندن و نوشتن را در زادگاه خود شروع کرده بود، ضمن فراشى در مدرسه روستاى بلبله واقع در شبه جزیره آبشرون، به تحصیل خود نیز ادامه داد. پس از آن هم در روستاى خیردالانِ همانجا مدرسهاى باز کرده، مشغول تدریس شد. بعد از مدتى وارد دارالمعلمین باکو شده، پس از به پایان رساندن دوره آنجا، در مدرسه اتحاد ایرانیان باکو، که در سال ۱۹۰۷ به ابتکار حزب اجتماعیون عامیون ایران (مجاهد) تأسیس گردیده بود، به تدریس زبانهاى فارسى و ترکى و شرعیات پرداخت. او در یاد کرد این مرحله از زندگى خود چنین نوشته است:
«عشق تحصیل، عشق کتاب خواندن مرا وادار کرد تا ۲۰ سالگى تمام اوقات بىکارى خود را در کتابخانه ها به سر ببرم. بیشتر از هر موضوعى به کتب تاریخ و ادبیات و فلسفه علاقه داشتم. در این میان جنگ بین المللى و پشت سر آن انقلاب کبیر روسیه سر رسید. اقیانوس نهضت اجتماعى مرا هم مانند سایر جوانان معاصر از جاى خود تکان داده، به میدان مبارزه سیاسى انداخت. اول از مقاله نویسى شروع کردم و سپس وارد خدمت [تشکیلاتى ] شدم.«(۱)
اگرچه نخستین مقاله اش گویا اندکى پس از درگرفتن انقلاب فوریه ۱۹۱۷ در روزنامه آچیق سؤز، ارگان حزب مساوات به سردبیرى محمدامین رسولزاده به چاپ رسیده، ولى نویسندگى را به طور جدى با چاپ مقالاتى در روزنامه «آذربایجان جزو لاینفک ایران» آغاز کرده است.
روزنامه مذکور ارگان شاخه باکوى حزب دموکرات ایران بود. اساس این سازمان گویا در حدود سالهاى نخستین جنگ جهانى اول ریخته شده بود؛ یعنى زمانى که محمدعلى تربیت مدیریت مدرسه اتحاد ایرانیان را به عهده داشت. وى با همکارى میرزا محمودخان پرورش و میرزا عبدالله عبدالله زاده و چند نفر دیگر شالوده این تشکیلات را بنیان نهاد؛ اما آن سازمان تنها پس از انقلاب فوریه و از هم پاشیدن تزاریسم بود که توانست ابراز وجود کند. سلام الله جاوید نام عده اى از اعضاى شناخته شده آن را که میرجعفر جوادزاده نیز یکى از آنها بوده، در خاطرات خود آورده است.(۲) این سازمان که به نظرى داراى نظام و انتظام تشکیلاتى چندان منسجمى هم نبوده،(۳) بیشتر با کمیته آذربایجان حزب دموکرات به رهبرى شیخ محمد خیابانى ارتباط داشته است تا مرکز (تهران).
روزنامه مورد بحث که اضافه شدن عبارت «جزو لاینفک ایران» به آذربایجان مفهوم خاصى به آن مى داد، تأکیدى بود بر مهر و علاقه ایرانیان خارج از کشور به ایران. سلام الله جاوید مىنویسد:
«در آن تاریخ، سال ۱۹۱۹، حزب مساوات، دولت آذربایجان چشم طمع به آذربایجان ایران دوخته بود و در این راستا تبلیغ مىکرد. ایرانى ها هم با این کار مخالفت مى کردند.»(۴)
ناگفته نماند که در زمان انتشار روزنامه آذربایجان جزو لاینفک ایران [از ۲۷ ربیعالثانى ۱۰ / ۱۳۳۶ فوریه ۲۱ /۱۹۱۸ بهمن ۱۲۹۶ تا ۱۶ جمادىالثانى ۲۹ /۱۳۳۶ مارس ۸ / ۱۹۱۸ فروردین ۱۲۹۷] هنوز حزب مساوات به قدرت نرسیده و موجودیت جمهورى آذربایجان نیز که در ۲۸ مه ۱۹۱۸ اعلام گردید، شکل نگرفته بود. احتمالاً آنچه در آن ایام موجبات نگرانى و واکنش ایرانىهاى ساکن باکو و حومه آن را، که در آن تاریخ دست کم ۵۰ هزار نفر برآورد شدهاند، فراهم آورده بود، طرح موضوع استقلال آذربایجان ایران، به مناسبت نفوذ روزافزون حزب دموکرات به رهبرى خیابانى بوده است. به این حقیقت در مقالهاى تحت عنوان «آذربایجان» که در شماره ۳[ ۲ جمادىالاول ۱۵ /۱۳۳۶ فوریه ۱۹۱۸ ] «آذربایجان جزو لاینفک ایران» درج گردیده، اشارت رفته است.
در مقاله مذکور، که به قلم ف. على قلى زاده از ایرانیان عشقآباد و مدیر روزنامه مورد بحث – نوشته شده، پس از بحثى در باره عواقب و عوارض فوقالعاده جنگ جهانى اول، که یکى از آنها هم سرنگونى هیکل مدهشه استبداد روسیه بود و خود نتایج مهمه دیگرى چون اعلان خودمختارى و استقلال بعضى از سرزمینهاى تحت استیلاى رژیم تزارى را به دنبال آورد، چنین آمده است:
«چنان که معلوم است، از آن جایى که بخشى از قفقاز از آذربایجان مجزا گردیده، فرقه مقتدرى از مسلمانان قفقاز تشکیل یافته، با آرزوى “مختاریت آذربایجان” به فعالیت پرداخته است. این “مختاریت آذربایجان” هم بنا به افادات نویسنده آچیق سؤز [محمدامین رسولزاده] باعث سوءتفاهم شده، در قفقاز و آذربایجان هیاهوى بزرگى برانگیخت. چنان که خوانندگان محترم مىدانند، چندى پیش در روزنامه تفلیسسکى لیستوق جملهاى درج گردیده بود که گویا در تبریز، مرکز آذربا
یجان، حزبى پیدا شده که هدف عمدهاش عبارت است از جدا کردن آذربایجان از ایران و تشکیل دیرکتوریایى [هیئت مدیرهاى ] به منظور اداره جداگانه آن جا و الخ…(۵)
همان جمله هم در پارهاى از روزنامههاى ترک زبان قفقاز اقتباساً درج گردیده است. چنین انتشاراتى باعث تشویق و هیجان شدید ایرانیان، خصوصاً آذربایجانیان منتسب به حزب دموکرات ایران شده، ایرانیان ساکن باکو و نقاط دیگر قفقاز با مراجعتنامههاى پرحرارتى خواستار توضیحاتى در این خصوص از حزب دموکرات شدهاند. از اظهارات رابط کمیته باکوى حزب چنین فهمیده مىشود که ضمن دعوت مراجعهکنندگان به سکوت و آرامش، در این خصوص از کمیته آذربایجان حزب توضیح خواسته شده است.
اینک جواب خصوصى دریافتى کمیته باکو…
جواب کمیته آذربایجان
در پاسخ نامهتان باید بنویسیم که این احوالات چنان که در روزنامههاى قفقاز نیز ملاحظه مىشود، اقدامات آذربایجانىها (اشاره است به مطالب مندرج در نامه) سبب تأویلات و تفسیراتى در مملکت شده است. از طرح مسئله واهى مورد اشاره در روزنامه تفلیسسکى لیستوق و تکرار آن در آچیق سؤز چنین فهمیده مىشود که اقدامات وطنپرستانه آذربایجانىها به غلط به افتادن آنها به خیال مختاریت و تجزیه آذربایجان تعبیر کرده مىشود و قیام بر ضد [دولت] تهران به تشکیل حکومت خودمختار و استقلال آذربایجان حمل مىگردد!….
این اخبار به کلى مغایر حقیقت بوده و چنین تفسیراتى حائز پارهاى مضامین سیاسى است. کمیته ایالتى نمىتواند چنین شایعاتى را لاقیدانه تلقى نماید. به هم مسلکان محترم اکیداً اخطار مىشود که باید چشم و گوش خود را باز کرده، متوجه و مواظب چنین شایعات پوچ و بىمعنى بشوند و از جریان بیگانگان بیمى به دل راه ندهند. در کنفرانس ایالتى فرقه به آوازى بلند و طنینانداز در جهان اعلام کردند که “آذربایجان جزو لاینفک ایران است، آذربایجان عضو مهم خانواده ایران است…”
منتهاى آمال آذربایجانىها احداث ایرانى است آزاد، مستقل، متحد و مقتدر. تشکیلات حزب دموکرات هیچگاه از آمال ملیه خود غفلت نکرده، به تأثیر اجراى جریانهاى مخالف در مملکت میدان نخواهد داد. هیجان تبریز ناشى از اقدامات شایان تنقید صادر شده از تهران و رویاروى آن است . والا، تا دنیا دنیاست پرچم شیر و خورشید نشان در آذربایجان در اهتزاز خواهد بود. البته که احساسات آذربایجانىها و نظریات آنها را در روزنامه تجدد مشروحاً ملاحظه خواهید فرمود!
کمیته ایالتى آذربایجان فرقه دموکرات ایران
مکتوب نمره ۱۹ ،۷۷ قوس ۱۳۳۶
اکنون از شرح مندرجات روزنامه تجدد، که دیگر زمانش گذشته، صرفنظر کرده، شمهاى از نظریات خودمان را بیان کنیم:
ما که خود آذربایجانى هستیم و مىدانیم که علاقه و ارتباط سیاسیه آذربایجان به ایران و روحیهاش به چه درجهایست و از تاریخ حیات آن به نحو شایستهاى آگاهى داریم، مىدانستیم که چنین انتشاراتى تنها از طرف بعضى خوشخیالان بىعقل و یا فتنهانگیزان ظاهر گردیده است…
آذربایجان روح ایران است، همانطور که بدن بىروح نمىتواند زنده بماند، از روح بدون بدن نیز کارى ساخته نیست. آذربایجان دست راست ایران است. بدن بدون دست با آن که به حالتى ناقص مىتواند زندگى نماید، ولى دست بدون بدن نابود مىگردد. خلاصه، مفتنهاى خوشخیال گرفتار افکار فاسده باید بدانند که فریفتن آذربایجانى و آلت دست کردن او و محو و لگدکوب نمودن حیثیت تاریخیه و شرف ملىاش چندان هم سهل و ساده نیست …
آذربایجانى ملت نجیبهاى است خوشخلق، مهمان دوست و پرمرحمت که بر هر کسى اظهار دوستى مىکند، لیکن وقتى مسئله تابعیت به میان مىآید همچنان که روزنامه تجدد گفته، آن کارى که از آذرکدههاى قدیمى آذربادگان ساخته مىشد، امروز دریغ است که از جوامع و مجامع آذربایجانى ساخته نشود. [آتش همان آتش و خاک همان خاک و مرد همان مرد و خون همان خون است که بود و هست] هر کس بخواهد آنها را از ایران جدا نماید، به دشمنى هیبتناک در برابر او بدل شده، دستیازندگان به چنین اقداماتى را از کرده پشیمان مىکنند…»
روزنامه مورد بحث که نامش برگرفته از یکى از اصلىترین شعارهاى دموکراتهاى آذربایجان بود، با کمیته ایالتى آذربایجان حزب دموکرات ایران و ارگان آن، تجدد، پیوند تنگاتنگ داشت و گذشته از آن که مطالبى از تجدد ترجمه و در آن درج مىگردد، تجدد نیز گزارشهایى در باره «فعالیتهاى دموکراتهاى بادکوبه» و روزنامه «آذربایجان چاپ بادکوبه» منتشر مىکرد.(۶) بعضى از اعضا و وابستگان کمیته باکوى حزب دموکرات چون عبدالله عبداللهزاده فریور، شیخ باقر خرازى و علىاکبر اسکویى هم که در نتیجه پیش آمدن حوادث مارس ۱۹۱۸، که منجر به کشتار هزاران مسلمان به تحریک داشناکها و همدستانشان شد، مجبور به ترک باکو شده بودند، به تبریز آمده، به حزب دموکرات پیوستند و در جنبش خیابانى شرکت کردند. عبداللهزاده که پس از آن در تبریز ماندگار شد و به تدریس در مدرسه متوسط محمدیه و نویسندگى در تج
همان جمله هم در پارهاى از روزنامههاى ترک زبان قفقاز اقتباساً درج گردیده است. چنین انتشاراتى باعث تشویق و هیجان شدید ایرانیان، خصوصاً آذربایجانیان منتسب به حزب دموکرات ایران شده، ایرانیان ساکن باکو و نقاط دیگر قفقاز با مراجعتنامههاى پرحرارتى خواستار توضیحاتى در این خصوص از حزب دموکرات شدهاند. از اظهارات رابط کمیته باکوى حزب چنین فهمیده مىشود که ضمن دعوت مراجعهکنندگان به سکوت و آرامش، در این خصوص از کمیته آذربایجان حزب توضیح خواسته شده است.
اینک جواب خصوصى دریافتى کمیته باکو…
جواب کمیته آذربایجان
در پاسخ نامهتان باید بنویسیم که این احوالات چنان که در روزنامههاى قفقاز نیز ملاحظه مىشود، اقدامات آذربایجانىها (اشاره است به مطالب مندرج در نامه) سبب تأویلات و تفسیراتى در مملکت شده است. از طرح مسئله واهى مورد اشاره در روزنامه تفلیسسکى لیستوق و تکرار آن در آچیق سؤز چنین فهمیده مىشود که اقدامات وطنپرستانه آذربایجانىها به غلط به افتادن آنها به خیال مختاریت و تجزیه آذربایجان تعبیر کرده مىشود و قیام بر ضد [دولت] تهران به تشکیل حکومت خودمختار و استقلال آذربایجان حمل مىگردد!….
این اخبار به کلى مغایر حقیقت بوده و چنین تفسیراتى حائز پارهاى مضامین سیاسى است. کمیته ایالتى نمىتواند چنین شایعاتى را لاقیدانه تلقى نماید. به هم مسلکان محترم اکیداً اخطار مىشود که باید چشم و گوش خود را باز کرده، متوجه و مواظب چنین شایعات پوچ و بىمعنى بشوند و از جریان بیگانگان بیمى به دل راه ندهند. در کنفرانس ایالتى فرقه به آوازى بلند و طنینانداز در جهان اعلام کردند که “آذربایجان جزو لاینفک ایران است، آذربایجان عضو مهم خانواده ایران است…”
منتهاى آمال آذربایجانىها احداث ایرانى است آزاد، مستقل، متحد و مقتدر. تشکیلات حزب دموکرات هیچگاه از آمال ملیه خود غفلت نکرده، به تأثیر اجراى جریانهاى مخالف در مملکت میدان نخواهد داد. هیجان تبریز ناشى از اقدامات شایان تنقید صادر شده از تهران و رویاروى آن است . والا، تا دنیا دنیاست پرچم شیر و خورشید نشان در آذربایجان در اهتزاز خواهد بود. البته که احساسات آذربایجانىها و نظریات آنها را در روزنامه تجدد مشروحاً ملاحظه خواهید فرمود!
کمیته ایالتى آذربایجان فرقه دموکرات ایران
مکتوب نمره ۱۹ ،۷۷ قوس ۱۳۳۶
اکنون از شرح مندرجات روزنامه تجدد، که دیگر زمانش گذشته، صرفنظر کرده، شمهاى از نظریات خودمان را بیان کنیم:
ما که خود آذربایجانى هستیم و مىدانیم که علاقه و ارتباط سیاسیه آذربایجان به ایران و روحیهاش به چه درجهایست و از تاریخ حیات آن به نحو شایستهاى آگاهى داریم، مىدانستیم که چنین انتشاراتى تنها از طرف بعضى خوشخیالان بىعقل و یا فتنهانگیزان ظاهر گردیده است…
آذربایجان روح ایران است، همانطور که بدن بىروح نمىتواند زنده بماند، از روح بدون بدن نیز کارى ساخته نیست. آذربایجان دست راست ایران است. بدن بدون دست با آن که به حالتى ناقص مىتواند زندگى نماید، ولى دست بدون بدن نابود مىگردد. خلاصه، مفتنهاى خوشخیال گرفتار افکار فاسده باید بدانند که فریفتن آذربایجانى و آلت دست کردن او و محو و لگدکوب نمودن حیثیت تاریخیه و شرف ملىاش چندان هم سهل و ساده نیست …
آذربایجانى ملت نجیبهاى است خوشخلق، مهمان دوست و پرمرحمت که بر هر کسى اظهار دوستى مىکند، لیکن وقتى مسئله تابعیت به میان مىآید همچنان که روزنامه تجدد گفته، آن کارى که از آذرکدههاى قدیمى آذربادگان ساخته مىشد، امروز دریغ است که از جوامع و مجامع آذربایجانى ساخته نشود. [آتش همان آتش و خاک همان خاک و مرد همان مرد و خون همان خون است که بود و هست] هر کس بخواهد آنها را از ایران جدا نماید، به دشمنى هیبتناک در برابر او بدل شده، دستیازندگان به چنین اقداماتى را از کرده پشیمان مىکنند…»
روزنامه مورد بحث که نامش برگرفته از یکى از اصلىترین شعارهاى دموکراتهاى آذربایجان بود، با کمیته ایالتى آذربایجان حزب دموکرات ایران و ارگان آن، تجدد، پیوند تنگاتنگ داشت و گذشته از آن که مطالبى از تجدد ترجمه و در آن درج مىگردد، تجدد نیز گزارشهایى در باره «فعالیتهاى دموکراتهاى بادکوبه» و روزنامه «آذربایجان چاپ بادکوبه» منتشر مىکرد.(۶) بعضى از اعضا و وابستگان کمیته باکوى حزب دموکرات چون عبدالله عبداللهزاده فریور، شیخ باقر خرازى و علىاکبر اسکویى هم که در نتیجه پیش آمدن حوادث مارس ۱۹۱۸، که منجر به کشتار هزاران مسلمان به تحریک داشناکها و همدستانشان شد، مجبور به ترک باکو شده بودند، به تبریز آمده، به حزب دموکرات پیوستند و در جنبش خیابانى شرکت کردند. عبداللهزاده که پس از آن در تبریز ماندگار شد و به تدریس در مدرسه متوسط محمدیه و نویسندگى در تج
دد و … پرداخت،(۷) مدیر مدرسه اتحاد ایرانیان، رهبر سازمان دموکراتهاى ایرانى مقیم باکو و یکى از نویسندگان ارگان آنها بود. رساله «ایران دمیریول امتیازاتى» (امتیازات راهآهن ایران) یکى از نوشتههاى او بود که بهطور پاورقى از شماره اول آذربایجان… تا شماره ۹ آن بهچاپ رسیده است.
روزنامه مذکور که اکثر مقالاتش به زبان ترکى آذربایجانى و بعضى از آنها به زبان فارسى بود، خود را «ناشر افکار حزب دموکرات ایران» معرفى کرده، بر آن بود تا «عموم هموطنان خود را با اصول دموکراسى آشنا» نماید. گردانندگان آن مخصوصاً بر این نکته تأکید مىورزیدند که روزنامه مىخواهد «کارگران و کسبه را به اقتضاى عصر معاصر کرده، در میان آنها به دایره علم و معارف توسعه دهد. [روزنامه] طرفدار فقیر کردن ثروتمندان و ضعیف کردن مقتدران نبوده، بلکه بر عکس بر آنست تا به واسطه چارهجویى و گشودن راههاى اقتصادى – سیاسى – اجتماعى به ثروتمند شدن فقرا و مقتدر شدن ضعفا کمک نماید و ….»(۸)
اگرچه براى ادامه انتشار روزنامه تدارکات لازم دیده شده و حتى چاپخانهاى به نام نوروز به منظور انتشار آن تأسیس گردیده بود، ولى پیش آمدن حوادث مارس در باکو انتشار آن را از شماره ۱۳ به بعد متوقف کرد. اشاره به سازمان دموکراتهاى ایرانى باکو و ارگان آنها به جهت آغاز فعالیتهاى سیاسى و نویسندگى جوادزاده با آنهاست. سلامالله جاوید که در آن دوره در مدرسه اتحاد ایرانیان، که اغلب اولیا و مربیانش از اعضاى اصلى سازمان مورد بحث بودند، تحصیل مىکرده، جوادزاده را نیز، که از معلمان همان مدرسه بوده، از فعالان همان سازمان و جمعیت معارف ایران، که براى ترویج معارف به دایر کردن کلاسهاى شبانه و اجراى نمایش و … مىپرداخت، به شمار آورده، خاطرنشان ساخته است که وى از بازیگران نمایشى تحت عنوان انتقام حقیقى بوده است.(۹)
«میرجعفر (خلخالى) سیدجوادزاده» پنج مقاله، در شمارههاى مختلف آذربایجان جزء لاینفک ایران به شرح زیر به چاپ رسانده است:
�«معارفه خدمت لازمدیر» (براى معارف خدمت لازم است)، ش ۲۱( ۱ بهمن ۱۲۹۶).
نویسنده در این مقاله مىگوید که ملت ایران از سالها پیش رو به انقراض نهاده است و اکثر عوام جامعه در برابر این مسئله بىتفاوت هستند. غالب افراد اقلیتى هم که به چاره جویى درد پرداختهاند، به علت بىعلمى نتیجه مطلوبى به دست نیاوردهاند. آنها غالباً از سر ناآگاهى فریفته اظهارات عوام فریبانه سیاستمداران انگلیسى شده، اتحاد با انگلیس یا روس را عامل سعادتمندى دانسته و به بیراهه رفتهاند. آنهایى هم که متوجه چاره حقیقى بودهاند، به علت جهل عمومى ناگزیر از فعالیت مخفى شده، با از خودگذشتگى به هدف رسیده، اداره حکومت را که نجات وطن بسته به آنست به دست ملت سپردند. لیکن متأسفانه ملت به علت بىعلمى نتوانست استفاده شایستهاى از آزادى ببرد. در این میان خائنان منفعتطلب مردم را به نیرنگ فریفته، رشته امور را به دست گرفتند و دوستداران و خادمان اصلى وطن و ملت باز ناگزیر از فعالیت مخفى شدند و روس و انگلیس به دست عوامل داخلى خود صدها فرزند غیور وطن را نابود کردند و بعضى را با تکفیر از میدان به در بردند… اینک انقلاب کبیر روسیه فرصت آن را پدید آورده است که آن نیروى مخفى دیگر بار به تدریج به فعالیت علنى پردازد… آن چه سبب انقراضمان شده، بىعلمى است. اگر علم و معارف داشتیم مشروطه جوانمان آلت دست خائنان نمىشد… بدون علم نمىتوان زیست … تا فقرا آگاه نشدهاند، به حقوقشان همچنان تجاوز خواهد شد… علم شرعاً نیز براى انسان واجب شمرده شده است. اطلب العلم فریضة على کل مسلم و مسلمة …. براى زندگى کردن به علم نیاز داریم، براى زنده شدن به علم نیاز دارم و …
� «نه وقت دئمک اولارکى ایران ایرانلىلاریندى؟« (کى مىتوان گفت که ایران از آن ایرانیان است؟(ش ۳۰) ۳ بهمن ۱۲۹۶).
در این مقاله پس از اشاراتى به تأثیرات سوءاستعمار و حکومت استبدادى و نظام خان خانى، تنها راه چاره تشکیل حکومتى مقتدر دانسته مىشود. پدید آمدن چنین حکومتى هم تنها در پرتو اتحاد ملت ممکن است. از همین روست که حزب دموکرات ایران نجات ایران را در تشکیل چنین حکومتى دانسته است. چنین حکومتى در ایران تنها با حکومت مشروطه عامه امکانپذیر است. اگر ایرانیان خواهان چنین حکومتى هستند، باید به حزب دموکرات بپیوندند. در این صورت است که مىتوان گفت ایران از آن ایرانیان است.
�«امید»، ش ۷( ۵ اسفند ۱۲۹۶).
یک قطعه ادبى است خطاب به فرزندان وطن که تنها امید دورافتادگان از وطن به اتحاد و مبارزه آنها بسته است. بىوطن نمىتوان زیست. ملت و ملیت تنها با وجود وطن پایدار مىماند.
�«ترقى یولو آرامالى» (باید راه ترقى جست)، ش ۱۴( ۷ اسفند ۱۲۹۶).
در این مقاله یکى از موانع ترقى ملت ایران، یعنى سنت امتیازات شخصى و طبقاتى مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. به زعم نویسنده همین امتیازات دست و بال ملت را بسته، افراد آن را از ابراز ل
روزنامه مذکور که اکثر مقالاتش به زبان ترکى آذربایجانى و بعضى از آنها به زبان فارسى بود، خود را «ناشر افکار حزب دموکرات ایران» معرفى کرده، بر آن بود تا «عموم هموطنان خود را با اصول دموکراسى آشنا» نماید. گردانندگان آن مخصوصاً بر این نکته تأکید مىورزیدند که روزنامه مىخواهد «کارگران و کسبه را به اقتضاى عصر معاصر کرده، در میان آنها به دایره علم و معارف توسعه دهد. [روزنامه] طرفدار فقیر کردن ثروتمندان و ضعیف کردن مقتدران نبوده، بلکه بر عکس بر آنست تا به واسطه چارهجویى و گشودن راههاى اقتصادى – سیاسى – اجتماعى به ثروتمند شدن فقرا و مقتدر شدن ضعفا کمک نماید و ….»(۸)
اگرچه براى ادامه انتشار روزنامه تدارکات لازم دیده شده و حتى چاپخانهاى به نام نوروز به منظور انتشار آن تأسیس گردیده بود، ولى پیش آمدن حوادث مارس در باکو انتشار آن را از شماره ۱۳ به بعد متوقف کرد. اشاره به سازمان دموکراتهاى ایرانى باکو و ارگان آنها به جهت آغاز فعالیتهاى سیاسى و نویسندگى جوادزاده با آنهاست. سلامالله جاوید که در آن دوره در مدرسه اتحاد ایرانیان، که اغلب اولیا و مربیانش از اعضاى اصلى سازمان مورد بحث بودند، تحصیل مىکرده، جوادزاده را نیز، که از معلمان همان مدرسه بوده، از فعالان همان سازمان و جمعیت معارف ایران، که براى ترویج معارف به دایر کردن کلاسهاى شبانه و اجراى نمایش و … مىپرداخت، به شمار آورده، خاطرنشان ساخته است که وى از بازیگران نمایشى تحت عنوان انتقام حقیقى بوده است.(۹)
«میرجعفر (خلخالى) سیدجوادزاده» پنج مقاله، در شمارههاى مختلف آذربایجان جزء لاینفک ایران به شرح زیر به چاپ رسانده است:
�«معارفه خدمت لازمدیر» (براى معارف خدمت لازم است)، ش ۲۱( ۱ بهمن ۱۲۹۶).
نویسنده در این مقاله مىگوید که ملت ایران از سالها پیش رو به انقراض نهاده است و اکثر عوام جامعه در برابر این مسئله بىتفاوت هستند. غالب افراد اقلیتى هم که به چاره جویى درد پرداختهاند، به علت بىعلمى نتیجه مطلوبى به دست نیاوردهاند. آنها غالباً از سر ناآگاهى فریفته اظهارات عوام فریبانه سیاستمداران انگلیسى شده، اتحاد با انگلیس یا روس را عامل سعادتمندى دانسته و به بیراهه رفتهاند. آنهایى هم که متوجه چاره حقیقى بودهاند، به علت جهل عمومى ناگزیر از فعالیت مخفى شده، با از خودگذشتگى به هدف رسیده، اداره حکومت را که نجات وطن بسته به آنست به دست ملت سپردند. لیکن متأسفانه ملت به علت بىعلمى نتوانست استفاده شایستهاى از آزادى ببرد. در این میان خائنان منفعتطلب مردم را به نیرنگ فریفته، رشته امور را به دست گرفتند و دوستداران و خادمان اصلى وطن و ملت باز ناگزیر از فعالیت مخفى شدند و روس و انگلیس به دست عوامل داخلى خود صدها فرزند غیور وطن را نابود کردند و بعضى را با تکفیر از میدان به در بردند… اینک انقلاب کبیر روسیه فرصت آن را پدید آورده است که آن نیروى مخفى دیگر بار به تدریج به فعالیت علنى پردازد… آن چه سبب انقراضمان شده، بىعلمى است. اگر علم و معارف داشتیم مشروطه جوانمان آلت دست خائنان نمىشد… بدون علم نمىتوان زیست … تا فقرا آگاه نشدهاند، به حقوقشان همچنان تجاوز خواهد شد… علم شرعاً نیز براى انسان واجب شمرده شده است. اطلب العلم فریضة على کل مسلم و مسلمة …. براى زندگى کردن به علم نیاز داریم، براى زنده شدن به علم نیاز دارم و …
� «نه وقت دئمک اولارکى ایران ایرانلىلاریندى؟« (کى مىتوان گفت که ایران از آن ایرانیان است؟(ش ۳۰) ۳ بهمن ۱۲۹۶).
در این مقاله پس از اشاراتى به تأثیرات سوءاستعمار و حکومت استبدادى و نظام خان خانى، تنها راه چاره تشکیل حکومتى مقتدر دانسته مىشود. پدید آمدن چنین حکومتى هم تنها در پرتو اتحاد ملت ممکن است. از همین روست که حزب دموکرات ایران نجات ایران را در تشکیل چنین حکومتى دانسته است. چنین حکومتى در ایران تنها با حکومت مشروطه عامه امکانپذیر است. اگر ایرانیان خواهان چنین حکومتى هستند، باید به حزب دموکرات بپیوندند. در این صورت است که مىتوان گفت ایران از آن ایرانیان است.
�«امید»، ش ۷( ۵ اسفند ۱۲۹۶).
یک قطعه ادبى است خطاب به فرزندان وطن که تنها امید دورافتادگان از وطن به اتحاد و مبارزه آنها بسته است. بىوطن نمىتوان زیست. ملت و ملیت تنها با وجود وطن پایدار مىماند.
�«ترقى یولو آرامالى» (باید راه ترقى جست)، ش ۱۴( ۷ اسفند ۱۲۹۶).
در این مقاله یکى از موانع ترقى ملت ایران، یعنى سنت امتیازات شخصى و طبقاتى مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. به زعم نویسنده همین امتیازات دست و بال ملت را بسته، افراد آن را از ابراز ل
یاقت و خلاقیت بازداشته است. نجات مملکت و از آن جمله حتى اعیان و اشراف در گرو گشودن زنجیر اسارت و استبداد از دست رعیت است.
�«انقراضهباشلاییریق» (روبهانقراض مىرویم)، ش۲۱( ۹اسفند ۱۲۹۶).
در این مقاله که به دنبال انتشار اخبار پیشروى نیروهاى انگلیسى به سوى شمال ایران و قفقاز نوشته شده، به سیاست استعمارى انگلیس در ایران، که وارد مرحله جدید تجاوز آشکار شده، پرداخته، اولاد وطن، که در گهواره غفلت با لالایى جهالت به خواب رفته، به بیدارى و مبارزه با دشمن غدار فراخوانده شدهاند. نویسنده خطاب به افراد ملت و احزاب سیاسى و سازمانهاى ملى هشدار داده است که اکنون نه تنها استقلال، بلکه موجودیتمان نیز در خطر نابودى است. اینک زمان ثبوت ادعاها فرارسیده و میدان تجربه و عمل در پیش روست!
مقاله اخیر واپسین مقاله چاپ شده پیشهورى بعدى که در آن تاریخ نام میرجعفر (خلخالى) سید جوادزاده را در زیر نوشتههایش مىگذاشت، در روزنامه آذربایجان … بود که دو هفته بعد براى همیشه از انتشار بازماند و کمتیه باکوى حزب دموکرات ایران نیز در همان ایام در کوران کشمکشهاى خونین باکو از هم پاشید.
جوادزاده پس از تعطیل آذربایجان … و انحلال کمیته باکوى حزب دموکرات ایران به تدریج به حزب عدالت که در اواسط بهار ۱۲۹۶ / مه ۱۹۱۷ در ناحیه نفتخیز صابونچى باکو تشکیل گردیده بود، گرایش یافت.
عدالت در حقیقت حزب کارگران ایرانى مشغول کار در باکو و اطرافش بود که دامنه فعالیتش به زودى به شهرهاى شمالى ایران و آسیاى میانه نیز کشیده شد و بعدها تبدیل به حزب کمونیست ایران شد. پیشهورى در واکنش به تشکیل حزبى به نام عدالت به توسط جمال امامى و على دشتى و ابراهیم خواجه نورى – که استخدام مستشاران آمریکایى و مبارزه با خطر کمونیسم در سرلوحه برنامهاش بود و «درگیرىهاى متعدد در تهران و شهرستانها میان اعضا و هواداران حزب عدالت با تودهاىها، در طول سالهاى ۱۳۲۲ الى ۱۳۲۵ خ همواره وجود داشت.»(۱۰) – اقدام به نوشتن سلسله مقالاتى در باره تاریخچه حزب عدالت کرده، آنها را در چند شماره سال اول آژیر (۱۳۲۲ خ) به چاپ رساند؛ با این تذکر که «حزبى که مىخواهم تاریخچه مختصر آن را به نظر خوانندگان آژیر تقدیم کنم، غیر از حزب عدالت امروزى است. از قرارى که اساس نامه عدالت امروزى نشان مىدهد، این دو حزب با هم هیچگونه وجه مشترکى ندارند و تصور هم نمىرود که رهبران این یکى خواسته باشند خود را وارث مؤسسین آن یکى معرفى بکنند…»(۱۱)
اگرچه در این جا فرصت پرداختن به تاریخچه حزب عدالت نیست، اما اشاره به مناسبات این حزب با شاخه باکوى حزب دموکرات از بابت روشن کردن مسیر زندگى سیاسى پیشهورى لازم مىنماید.
از این دو حزب کمیته حزب دموکرات چنان که گذشت در مدرسه اتحاد ایرانیان مستقر بود، در حالى که کمیته مرکزى حزب عدالت، در صابونچى، قلب معادن نفت و مرکز کارگران ایرانى تشکیل گردیده بود و جلسات آن معمولاً در مدرسه تمدن ایرانیان آن ناحیه، که جوادزاده یک چند مدیر آن جا بوده، برگزار مىشد. سازمانهاى دموکراتهاى ایرانى باکو به نوشته پیشهورى «صد درصد تابع کمیته ایالتى آذربایجان حزب مزبور [دموکرات ایران] بوده، از تبریز مستقیماً دستور مىگرفت و از کارهاى خود به آن جا گزارش مىداد.»(۱۲) در حالى که حزب عدالت ضمن داشتن ارتباطهایى با سازمان همت و حزب کمونیست (بلشویک) دست کم در آن دوره حزب مستقلى به شمار مىآمد. این حزب ایرانى، با توجه به کثرت کارگران ایرانى در روسیه و به ویژه قفقاز و اعتقاد به این که پیروزى سوسیالیسم در روسیه راهگشاى آزادى ایران و ایرانى خواهد شد، خواهان شرکت فعال اعضا و هواداران خود در انقلاب روسیه بود؛ در حالى که «دموکراتهاى ایرانى مىگفتند که ما هرگز در انقلاب داخلى روسیه و کشمکشهاى احزاب و دستجات محلى نباید مداخله بکنیم. کار ما و وظیفه ما این است که نگذاریم حقوق افراد ایرانى پایمال بشود…»( ۱۳)
با وجود اختلافات موجود در بین دموکراتها و عدالتىها، دو تشکیلات در عین حال داراى منافع مشترکى نیز بودند و حتى مذاکراتى هم براى اتحاد در بین آنها جریان داشته است.(۱۴) اما چنان که گذشت، کمیته باکوى حزب دموکرات بر اثر حوادث خونین مارس ۱۹۱۸ از هم پاشید، در حالى که حزب عدالت به رغم کشمکشها و رقابتهاى جارى در قفقاز و دست به دست شدنها و زیر و رو گشتنها پایید. پیشهورى در رابطه با ترکیب و مناسبات دو حزب مورد بحث به نکتهاى اشاره کرده است که قابل توجه است:
«افراد حزب دموکرات البته در تحتتأثیر نهضت انقلابى روسیه نسبت به افراد تشکیلات داخلى آن حزب انقلابىتر و تندروتر بوده و در ابراز احساسات میهنپرستى و آزادىخواهى از افراد حزب عدالت عقب نمىماندند…»(۱۵)
و در حقیقت جلب و جذب شدن بسیارى از آنها، به ویژه پس از انحلال کمیته باکوى حزب دموکرات به حزب عدالت امرى ممکن بود، چنان که چنین نیز شد و دموکراتهایى چون حسین محمودزاده، سیفالله ابر
�«انقراضهباشلاییریق» (روبهانقراض مىرویم)، ش۲۱( ۹اسفند ۱۲۹۶).
در این مقاله که به دنبال انتشار اخبار پیشروى نیروهاى انگلیسى به سوى شمال ایران و قفقاز نوشته شده، به سیاست استعمارى انگلیس در ایران، که وارد مرحله جدید تجاوز آشکار شده، پرداخته، اولاد وطن، که در گهواره غفلت با لالایى جهالت به خواب رفته، به بیدارى و مبارزه با دشمن غدار فراخوانده شدهاند. نویسنده خطاب به افراد ملت و احزاب سیاسى و سازمانهاى ملى هشدار داده است که اکنون نه تنها استقلال، بلکه موجودیتمان نیز در خطر نابودى است. اینک زمان ثبوت ادعاها فرارسیده و میدان تجربه و عمل در پیش روست!
مقاله اخیر واپسین مقاله چاپ شده پیشهورى بعدى که در آن تاریخ نام میرجعفر (خلخالى) سید جوادزاده را در زیر نوشتههایش مىگذاشت، در روزنامه آذربایجان … بود که دو هفته بعد براى همیشه از انتشار بازماند و کمتیه باکوى حزب دموکرات ایران نیز در همان ایام در کوران کشمکشهاى خونین باکو از هم پاشید.
جوادزاده پس از تعطیل آذربایجان … و انحلال کمیته باکوى حزب دموکرات ایران به تدریج به حزب عدالت که در اواسط بهار ۱۲۹۶ / مه ۱۹۱۷ در ناحیه نفتخیز صابونچى باکو تشکیل گردیده بود، گرایش یافت.
عدالت در حقیقت حزب کارگران ایرانى مشغول کار در باکو و اطرافش بود که دامنه فعالیتش به زودى به شهرهاى شمالى ایران و آسیاى میانه نیز کشیده شد و بعدها تبدیل به حزب کمونیست ایران شد. پیشهورى در واکنش به تشکیل حزبى به نام عدالت به توسط جمال امامى و على دشتى و ابراهیم خواجه نورى – که استخدام مستشاران آمریکایى و مبارزه با خطر کمونیسم در سرلوحه برنامهاش بود و «درگیرىهاى متعدد در تهران و شهرستانها میان اعضا و هواداران حزب عدالت با تودهاىها، در طول سالهاى ۱۳۲۲ الى ۱۳۲۵ خ همواره وجود داشت.»(۱۰) – اقدام به نوشتن سلسله مقالاتى در باره تاریخچه حزب عدالت کرده، آنها را در چند شماره سال اول آژیر (۱۳۲۲ خ) به چاپ رساند؛ با این تذکر که «حزبى که مىخواهم تاریخچه مختصر آن را به نظر خوانندگان آژیر تقدیم کنم، غیر از حزب عدالت امروزى است. از قرارى که اساس نامه عدالت امروزى نشان مىدهد، این دو حزب با هم هیچگونه وجه مشترکى ندارند و تصور هم نمىرود که رهبران این یکى خواسته باشند خود را وارث مؤسسین آن یکى معرفى بکنند…»(۱۱)
اگرچه در این جا فرصت پرداختن به تاریخچه حزب عدالت نیست، اما اشاره به مناسبات این حزب با شاخه باکوى حزب دموکرات از بابت روشن کردن مسیر زندگى سیاسى پیشهورى لازم مىنماید.
از این دو حزب کمیته حزب دموکرات چنان که گذشت در مدرسه اتحاد ایرانیان مستقر بود، در حالى که کمیته مرکزى حزب عدالت، در صابونچى، قلب معادن نفت و مرکز کارگران ایرانى تشکیل گردیده بود و جلسات آن معمولاً در مدرسه تمدن ایرانیان آن ناحیه، که جوادزاده یک چند مدیر آن جا بوده، برگزار مىشد. سازمانهاى دموکراتهاى ایرانى باکو به نوشته پیشهورى «صد درصد تابع کمیته ایالتى آذربایجان حزب مزبور [دموکرات ایران] بوده، از تبریز مستقیماً دستور مىگرفت و از کارهاى خود به آن جا گزارش مىداد.»(۱۲) در حالى که حزب عدالت ضمن داشتن ارتباطهایى با سازمان همت و حزب کمونیست (بلشویک) دست کم در آن دوره حزب مستقلى به شمار مىآمد. این حزب ایرانى، با توجه به کثرت کارگران ایرانى در روسیه و به ویژه قفقاز و اعتقاد به این که پیروزى سوسیالیسم در روسیه راهگشاى آزادى ایران و ایرانى خواهد شد، خواهان شرکت فعال اعضا و هواداران خود در انقلاب روسیه بود؛ در حالى که «دموکراتهاى ایرانى مىگفتند که ما هرگز در انقلاب داخلى روسیه و کشمکشهاى احزاب و دستجات محلى نباید مداخله بکنیم. کار ما و وظیفه ما این است که نگذاریم حقوق افراد ایرانى پایمال بشود…»( ۱۳)
با وجود اختلافات موجود در بین دموکراتها و عدالتىها، دو تشکیلات در عین حال داراى منافع مشترکى نیز بودند و حتى مذاکراتى هم براى اتحاد در بین آنها جریان داشته است.(۱۴) اما چنان که گذشت، کمیته باکوى حزب دموکرات بر اثر حوادث خونین مارس ۱۹۱۸ از هم پاشید، در حالى که حزب عدالت به رغم کشمکشها و رقابتهاى جارى در قفقاز و دست به دست شدنها و زیر و رو گشتنها پایید. پیشهورى در رابطه با ترکیب و مناسبات دو حزب مورد بحث به نکتهاى اشاره کرده است که قابل توجه است:
«افراد حزب دموکرات البته در تحتتأثیر نهضت انقلابى روسیه نسبت به افراد تشکیلات داخلى آن حزب انقلابىتر و تندروتر بوده و در ابراز احساسات میهنپرستى و آزادىخواهى از افراد حزب عدالت عقب نمىماندند…»(۱۵)
و در حقیقت جلب و جذب شدن بسیارى از آنها، به ویژه پس از انحلال کمیته باکوى حزب دموکرات به حزب عدالت امرى ممکن بود، چنان که چنین نیز شد و دموکراتهایى چون حسین محمودزاده، سیفالله ابر
اهیمزاده، حسن ضیاء – که اشعار و مقالاتش در آذربایجان جزو لاینفک ایران به چاپ مىرسید – و … جوادزاده به عدالت پیوستند. پیشهورى در اشاره به ماجراى سالن بناى باشکوه اسماعیلیه(۱۶) – که اکنون محل ادارى آکادمى جمهورى آذربایجان است – که خود در محل وقوع حادثه حضور داشته، مىنویسد که «نگارنده آن روز کاملاً بىطرف بودم، از روى احساسات عدالتچىها و از روى منطق قونسولگرى را ذىحق مىدانستم.»(۱۷) اما با توجه به این حقیقت که حادثه مورد بحث در روز ۲۹ بهمن ۱۲۹۶ اتفاق افتاده و جوادزاده در مقاله «کى مىتوان گفت که ایران از آن ایرانیان است؟» که در شماره مورخ ۳۰ بهمن آذربایجان جزو لاینفک ایران، یعنى یک روز پس از وقوع حادثه درج گردیده، ایرانیان را به پیوستن به حزب دموکرات دعوت کرده، قبول ادعاى وى مبنى بر بىطرفى در آن روز دشوار مىنماید؛ اگرچه احتمال گرایش تدریجى او به حزب عدالت را نیز باید در نظر داشت. در هر حال واقعیت این است که جوادزاده احتمالاً در سال ۱۲۹۸ خ به حزب عدالت پیوسته و در کنفرانس عمومى حزب که در اواسط سال ۱۲۹۸ / ۱۹۱۹ برگزار شده، به عضویت کمیته مرکزى آن برگزیده شده(۱۸) و از شماره ۲۱( ۲۳ اکتبر ۲۸ /۱۹۱۹ مهرماه ۱۲۹۸) روزنامه حریت، ارگان حزب عدالت، که از تاریخ ۱۰ ژوئن ۲۰ /۱۹۱۹ خرداد ۱۲۹۸ به انتشار آغازید، تا شماره ۷۳، واپسین شماره آن، که در ۲۴ مه ۳ / ۱۹۲۰ خرداد ۱۲۹۹ منتشر گردید، سردبیرى آن را به عهده داشته است.
وى در همین دوره در حریت و روزنامههاى دیگر کمونیستى چون آذربایجان فقراسى (تنگدستان آذربایجان)، یولداش (رفیق)، کومونیست، آذربایجان موقت حربى انقلاب کومیتهسینین اخبارى (اخبار کمیته انقلاب جنگى موقت آذربایجان) و مجله مشعل و … دهها مقاله به چاپ رسانده است. البته او مقاله نویسى در روزنامه حریت را از پیش از عهدهدار شدن سردبیرى آن و از شمارههاى اولیه آن شروع کرده بود. ضمناً گذشته از مقالات جدى، بعضى طنزهاى سیاسى نیز به ویژه در حریت با امضاى عجول، که در حقیقت نیز بعدها از آن استفاده کرد، به چاپ رسانده است.
مقالات مذکور، که غالباً به مناسبت موضوعات روز قلمى گردیدهاند، به طورکلى به دو دسته قابل تقسیم هستند: مقالات مربوط به ایران و مقالات مربوط به انقلاب و دولت نوظهور شوروى. موضوع اصلى و برگردان غالب مقالات انقلاب است. او که در آذربایجان جزو لاینفک ایران نجات ایران را بسته به تشکیل دولت مقتدر و تشکیل چنان دولتى را در گرو اجراى اصول اساسى حکومت مشروطه عامه مىدانست، اینک مىنوشت که «مشروطه و قانون اساسى فعلى به صورتى پوشیده چیزى جز برآورد کننده آرزوهاى» مشتى ملاک و خوانین نیست. از همین روى است که ما دهقانان و کارگران را به سرنگون کردن این مشروطه پوسیده و تشکیل جمهوریت شورایى به جاى آن دعوت مىکنیم.»(۱۹) او در مخالفت با آنهایى که وقوع انقلاب را در ایران آن زمان ناممکن مىدانستند، طغیان امثال امیرعشایر و اسماعیل آقا (سمیتکو) و بعضى شورشهاى خودجوش هر از گاهى در نقاط مختلف ایران را نشانههایى از تشدید نارضایى عمومى و مقدمه درگیرى انقلاب دانسته، اظهار مىداشت که «ایران آبستن یک انقلاب است، آن هم انقلاب پرولترى!»(۲۰) و «اندیشه انقلاب در ایران بیدار شده، زحمتکشان ایران حقوق خود را فهمیدهاند. آنها ضمن شرکت در انقلاب دنیا به فکر اجراى اصول اشتراکیت (کمونیسم) در ایران هستند. ما به پیروزى آنها ایمان داریم … دیگر بشریت از حیات و گذران کهنه به تنگ آمده، در طلب دنیاى نو است. ایرانیان نیز عضوى از همان انسانیت هستند…!»(۲۱) او با شورى خاص از انقلاب روسیه و تأثیرات جهانى آن دم مىزد: «… انقلاب روسیه تأثیر دورانساز خود را گذاشته است. فقراى کاسبه به واسطه انقلاب اکتبر به قدرت رسیده، حاکمیت شورایى را اعلام کردند. انقلاب روسیه نه تنها بر ملل روسیه اثر نهاده، در سراسر دنیا نیز تأثیر گذاشته است. این انقلاب در همه جا اندیشه حاکمیت فقرا را بیدار کرده، آرمان کمونیسم در هر جا راه یافته، انقلاب آرام و گام به گام نه، که رعدآسا پیش تاخته، دژ کاپیتالیسم و امپریالیسم را در محاصره گرفته است. به ویرانى آن دژ ایمان بیاوریم.»(۲۲)
وى بر آن بود که «انقلاب روسیه به خاطر فقراى کاسبه آغاز شده، به پیروزى فقراى کاسبه و انقلاب دنیا منجر خواهد شد.»(۲۳) و «روسیه اصول فدراسیون را پذیرفته، استقلال ملى را به رسمیت مىشناسد. امروز در ترکستان، استونى، اوکراین و … دولتهاى ملى شورایى متحد با روسیه وجود دارد که روسیه انقلابى ابداً در امور داخلى آنها مداخله نمىکند…»(۲۴) بنابراین «اگر از دیدگاه زحمتکشى و ملتپرورى به مسئله نگاه کنیم، چارهاى جز ملحق شدن به نیرویى که با توانگران غرب مبارزه مىکند، نداریم. به نظر ما همان طور که کاپیتالیستهاى غرب خصم جانمان هستند، ملاکان ایران هم دشمنمان مىباشند. اتحاد با پرولتاریاى روسیه پیش از آن که منافع ملىمان را حفظ مىنماید، منافع طبق
وى در همین دوره در حریت و روزنامههاى دیگر کمونیستى چون آذربایجان فقراسى (تنگدستان آذربایجان)، یولداش (رفیق)، کومونیست، آذربایجان موقت حربى انقلاب کومیتهسینین اخبارى (اخبار کمیته انقلاب جنگى موقت آذربایجان) و مجله مشعل و … دهها مقاله به چاپ رسانده است. البته او مقاله نویسى در روزنامه حریت را از پیش از عهدهدار شدن سردبیرى آن و از شمارههاى اولیه آن شروع کرده بود. ضمناً گذشته از مقالات جدى، بعضى طنزهاى سیاسى نیز به ویژه در حریت با امضاى عجول، که در حقیقت نیز بعدها از آن استفاده کرد، به چاپ رسانده است.
مقالات مذکور، که غالباً به مناسبت موضوعات روز قلمى گردیدهاند، به طورکلى به دو دسته قابل تقسیم هستند: مقالات مربوط به ایران و مقالات مربوط به انقلاب و دولت نوظهور شوروى. موضوع اصلى و برگردان غالب مقالات انقلاب است. او که در آذربایجان جزو لاینفک ایران نجات ایران را بسته به تشکیل دولت مقتدر و تشکیل چنان دولتى را در گرو اجراى اصول اساسى حکومت مشروطه عامه مىدانست، اینک مىنوشت که «مشروطه و قانون اساسى فعلى به صورتى پوشیده چیزى جز برآورد کننده آرزوهاى» مشتى ملاک و خوانین نیست. از همین روى است که ما دهقانان و کارگران را به سرنگون کردن این مشروطه پوسیده و تشکیل جمهوریت شورایى به جاى آن دعوت مىکنیم.»(۱۹) او در مخالفت با آنهایى که وقوع انقلاب را در ایران آن زمان ناممکن مىدانستند، طغیان امثال امیرعشایر و اسماعیل آقا (سمیتکو) و بعضى شورشهاى خودجوش هر از گاهى در نقاط مختلف ایران را نشانههایى از تشدید نارضایى عمومى و مقدمه درگیرى انقلاب دانسته، اظهار مىداشت که «ایران آبستن یک انقلاب است، آن هم انقلاب پرولترى!»(۲۰) و «اندیشه انقلاب در ایران بیدار شده، زحمتکشان ایران حقوق خود را فهمیدهاند. آنها ضمن شرکت در انقلاب دنیا به فکر اجراى اصول اشتراکیت (کمونیسم) در ایران هستند. ما به پیروزى آنها ایمان داریم … دیگر بشریت از حیات و گذران کهنه به تنگ آمده، در طلب دنیاى نو است. ایرانیان نیز عضوى از همان انسانیت هستند…!»(۲۱) او با شورى خاص از انقلاب روسیه و تأثیرات جهانى آن دم مىزد: «… انقلاب روسیه تأثیر دورانساز خود را گذاشته است. فقراى کاسبه به واسطه انقلاب اکتبر به قدرت رسیده، حاکمیت شورایى را اعلام کردند. انقلاب روسیه نه تنها بر ملل روسیه اثر نهاده، در سراسر دنیا نیز تأثیر گذاشته است. این انقلاب در همه جا اندیشه حاکمیت فقرا را بیدار کرده، آرمان کمونیسم در هر جا راه یافته، انقلاب آرام و گام به گام نه، که رعدآسا پیش تاخته، دژ کاپیتالیسم و امپریالیسم را در محاصره گرفته است. به ویرانى آن دژ ایمان بیاوریم.»(۲۲)
وى بر آن بود که «انقلاب روسیه به خاطر فقراى کاسبه آغاز شده، به پیروزى فقراى کاسبه و انقلاب دنیا منجر خواهد شد.»(۲۳) و «روسیه اصول فدراسیون را پذیرفته، استقلال ملى را به رسمیت مىشناسد. امروز در ترکستان، استونى، اوکراین و … دولتهاى ملى شورایى متحد با روسیه وجود دارد که روسیه انقلابى ابداً در امور داخلى آنها مداخله نمىکند…»(۲۴) بنابراین «اگر از دیدگاه زحمتکشى و ملتپرورى به مسئله نگاه کنیم، چارهاى جز ملحق شدن به نیرویى که با توانگران غرب مبارزه مىکند، نداریم. به نظر ما همان طور که کاپیتالیستهاى غرب خصم جانمان هستند، ملاکان ایران هم دشمنمان مىباشند. اتحاد با پرولتاریاى روسیه پیش از آن که منافع ملىمان را حفظ مىنماید، منافع طبق
اتى ما را نیز تأمین خواهد کرد. زیرا که کاپیتالیسم اروپا ما را نه به خاطر خصوصیات ملىمان، بلکه از براى منافع تجارتى – طبقاتى خودش است که مىخواهد تحت اسارت قرار دهد.»(۲۵) و یکى دو روز بعد ابراز مىدارد که «روزى که حکومت مساواتى در آذربایجان [قفقاز] سرنگون شد، ما خطاب به ایرانىها نوشتیم که انقلاب ایران آغاز گردیده است. بنا به اخبار دریافتى، انزلى و آستارا از طرف واحدهاى ارتش سرخ اشغال گردیده، انگلیسىها فرار کردهاند… با ورود آرتش سرخ به خاک ایران فقراى کاسبه انقلابى ایران بر ضد حکومت فعلى قیام کرده، خواهان تغییر بنیادى نظام حاکم خواهند شد. بدیهى است که آرتش سرخ هم به انقلابیون ایران کمک خواهد کرد. فقراى کاسبه ایران نیازمند چنین کمکى هستند… باید دانست که هدف روسیه از کمک به فقراى کاسبه ایران و دیگر کشورها تصرف آن کشورها نیست، بلکه احیاى سوسیالیسم در آن جاهاست…. بعد از آن هم وظیفه انقلابى ما فقراى کاسبه ایران رها ساختن کشورمان از چنگ انگلیسىها و نوکران آنهاست و … کمک به آرتش سرخ که در حال پیشروى به سوى هندوستان براى نجات آن کشور است. و سپس آباد ساختن ایران ویران شده به دست جغدهاى کهنه کار است … تمام زحمتکشان ایران باید به حزب کمونیست پیوسته، زیر پرچم سرخ گرد آیند… فقراى کاسبه روسیه مخالفتى با شعار “ایران از آن ایرانیان است”، ندارند، بلکه آنها بیش از ما مدافع شعار “زحمتکشان هر سرزمینى حاکمان واقعى آن جا هستند”، مىباشند… اى زحمتکشان ایران، بیایید برویم حاکم کشور خود شده، اراضى زراعتى خود را از ملاکان گرفته، با زراعت گذران کنیم.»(۲۶)
آن چه مذکور افتاد مشتى بود از خروار نوشتههاى م. ج. جوادزاده که حاکى از شیفتگى وى نسبت به آرمانى است که در آن دوره جاذبه روزافزونى در جوامع تحت ستم و به ویژه جامعه چند ده هزار نفرى مهاجران ایرانى ساکن قفقاز داشت. خود وى بعدها در توضیح و توجیه انگیزه خویش در باره موضعگیرىهایش در آن دوره مىنویسد که چنین مىاندیشیده است که «نجات و سعادت ملت و میهن من در پیشرفت رژیمى است که انقلابیون روسیه مىخواهند و اگر غیر از لواى پرافتخار لنین بیرق دیگرى در روسیه در اهتزاز باشد، استقلال و آزادى ملت ایران همیشه در معرض خطر خواهد بود.»(۲۷) در هر حال براى بررسى همه جانبه این نوشتهها احتیاج به مجال دیگرى است.
اندکى پس از انتشار نوشتههاى مورد بحث که سطورى از آنها نقل گردید، جوادزاده عازم گیلان مىشود. وى تا این تاریخ در حدود ۱۵ سال از عمر حدوداً ۲۷ ساله خود را در باکو گذرانده بود و اگرچه از زمان قدمگذارىاش به میدان فعالیت سیاسى – تشکیلاتى بیش از ۳ سال نمىگذشت، با این همه در طى این مدت کوتاه در محیط زندگى و نیز حیات وى رویدادهاى زیر و روکننده زیادى رخ داده بود.
به طورى که دیدیم با پیش آمدن حوادث ۳۱ مارس تا ۲ آوریل ۱۹۱۸ بساط کمیته باکوى حزب دموکرات درهم نوردیده شد. در جریان این حوادث بیش از سه هزار نفر غالباً مسلمان – آذربایجانى که دست کم ۶۰۰ نفر آنها ایرانى بوده،(۲۸) به خاک و خون کشیده شد و زخم خون چکان دیگرى در مناسبات آذربایجانى – ارمنى گشوده شد. در حدود ۱۰ روز پس از آن، گاردیه سرخ قدرت را در باکو به دست گرفت و کمون باکو تشکیل گردیده، به گسترش حاکمیت شوروى در شهر و اطراف آن پرداخت. لیکن چهار ماه بعد با نزدیک شدن نیروهاى انگلیسى تحت فرمان دنسترویل – که از طریق بغداد و همدان و قزوین رو به شمال ایران پیش آمده و پس از برخوردهایى با جنگلىها خود را به انزلى رسانده بودند – کمون باکو نیز از هم پاشید و زمام حاکمیت شهر در اواخر ژوئیه ۱۹۱۸/ اوایل مرداد ۱۲۹۷ به دست دیکتاتورى سنتروکاسپى متشکل از افسران ناوگان خزر و نمایندگان اِس اِرها و داشناکها و منشویکها، که در کمون باکو (کمیته اجرائیه شوراى باکو) نیز شرکت داشتند، افتاد. از حوادث دوره یک ماه و نیمه حاکمیت دیکتاتورى مذکور آمدن نیروهاى انگلیسى تحت فرمان دنسترویل بود که به درخواست حکومت مزبور به باکو آمدند، دستگیرى کمیسرهاى بلشویک و زندانى کردن آنها و سرانجام حمله نیروهاى عثمانى به شهر، که از زمان حاکمیت کمون درصدد تصرف باکو بودند. با ورود «اردوى اسلام قفقاز» یعنى نیروهاى مشترک عثمانى و واحدهاى وابسته به دولت جمهورى آذربایجانِ تشکیل شده در ۲۸ مه ۱۹۱۸ و مستقر در گنجه، در ۱۵ سپتامبر ۱۹۱۸ به باکو، حوادث چندى به وقوع پیوست که اهم آنها عبارت بودند از: خروج نیروهاى انگلیسى از باکو در آستانه ورود اردوى مذکور و بازگشت آنها به انزلى؛ از هم پاشیدن دیکتاتورى سنتروکاسپى و فرار کمیسرهاى باکو از زندان – که به دستگیرى آنها در خزر و تیرباران شدنشان در شب ۲۰ سپتامبر در ترکمنستان منجر شد و انتقال دولت مساوات از گنجه به باکو و نیز و دست گشودن اردوى فاتح به قتل و غارت و به ویژه کشتار ارامنه به انتقام کشتارهاى ۳۱ مارس تا ۲ آوریل. پیشهورى که در آن زمان در باکو حضور داشته، سالها
آن چه مذکور افتاد مشتى بود از خروار نوشتههاى م. ج. جوادزاده که حاکى از شیفتگى وى نسبت به آرمانى است که در آن دوره جاذبه روزافزونى در جوامع تحت ستم و به ویژه جامعه چند ده هزار نفرى مهاجران ایرانى ساکن قفقاز داشت. خود وى بعدها در توضیح و توجیه انگیزه خویش در باره موضعگیرىهایش در آن دوره مىنویسد که چنین مىاندیشیده است که «نجات و سعادت ملت و میهن من در پیشرفت رژیمى است که انقلابیون روسیه مىخواهند و اگر غیر از لواى پرافتخار لنین بیرق دیگرى در روسیه در اهتزاز باشد، استقلال و آزادى ملت ایران همیشه در معرض خطر خواهد بود.»(۲۷) در هر حال براى بررسى همه جانبه این نوشتهها احتیاج به مجال دیگرى است.
اندکى پس از انتشار نوشتههاى مورد بحث که سطورى از آنها نقل گردید، جوادزاده عازم گیلان مىشود. وى تا این تاریخ در حدود ۱۵ سال از عمر حدوداً ۲۷ ساله خود را در باکو گذرانده بود و اگرچه از زمان قدمگذارىاش به میدان فعالیت سیاسى – تشکیلاتى بیش از ۳ سال نمىگذشت، با این همه در طى این مدت کوتاه در محیط زندگى و نیز حیات وى رویدادهاى زیر و روکننده زیادى رخ داده بود.
به طورى که دیدیم با پیش آمدن حوادث ۳۱ مارس تا ۲ آوریل ۱۹۱۸ بساط کمیته باکوى حزب دموکرات درهم نوردیده شد. در جریان این حوادث بیش از سه هزار نفر غالباً مسلمان – آذربایجانى که دست کم ۶۰۰ نفر آنها ایرانى بوده،(۲۸) به خاک و خون کشیده شد و زخم خون چکان دیگرى در مناسبات آذربایجانى – ارمنى گشوده شد. در حدود ۱۰ روز پس از آن، گاردیه سرخ قدرت را در باکو به دست گرفت و کمون باکو تشکیل گردیده، به گسترش حاکمیت شوروى در شهر و اطراف آن پرداخت. لیکن چهار ماه بعد با نزدیک شدن نیروهاى انگلیسى تحت فرمان دنسترویل – که از طریق بغداد و همدان و قزوین رو به شمال ایران پیش آمده و پس از برخوردهایى با جنگلىها خود را به انزلى رسانده بودند – کمون باکو نیز از هم پاشید و زمام حاکمیت شهر در اواخر ژوئیه ۱۹۱۸/ اوایل مرداد ۱۲۹۷ به دست دیکتاتورى سنتروکاسپى متشکل از افسران ناوگان خزر و نمایندگان اِس اِرها و داشناکها و منشویکها، که در کمون باکو (کمیته اجرائیه شوراى باکو) نیز شرکت داشتند، افتاد. از حوادث دوره یک ماه و نیمه حاکمیت دیکتاتورى مذکور آمدن نیروهاى انگلیسى تحت فرمان دنسترویل بود که به درخواست حکومت مزبور به باکو آمدند، دستگیرى کمیسرهاى بلشویک و زندانى کردن آنها و سرانجام حمله نیروهاى عثمانى به شهر، که از زمان حاکمیت کمون درصدد تصرف باکو بودند. با ورود «اردوى اسلام قفقاز» یعنى نیروهاى مشترک عثمانى و واحدهاى وابسته به دولت جمهورى آذربایجانِ تشکیل شده در ۲۸ مه ۱۹۱۸ و مستقر در گنجه، در ۱۵ سپتامبر ۱۹۱۸ به باکو، حوادث چندى به وقوع پیوست که اهم آنها عبارت بودند از: خروج نیروهاى انگلیسى از باکو در آستانه ورود اردوى مذکور و بازگشت آنها به انزلى؛ از هم پاشیدن دیکتاتورى سنتروکاسپى و فرار کمیسرهاى باکو از زندان – که به دستگیرى آنها در خزر و تیرباران شدنشان در شب ۲۰ سپتامبر در ترکمنستان منجر شد و انتقال دولت مساوات از گنجه به باکو و نیز و دست گشودن اردوى فاتح به قتل و غارت و به ویژه کشتار ارامنه به انتقام کشتارهاى ۳۱ مارس تا ۲ آوریل. پیشهورى که در آن زمان در باکو حضور داشته، سالها
بعد، پس از اشاره به سختگیرى دیکتاتورى سنتروکاسپى نسبت به تمام احزاب دست چپ و از آن جمله توقیف عده زیادى از اعضاى حزب عدالت و رکود زندگانى سیاسى، از ورود اردوى مذکور به شهر چنین یاد مىکند:
«به هر حال شهر بعد از چندین ماه محاصره سقوط کرد. حکومت به دست ترکها افتاد. سربازان نورى پاشا به بهانه انتقام ترکهاى محلى که از طرف داشناکها به قتل رسیده بودند، شهر را غارت و ارامنه را قتلعام کردند. من وحشىگرى داشناکها را روز ۱۸ مارس ۱۹۱۸ دیده، در آن روز عده بىشمارى از مردمان بىگناه، مخصوصاً ایرانیان بىطرفى [را] که در کاروانسراها سوخته و زغال شده بودند، با چشم خود مشاهده کرده بودم …. از دیدن جنایاتى که این مردمان بىشعور، بدون علت اساسى … مرتکب شده بودند، روان انسان عاصى مىشد، ولى ترکها هم از آنها عقب نمانده بودند…. سه شبانهروز شهر را به دست سربازان داده، گفته بودند هرچه دلشان بخواهد بکنند…»
و سپس جریان نجات دو ارمنى از چنگال سربازان ترک را به وساطت خود بازمىگوید.(۲۹) وى مدتى پس از وقوع حوادث اواسط سپتامبر ۱۹۱۸ مقالهاى تحت عنوان »مقصر کیست؟« را که در ش ۲۲( ۶۷ آوریل ۱۹۲۰) حریت به چاپ رسیده، به تجزیه و تحلیل مسائل ارمنى – مسلمان اختصاص داده، رهبران حزب داشناک و مساوات را مسبب اصلىدرگیرىهاى خونین پایانناپذیر ارامنه و آذربایجانىها معرفى کرده است:
«…این نظر که کشتار متقابل ارامنه و مسلمانان (آذربایجانىها) تا زمانى که هر دو قوم از بین نرفتهاند، ادامه خواهد یافت، اشتباه است. زیرا که به وجود آورنده مسئله ارمنى و مسلمانان نه عموم ارامنه هستند و نه همه مسلمانان که اختلافاتشان تا باقى ماندن یک نفر از هر دو طرف حل نشود. هرگز چنین نیست. مسئله ارمنى – مسلمان موجد دارد. اگر آن از میان برداشته شود، مىتوان اطمینان یافت که مسئله ارمنى – مسلمان نیز از بین خواهد رفت. آن موجد هم عبارت است از احزاب داشناک و مساوات. افروزنده آتش جنگ آنها هستند. بنابراین طرفداران صلح و مسالمت را لازم است که آنها بمیرند. در آن صورت هم ارمنىها و هم مسلمانان (آذرىها) روى آسایش خواهند دید… فقراى کاسبه هر دو مملکت [ ارمنستان و آذربایجان] را است که به خاطر استقرار حاکمیت خود داشناکهاى مبلغ هایستان بزرگ و مساواتىهاى ستایشگر توران بزرگ را از میان بردارند. زیرا که براى انسانهاى امروز نه هایستان [ ارمنستان] بزرگ و توران بزرگ، بلکه دولتهاى آذربایجان و ارمنستان کوچک شوروى لازم است که ساکنان قلمرو خود را به جنگهاى ملى و دینى سوق ندهد…»
ناگفته نماند که تبلیغ این نظر در آستانه سرازیر شدن واحدهاى اردوى یازدهم ارتش سرخ از قفقاز به سوى جنوب و برانداختن دولتهاى ملىگرا در جمهورىهاى آذربایجان و ارمنستان معنى خاصى مىتوانست داشته باشد…
پس از شکست قطعى دولت اتحاد و ترقى از متفقین و انعقاد قرارداد مودروس، نیروهاى عثمانى باکو را ترک کردند و نیروهاى انگلیسى این بار به فرماندهى تامسون در اوایل نیمه دوم نوامبر ۱۹۱۸ وارد باکو شدند و بعد از یک ماه و اندى دولت جمهورى آذربایجان از طرف فرماندهى نیروهاى انگلیسى به رسمیت شناخته شد. تا اوت ۱۹۱۹ که نیروهاى انگلیسى باکو را ترک کردند، با آن دولت همزیستى مسالمتآمیز داشتند.
در دوره حاکمیت مساوات که تا اواخر آوریل ۱۹۲۰ به مدت ۲۳ ماه دوام آورد و به ویژه پس از افتتاح پارلمان در دسامبر ۱۹۱۸، روى هم رفته ثبات و آرامشى در اوضاع پدید آمد و اصول دموکراسى چندان مراعات مىگردید که حتى بلشویکها و احزابى چون همت و عدالت که متفقان آنها به شمار مىآمدند، با وجود محدودیتها مىتوانستند به فعالیت نیمه علنى خود ادامه بدهند و ارگانهاى مطبوعاتى خود را منتشر سازند. به عنوان مثال، حریت، ارگان حزب عدالت که دیدیم جوادزاده سردبیر آن بود، در همین دوره به طور مرتب منتشر گردیده است. و هم در اواخر همین دوره، به دنبال مذاکراتى در بین نمایندگان احزاب کمونیستى عدالت، همت و شاخه باکوى حزب کمونیست (بلشویک) روسیه، هر سه تشکیلات به هم پیوستند و از پیوستن آنها حزب کمونیست آذربایجان پدید آمد که نخستین کنگره خود را در ۱۱ فوریه ۱۹۲۰ برگزار کرد.
سه هفته پس از پیروزى ارتش سرخ در جمهورى آذربایجان و سقوط دولت مساوات، ناوگان سرخ مستقر در خزر به سوى سواحل جنوبى آن دریا پیشروى کرد و با پیاده شدن افراد آن در بندر انزلى، نیروهاى انگلیسى که از اواسط سال ۱۲۹۷ /۱۹۱۸ خ آن جا را به پایگاه نظامى خود تبدیل کرده بودند، به همراه گارد سفیدىهاى پناه برده به آنها و نیز نیروهاى قزاق از گیلان عقب نشستند و با عقبنشینى آنها و پیشروى واحدهاى ارتش سرخ، جنبش گیلان وارد مرحله نوینى شد. همین حوادث در زندگى جوادزاده نیز صفحه جدیدى گشود. خود وى در این باره گفته است:
«…نهضت آزادى جنگل مرا هم مانند همه آزادىخواهان ایرانى جلب نمود. بدون فوت وقت به آن جا شتافتم … در آن جا هم پیوسته در صف اول ب
«به هر حال شهر بعد از چندین ماه محاصره سقوط کرد. حکومت به دست ترکها افتاد. سربازان نورى پاشا به بهانه انتقام ترکهاى محلى که از طرف داشناکها به قتل رسیده بودند، شهر را غارت و ارامنه را قتلعام کردند. من وحشىگرى داشناکها را روز ۱۸ مارس ۱۹۱۸ دیده، در آن روز عده بىشمارى از مردمان بىگناه، مخصوصاً ایرانیان بىطرفى [را] که در کاروانسراها سوخته و زغال شده بودند، با چشم خود مشاهده کرده بودم …. از دیدن جنایاتى که این مردمان بىشعور، بدون علت اساسى … مرتکب شده بودند، روان انسان عاصى مىشد، ولى ترکها هم از آنها عقب نمانده بودند…. سه شبانهروز شهر را به دست سربازان داده، گفته بودند هرچه دلشان بخواهد بکنند…»
و سپس جریان نجات دو ارمنى از چنگال سربازان ترک را به وساطت خود بازمىگوید.(۲۹) وى مدتى پس از وقوع حوادث اواسط سپتامبر ۱۹۱۸ مقالهاى تحت عنوان »مقصر کیست؟« را که در ش ۲۲( ۶۷ آوریل ۱۹۲۰) حریت به چاپ رسیده، به تجزیه و تحلیل مسائل ارمنى – مسلمان اختصاص داده، رهبران حزب داشناک و مساوات را مسبب اصلىدرگیرىهاى خونین پایانناپذیر ارامنه و آذربایجانىها معرفى کرده است:
«…این نظر که کشتار متقابل ارامنه و مسلمانان (آذربایجانىها) تا زمانى که هر دو قوم از بین نرفتهاند، ادامه خواهد یافت، اشتباه است. زیرا که به وجود آورنده مسئله ارمنى و مسلمانان نه عموم ارامنه هستند و نه همه مسلمانان که اختلافاتشان تا باقى ماندن یک نفر از هر دو طرف حل نشود. هرگز چنین نیست. مسئله ارمنى – مسلمان موجد دارد. اگر آن از میان برداشته شود، مىتوان اطمینان یافت که مسئله ارمنى – مسلمان نیز از بین خواهد رفت. آن موجد هم عبارت است از احزاب داشناک و مساوات. افروزنده آتش جنگ آنها هستند. بنابراین طرفداران صلح و مسالمت را لازم است که آنها بمیرند. در آن صورت هم ارمنىها و هم مسلمانان (آذرىها) روى آسایش خواهند دید… فقراى کاسبه هر دو مملکت [ ارمنستان و آذربایجان] را است که به خاطر استقرار حاکمیت خود داشناکهاى مبلغ هایستان بزرگ و مساواتىهاى ستایشگر توران بزرگ را از میان بردارند. زیرا که براى انسانهاى امروز نه هایستان [ ارمنستان] بزرگ و توران بزرگ، بلکه دولتهاى آذربایجان و ارمنستان کوچک شوروى لازم است که ساکنان قلمرو خود را به جنگهاى ملى و دینى سوق ندهد…»
ناگفته نماند که تبلیغ این نظر در آستانه سرازیر شدن واحدهاى اردوى یازدهم ارتش سرخ از قفقاز به سوى جنوب و برانداختن دولتهاى ملىگرا در جمهورىهاى آذربایجان و ارمنستان معنى خاصى مىتوانست داشته باشد…
پس از شکست قطعى دولت اتحاد و ترقى از متفقین و انعقاد قرارداد مودروس، نیروهاى عثمانى باکو را ترک کردند و نیروهاى انگلیسى این بار به فرماندهى تامسون در اوایل نیمه دوم نوامبر ۱۹۱۸ وارد باکو شدند و بعد از یک ماه و اندى دولت جمهورى آذربایجان از طرف فرماندهى نیروهاى انگلیسى به رسمیت شناخته شد. تا اوت ۱۹۱۹ که نیروهاى انگلیسى باکو را ترک کردند، با آن دولت همزیستى مسالمتآمیز داشتند.
در دوره حاکمیت مساوات که تا اواخر آوریل ۱۹۲۰ به مدت ۲۳ ماه دوام آورد و به ویژه پس از افتتاح پارلمان در دسامبر ۱۹۱۸، روى هم رفته ثبات و آرامشى در اوضاع پدید آمد و اصول دموکراسى چندان مراعات مىگردید که حتى بلشویکها و احزابى چون همت و عدالت که متفقان آنها به شمار مىآمدند، با وجود محدودیتها مىتوانستند به فعالیت نیمه علنى خود ادامه بدهند و ارگانهاى مطبوعاتى خود را منتشر سازند. به عنوان مثال، حریت، ارگان حزب عدالت که دیدیم جوادزاده سردبیر آن بود، در همین دوره به طور مرتب منتشر گردیده است. و هم در اواخر همین دوره، به دنبال مذاکراتى در بین نمایندگان احزاب کمونیستى عدالت، همت و شاخه باکوى حزب کمونیست (بلشویک) روسیه، هر سه تشکیلات به هم پیوستند و از پیوستن آنها حزب کمونیست آذربایجان پدید آمد که نخستین کنگره خود را در ۱۱ فوریه ۱۹۲۰ برگزار کرد.
سه هفته پس از پیروزى ارتش سرخ در جمهورى آذربایجان و سقوط دولت مساوات، ناوگان سرخ مستقر در خزر به سوى سواحل جنوبى آن دریا پیشروى کرد و با پیاده شدن افراد آن در بندر انزلى، نیروهاى انگلیسى که از اواسط سال ۱۲۹۷ /۱۹۱۸ خ آن جا را به پایگاه نظامى خود تبدیل کرده بودند، به همراه گارد سفیدىهاى پناه برده به آنها و نیز نیروهاى قزاق از گیلان عقب نشستند و با عقبنشینى آنها و پیشروى واحدهاى ارتش سرخ، جنبش گیلان وارد مرحله نوینى شد. همین حوادث در زندگى جوادزاده نیز صفحه جدیدى گشود. خود وى در این باره گفته است:
«…نهضت آزادى جنگل مرا هم مانند همه آزادىخواهان ایرانى جلب نمود. بدون فوت وقت به آن جا شتافتم … در آن جا هم پیوسته در صف اول ب
ودم، روزنامه مىنوشتم، سخنرانى مىکردم، عملاً در پیشرفت مقاصد ملى سختترین و با مسئولیتترین کارها را به عهده مىگرفتم…»(۳۰)
جوادزاده به همراهى گروهى از عدالتچىها، که تعداد آنها را ۲۳ یا ۳۰ نفر نوشتهاند و احیاناً در رأس آنها به گیلان فرستاده مىشود. در بعضى از منابع ادعا شده است که وى براى مذاکره با میرزا کوچک خان فرستاده شده، در حالى که بعضى دیگر علت اعزام او را تدارک مقدمات برگزارى نخستین کنگره حزب کمونیست ایران دانستهاند.(۳۱) اگر نظر دوم را بپذیریم، جوادزاده نمىتوانسته است پیش از اعلان جمهورى گیلان در این ولایت باشد، زیرا که به نوشتهاى، «حزب کمونیست ایران [ که احیاناً پس از ادغام حزب عدالت در ترکیب حزب کمونیست آذربایجان چنین نامیده شده و این نامگذارى در کنگره انزلى حزب تثبیت گردیده] ۱۲ روز پیش از آغاز کنگره، ۳۰ نفر از فعالان حزبى را به سرپرستى جعفر جوادزاده و سلطانزاده به انزلى فرستاد…»(۳۲) در حالى که بین اعلان جمهورى و آغاز کار کنگره ۱۷ روز فاصله بوده است؛ یعنى که در این صورت هیئت مذکور بایست ۴-۵ روز پس از اعلان جمهورى به انزلى وارد بشود. از آگاهىهاى موجود دیگر نیز چنین مستفاد مىشود که به هنگام ورود واحدهاى سرخ به انزلى جوادزاده هنوز در باکو بوده است. گزارش او تحت عنوان «ورود نریمان نریمانوف» [به باکو] در شماره مورخ ۱۷ مه ۱۹۲۰ روزنامه کومونیست درج گردیده و در مقاله «انقلاب ایران» او که در شماره ۲۳ مه آذربایجان موقت حربى انقلاب کومیتهسىنین اخبارى به چاپ رسیده، نوشته شده است که «بنا به اخبار دریافتى انزلى و آستارا از طرف واحدهاى ارتش سرخ اشغال گردیده، انگلیسىها فرار کردهاند» و همین مقاله با این فراخوان به پایان رسیده است: «اى زحمتکشان ایران، بیایید برویم حاکم کشور خود شده، اراضى زراعتى خود را از ملاکان گرفته، با زراعت گذران کنیم.»
در مقدمه آثار منتخب میرجعفر پیشهورى … هم تاریخ اعزام او به گیلان روز ۲۳ مه نوشته شده است. بنابراین مىتوان گفت که وى پس از نوشتن مقاله مذکور است که به سوى گیلان به راه افتاده و در این صورت ۴-۵ روز پس از ورود واحدهاى ارتش سرخ به انزلى به آن جا رسیده است. ترجمه نوشته مذکور از این قرار است:
«حزب عدالت ایران براى برپاداشتن جبهه واحد مبارزه بر ضد مرتجعان داخلى و مداخلهگران امپریالیست و … در کشور، تلاش مىکرد. به همین منظور هم حزب با سران جنبش جنگل تماس مىگیرد و در اوایل خرداد ماه سال ۲۳ / ۱۲۹۹ مه ۱۹۲۰، براى مذاکره با میرزا کوچک خان هیئتى به سرپرستى پیشهورى اعزام مىدارد. مذاکرات هیئت به موفقیت مىانجامد و در اواسط ماه خرداد، یعنى در ۴ ژوئن ۱۹۲۰، جمهورى گیلان اعلان مىگردد. م. ج. پیشهورى هم به عنوان وزیر خارجه حکومت انقلابى مذکور تعیین مىگردد.»(۳۳)
از منابع موجود چنین فهمیده مىشود که دو روز پس از پیاده شدن واحدهاى سرخ در انزلى، مذاکرات بین کوچکخان و نمایندگان شوروى آغاز مىگردد. اساساً مىتوان گفت که رابطه در بین آنها از پیش از آن شروع شده بوده است. به گفتهاى، پیش از پیاده شدن واحدهاى سرخ در انزلى و عبور آنها از مرز آستارا، یک قاصد بلشویک براى گرفتن تماس با کوچکخان و گذاشتن وى در جریان امور، به جنگل فرستاده مىشود و کوچکخان نیز پس از آن، دو تن از افرد معتمد خود را، براى آگاه کردن ساکنان آبادىهاى ساحلى به سوى آستارا گسیل مىدارد. البته، اسماعیل جنگلى، برادرزاده کوچکخان، که در نخستین مذاکرات وى با نمایندگان شوروى شرکت داشته، مىگوید که کوچکخان این دو نفر را براى «اخذ تماس با بالشویکان» و منصرف کردن آنها از آمدن به ایران، به این دلیل که «هجوم قواى سرخ بهانه جدیدى براى توقف و مداخله به انگلیسىها خواهد داد» مأموریت داده بود، ولى «مأمورین مزبور … هنوز از اسالم طالش رد نشده بودند که قواى سرخ به انتظار جواب جنگل نمانده و انزلى را زیر آتش کشتىهاى جنگى گرفتند.»(۳۴)
بعد از آن هم کوچکخان را که از پنج سال قبل در جنگل پناه گرفته بود و اندکى قبل براى ملاقات با بلشویکها به لنکران رفته و دست خالى برگشته بود، به انزلى فرامىخوانند و او نیز بدون فوت فرصت به انزلى رفته، بر عرشه کشتى کورسک با هیئتى متشکل از راسکولنیکوف، اعضاى کمیته عدالت و کمیته انقلاب ترکستان مذاکره مىکند و پس از دو روز به توافق مىرسند. به نوشته اسماعیل جنگلى نمایندگان مذکور «به میرزا کوچکخان قول حکومت ایران را با طرز رژیم بالشویکى پیشنهاد کردند؛ ولى این پیشنهاد مورد قبول واقع نگردید. بعداً در نظر گرفتند حکومت مختلطى از عدالتىها و جنگلىها تأسیس شود، باز میرزا کوچکخان اظهار داشت که چون اعضاى کمیته عدالت سالها از ایران دور و به اخلاق محیط آشنا نیستند، باید زمام امورات دست کسانى باشد که از روحیات جامعه باخبر و آگاه باشند.»(۳۵)
اورجونیکیدزه، صدر دفتر کمیته مرکزى قفقاز حزب کمونیست (بلشویک) روس و یکى از رهبران ار
جوادزاده به همراهى گروهى از عدالتچىها، که تعداد آنها را ۲۳ یا ۳۰ نفر نوشتهاند و احیاناً در رأس آنها به گیلان فرستاده مىشود. در بعضى از منابع ادعا شده است که وى براى مذاکره با میرزا کوچک خان فرستاده شده، در حالى که بعضى دیگر علت اعزام او را تدارک مقدمات برگزارى نخستین کنگره حزب کمونیست ایران دانستهاند.(۳۱) اگر نظر دوم را بپذیریم، جوادزاده نمىتوانسته است پیش از اعلان جمهورى گیلان در این ولایت باشد، زیرا که به نوشتهاى، «حزب کمونیست ایران [ که احیاناً پس از ادغام حزب عدالت در ترکیب حزب کمونیست آذربایجان چنین نامیده شده و این نامگذارى در کنگره انزلى حزب تثبیت گردیده] ۱۲ روز پیش از آغاز کنگره، ۳۰ نفر از فعالان حزبى را به سرپرستى جعفر جوادزاده و سلطانزاده به انزلى فرستاد…»(۳۲) در حالى که بین اعلان جمهورى و آغاز کار کنگره ۱۷ روز فاصله بوده است؛ یعنى که در این صورت هیئت مذکور بایست ۴-۵ روز پس از اعلان جمهورى به انزلى وارد بشود. از آگاهىهاى موجود دیگر نیز چنین مستفاد مىشود که به هنگام ورود واحدهاى سرخ به انزلى جوادزاده هنوز در باکو بوده است. گزارش او تحت عنوان «ورود نریمان نریمانوف» [به باکو] در شماره مورخ ۱۷ مه ۱۹۲۰ روزنامه کومونیست درج گردیده و در مقاله «انقلاب ایران» او که در شماره ۲۳ مه آذربایجان موقت حربى انقلاب کومیتهسىنین اخبارى به چاپ رسیده، نوشته شده است که «بنا به اخبار دریافتى انزلى و آستارا از طرف واحدهاى ارتش سرخ اشغال گردیده، انگلیسىها فرار کردهاند» و همین مقاله با این فراخوان به پایان رسیده است: «اى زحمتکشان ایران، بیایید برویم حاکم کشور خود شده، اراضى زراعتى خود را از ملاکان گرفته، با زراعت گذران کنیم.»
در مقدمه آثار منتخب میرجعفر پیشهورى … هم تاریخ اعزام او به گیلان روز ۲۳ مه نوشته شده است. بنابراین مىتوان گفت که وى پس از نوشتن مقاله مذکور است که به سوى گیلان به راه افتاده و در این صورت ۴-۵ روز پس از ورود واحدهاى ارتش سرخ به انزلى به آن جا رسیده است. ترجمه نوشته مذکور از این قرار است:
«حزب عدالت ایران براى برپاداشتن جبهه واحد مبارزه بر ضد مرتجعان داخلى و مداخلهگران امپریالیست و … در کشور، تلاش مىکرد. به همین منظور هم حزب با سران جنبش جنگل تماس مىگیرد و در اوایل خرداد ماه سال ۲۳ / ۱۲۹۹ مه ۱۹۲۰، براى مذاکره با میرزا کوچک خان هیئتى به سرپرستى پیشهورى اعزام مىدارد. مذاکرات هیئت به موفقیت مىانجامد و در اواسط ماه خرداد، یعنى در ۴ ژوئن ۱۹۲۰، جمهورى گیلان اعلان مىگردد. م. ج. پیشهورى هم به عنوان وزیر خارجه حکومت انقلابى مذکور تعیین مىگردد.»(۳۳)
از منابع موجود چنین فهمیده مىشود که دو روز پس از پیاده شدن واحدهاى سرخ در انزلى، مذاکرات بین کوچکخان و نمایندگان شوروى آغاز مىگردد. اساساً مىتوان گفت که رابطه در بین آنها از پیش از آن شروع شده بوده است. به گفتهاى، پیش از پیاده شدن واحدهاى سرخ در انزلى و عبور آنها از مرز آستارا، یک قاصد بلشویک براى گرفتن تماس با کوچکخان و گذاشتن وى در جریان امور، به جنگل فرستاده مىشود و کوچکخان نیز پس از آن، دو تن از افرد معتمد خود را، براى آگاه کردن ساکنان آبادىهاى ساحلى به سوى آستارا گسیل مىدارد. البته، اسماعیل جنگلى، برادرزاده کوچکخان، که در نخستین مذاکرات وى با نمایندگان شوروى شرکت داشته، مىگوید که کوچکخان این دو نفر را براى «اخذ تماس با بالشویکان» و منصرف کردن آنها از آمدن به ایران، به این دلیل که «هجوم قواى سرخ بهانه جدیدى براى توقف و مداخله به انگلیسىها خواهد داد» مأموریت داده بود، ولى «مأمورین مزبور … هنوز از اسالم طالش رد نشده بودند که قواى سرخ به انتظار جواب جنگل نمانده و انزلى را زیر آتش کشتىهاى جنگى گرفتند.»(۳۴)
بعد از آن هم کوچکخان را که از پنج سال قبل در جنگل پناه گرفته بود و اندکى قبل براى ملاقات با بلشویکها به لنکران رفته و دست خالى برگشته بود، به انزلى فرامىخوانند و او نیز بدون فوت فرصت به انزلى رفته، بر عرشه کشتى کورسک با هیئتى متشکل از راسکولنیکوف، اعضاى کمیته عدالت و کمیته انقلاب ترکستان مذاکره مىکند و پس از دو روز به توافق مىرسند. به نوشته اسماعیل جنگلى نمایندگان مذکور «به میرزا کوچکخان قول حکومت ایران را با طرز رژیم بالشویکى پیشنهاد کردند؛ ولى این پیشنهاد مورد قبول واقع نگردید. بعداً در نظر گرفتند حکومت مختلطى از عدالتىها و جنگلىها تأسیس شود، باز میرزا کوچکخان اظهار داشت که چون اعضاى کمیته عدالت سالها از ایران دور و به اخلاق محیط آشنا نیستند، باید زمام امورات دست کسانى باشد که از روحیات جامعه باخبر و آگاه باشند.»(۳۵)
اورجونیکیدزه، صدر دفتر کمیته مرکزى قفقاز حزب کمونیست (بلشویک) روس و یکى از رهبران ار
دوى یازدهم سرخ، که در روز دوم با کشتى از باکو آمده بود، پس از شنیدن دلایل هم رزم قدیمىاش کوچکخان، خطاب به نمایندگان شوروى گفت:
«رفقا آن چه این مرد درست قول و باایمان مىگوید، من بىچون و چرا تصدیق مىکنم و موافقت خودم را با تمام اظهارات و تاکتیکش اعلام مىدارم … و از شما مىخواهم که بیانات و نقشه آیندهاش را تأیید کنید.»(۳۶)
بعد از آن هم موافقتنامهاى ۹ بندى بین جنگلىها و بلشویکها امضا مىشود که بند نخست آن عبارت بود از:
«عدم اجراى اصول کمونیسم از حیث مصادره اموال و الغاى مالکیت و ممنوع بودن تبلیغات.»
به همین علت هم بود که پس از آمدن کوچک خان از جنگل، در دولتى که به ریاست او تشکیل یافت، تمام هشت کمیسر، غیرسوسیالیست و غیر از حاجى محمد جعفر کنگاورى همه گیلانى بودند. سیدجعفر کمیسر امور خارجى هم، بنا به بعضى ادعاها(۳۷) نه میرجعفر جوادزاده، بلکه سید جعفر محسنى صومعهسرایى بوده است. م. ج. جوادزاده دو ماه بعد بود که در دولت انقلابى تشکیل یافته به ریاست احساناللهخان کمیسر داخله (کشور) شد.
در مذاکرات بین کوچکخان و نمایندگان شوروى هم اگرچه از اعضاى کمیته باکوى عدالت سخن رفته، به هویت آنها اشارهاى نشده است. در کمیته انقلاب سرخ هفت نفرى نیز که شب قبل از آمدن کوچک خان به رشت تشکیل شد، از حزب عدالت تنها کامران آقازاده عضویت داشته است.
گریگور یقیکیانِ مخالف با عدالتىهاى آذربایجانى در خاطرات خود تحت عنوان «هفده ماه انقلاب در گیلان» که به صورت پاورقى در شمارههاى مسلسل پاییز ۱۳۰۰ خ روزنامه ستاره ایران انتشار داده، عجله کوچکخان براى ملاقات با نمایندگان شوروى را ناشى از آمدن عدالتىها به گیلان دانسته است:
«از بادکوبه نمایندگان فرقه عدالت وارد شده، آقایف و جوادزاده در کشتى مشغول به تبلیغات بودند. معلوم شد انزلى [را] مرکز تبلیغات کمونیستى [قرار داده] و از آن جا افکار و مقاصد خود را به طرف جنوب اشاعت خواهند داد. میرزا کوچک خان از ترس آن که جوادزاده و آقایف و یا رفقاى ایشان رئیس انقلاب بشوند، خود به انزلى رفت. میرزا کوچکخان از عدالتىها ترس داشت و مىخواست که انقلاب ایران ملى باشد. ولى بعد از ملاقات با نمایندگان دولت سویت خودش هم سوسیالیست شد. اگر میرزا کوچک خان ریاست انقلاب را عهدهدار نمىشد، مسلماً فرقه عدالت شروع به انقلاب مىکرد…»(۳۸)
لازم به توضیح است که گویا حزب عدالت از پیش از آمدن ارتش سرخ به گیلان داراى تشکیلات مخفى در انزلى و رشت بوده است. بنابه گزارش نماینده رشت در کنگره انزلى «پیش از آمدن ارتش سرخ، حزب داراى دو گروه، که یکى ۲۵ و دیگرى ۱۲ نفر عضو داشته، بوده است.»(۳۹)
در هر صورت، اندکى پس از ورود ارتش سرخ به انزلى م. ج. جوادزاده به همراه گروهى از عدالتىها به گیلان مىآیند و بلافاصله هم در انزلى مستقر شده، به گفته یقیکیان «بناى مدرسه ارامنه را تصرف کرده، در سالن بزرگ آن، هر روز مجلس موزیک ترتیب داده و اهالى را به دخول در فرقه عدالت دعوت مىنمودند. در سواحل دریا میتینگ مىدادند، زورقچىها، صیادان و حمالها روز به روز زیادتر در فرقه عدالت داخل مىشدند… عدالتىها…. میتینگ و تبلیغات را کافى ندانسته، شروع به مسلح کردن دستجات کارگران و ملاحین نمودند. عده آنها چند روزه به سیصد نفر رسید.»(۴۰) آنان در همان روزها سازمانى به نام «اتفاق جوانان اشتراکى» تشکیل دادند.(۴۱)
مدتى بعد، عدالتىها به شهر رشت رفته، میدان فعالیت خود را وسعت بخشیدند. بنابه گزارش نماینده پیش گفته رشت در کنگره، تعداد حوزههاى شهر رشت در عرض یک ماه از دو به ۱۰ حوزه افزایش یافت. در آن میان فعالیت جوادزاده توجهانگیز بوده است که یقیکیان در خاطرات خود بارها، البته به اکراه، به میتینگهاى او اشاره کرده است. به عنوان مثال در موردى چنین مىگوید:
«هر روز عصرها، در میتینگهاى سبزهمیدان، نماینده حزب اشتراکى ایران (عدالت)، جوادزاده خلخالى که با زبان فارسى آشنا نبود، به ترکى نطق مىکرد. ولى همین که نطق خود را با کلمه ترکى یولداشلار (رفقا) شروع مىکرد، مردم که با کمال دقت نطق فارسى زبانان را استماع مىکردند، متفرق مىشدند، ولى جوادزاده در حضور چند نفر باقىمانده به نطق خود ادامه مىداد.»(۴۲)
به طورى که پیش از این مذکور افتاد حزب عدالت ایران سه ماه پیش از آمدن ارتش سرخ به گیلان در حزب کمونیست آذربایجان ادغام شده بود و بنابراین شرایط پدید آمده در گیلان به کمونیستهاى ایرانى امکان آن را داد که به بازسازى حزب خود اقدام کنند. چنان بود که یک ماه پس از تصرف بندر انزلى، نخستین کنگره حزب کمونیست ایران در همان شهر با شرکت ۷۱ نماینده از ۲۲ تا ۲۶ ژوئن ۱ /۱۹۲۰ تا ۵ تیرماه ۱۲۹۹ برگزار شد. م. ج. جوادزاده در برگزارى و اداره کنگره نقش فعالى داشته و به عضویت هیئت رئیسه کنگره و کمیته مرکزى حزب و نیز به عنوان یکى از دبیران مسئول آن انتخاب شد و در باره مسئله مطبوعات حزبى در کنگره سخنرانى کر
«رفقا آن چه این مرد درست قول و باایمان مىگوید، من بىچون و چرا تصدیق مىکنم و موافقت خودم را با تمام اظهارات و تاکتیکش اعلام مىدارم … و از شما مىخواهم که بیانات و نقشه آیندهاش را تأیید کنید.»(۳۶)
بعد از آن هم موافقتنامهاى ۹ بندى بین جنگلىها و بلشویکها امضا مىشود که بند نخست آن عبارت بود از:
«عدم اجراى اصول کمونیسم از حیث مصادره اموال و الغاى مالکیت و ممنوع بودن تبلیغات.»
به همین علت هم بود که پس از آمدن کوچک خان از جنگل، در دولتى که به ریاست او تشکیل یافت، تمام هشت کمیسر، غیرسوسیالیست و غیر از حاجى محمد جعفر کنگاورى همه گیلانى بودند. سیدجعفر کمیسر امور خارجى هم، بنا به بعضى ادعاها(۳۷) نه میرجعفر جوادزاده، بلکه سید جعفر محسنى صومعهسرایى بوده است. م. ج. جوادزاده دو ماه بعد بود که در دولت انقلابى تشکیل یافته به ریاست احساناللهخان کمیسر داخله (کشور) شد.
در مذاکرات بین کوچکخان و نمایندگان شوروى هم اگرچه از اعضاى کمیته باکوى عدالت سخن رفته، به هویت آنها اشارهاى نشده است. در کمیته انقلاب سرخ هفت نفرى نیز که شب قبل از آمدن کوچک خان به رشت تشکیل شد، از حزب عدالت تنها کامران آقازاده عضویت داشته است.
گریگور یقیکیانِ مخالف با عدالتىهاى آذربایجانى در خاطرات خود تحت عنوان «هفده ماه انقلاب در گیلان» که به صورت پاورقى در شمارههاى مسلسل پاییز ۱۳۰۰ خ روزنامه ستاره ایران انتشار داده، عجله کوچکخان براى ملاقات با نمایندگان شوروى را ناشى از آمدن عدالتىها به گیلان دانسته است:
«از بادکوبه نمایندگان فرقه عدالت وارد شده، آقایف و جوادزاده در کشتى مشغول به تبلیغات بودند. معلوم شد انزلى [را] مرکز تبلیغات کمونیستى [قرار داده] و از آن جا افکار و مقاصد خود را به طرف جنوب اشاعت خواهند داد. میرزا کوچک خان از ترس آن که جوادزاده و آقایف و یا رفقاى ایشان رئیس انقلاب بشوند، خود به انزلى رفت. میرزا کوچکخان از عدالتىها ترس داشت و مىخواست که انقلاب ایران ملى باشد. ولى بعد از ملاقات با نمایندگان دولت سویت خودش هم سوسیالیست شد. اگر میرزا کوچک خان ریاست انقلاب را عهدهدار نمىشد، مسلماً فرقه عدالت شروع به انقلاب مىکرد…»(۳۸)
لازم به توضیح است که گویا حزب عدالت از پیش از آمدن ارتش سرخ به گیلان داراى تشکیلات مخفى در انزلى و رشت بوده است. بنابه گزارش نماینده رشت در کنگره انزلى «پیش از آمدن ارتش سرخ، حزب داراى دو گروه، که یکى ۲۵ و دیگرى ۱۲ نفر عضو داشته، بوده است.»(۳۹)
در هر صورت، اندکى پس از ورود ارتش سرخ به انزلى م. ج. جوادزاده به همراه گروهى از عدالتىها به گیلان مىآیند و بلافاصله هم در انزلى مستقر شده، به گفته یقیکیان «بناى مدرسه ارامنه را تصرف کرده، در سالن بزرگ آن، هر روز مجلس موزیک ترتیب داده و اهالى را به دخول در فرقه عدالت دعوت مىنمودند. در سواحل دریا میتینگ مىدادند، زورقچىها، صیادان و حمالها روز به روز زیادتر در فرقه عدالت داخل مىشدند… عدالتىها…. میتینگ و تبلیغات را کافى ندانسته، شروع به مسلح کردن دستجات کارگران و ملاحین نمودند. عده آنها چند روزه به سیصد نفر رسید.»(۴۰) آنان در همان روزها سازمانى به نام «اتفاق جوانان اشتراکى» تشکیل دادند.(۴۱)
مدتى بعد، عدالتىها به شهر رشت رفته، میدان فعالیت خود را وسعت بخشیدند. بنابه گزارش نماینده پیش گفته رشت در کنگره، تعداد حوزههاى شهر رشت در عرض یک ماه از دو به ۱۰ حوزه افزایش یافت. در آن میان فعالیت جوادزاده توجهانگیز بوده است که یقیکیان در خاطرات خود بارها، البته به اکراه، به میتینگهاى او اشاره کرده است. به عنوان مثال در موردى چنین مىگوید:
«هر روز عصرها، در میتینگهاى سبزهمیدان، نماینده حزب اشتراکى ایران (عدالت)، جوادزاده خلخالى که با زبان فارسى آشنا نبود، به ترکى نطق مىکرد. ولى همین که نطق خود را با کلمه ترکى یولداشلار (رفقا) شروع مىکرد، مردم که با کمال دقت نطق فارسى زبانان را استماع مىکردند، متفرق مىشدند، ولى جوادزاده در حضور چند نفر باقىمانده به نطق خود ادامه مىداد.»(۴۲)
به طورى که پیش از این مذکور افتاد حزب عدالت ایران سه ماه پیش از آمدن ارتش سرخ به گیلان در حزب کمونیست آذربایجان ادغام شده بود و بنابراین شرایط پدید آمده در گیلان به کمونیستهاى ایرانى امکان آن را داد که به بازسازى حزب خود اقدام کنند. چنان بود که یک ماه پس از تصرف بندر انزلى، نخستین کنگره حزب کمونیست ایران در همان شهر با شرکت ۷۱ نماینده از ۲۲ تا ۲۶ ژوئن ۱ /۱۹۲۰ تا ۵ تیرماه ۱۲۹۹ برگزار شد. م. ج. جوادزاده در برگزارى و اداره کنگره نقش فعالى داشته و به عضویت هیئت رئیسه کنگره و کمیته مرکزى حزب و نیز به عنوان یکى از دبیران مسئول آن انتخاب شد و در باره مسئله مطبوعات حزبى در کنگره سخنرانى کر
د.
در این هنگام مرکز حزب در رشت بود. اما کنگره لازم تشخیص داد که «به منظور توسعه سازمان تهران و تبدیل آن به مرکزى که رهبریت تمام سازمانهاى حزبى را به عهده گیرد، حزب سید جعفر جوادزاده، یکى از سازماندهان لایق خود را به زودى به تهران گسیل دارد.»(۴۳)
مشى تئوریک پذیرفته شده در کنگره ضمن آن که از آشفتگىهاى اقتصادى – اجتماعى جامعه ایران نشئت مىگرفت، از تأثیر بینشهاى متضاد حاکم بر کمینترن نیز برکنار نبود. جوادزاده به جناج چپ حزب که در کنگره حائز اکثریت بود، تعلق داشت. وابستگان به این جناح انقلاب سوسیالیستى را در جامعه ایران آن زمان امکانپذیر مىپنداشتند. چنین بینشهاى ماجراجویانه و افراطىگرىهاى چپروانهاى ضربههاى مهلکى به جنبش گیلان وارد آورد.
در حالى که کوچکخان با ترویج مرام کمونیستى موافق نبود، کمونیستهاى چپگرا و از آن جمله جوادزاده در این راه چندان پیش تاختند که موجبات نگرانى ثروتمندان و مالکان و تنفر دینداران را فراهم آوردند. چنان که کوچکخان این همه را برنتافته، دو هفته پس از کنگره، در روز ۱۸ تیرماه ۱۲۹۹ همراه افراد خود به نشانه اعتراض رشت را ترک کرده، پس از استقرار در جنگل اعلام کرد که «مادام که بىترتیبىهاى جارى رفع نشوند و افراد حزب عدالت از پرخاش و ستیزهجویى و تبلیغات مرامى دست برندارند، از فومن برنخواهد گشت.»(۴۴) و برهم نمىگردد، تا آن که سرانجام بعضى از مقامات شوروى چون مدیوانى، میکویان، گارکایتلى و بلومکین به همدستى چند ایرانى در ۹ مرداد ۳۱ / ۱۲۹۹ ژوئیه ۱۹۲۰ بر ضد جناح کوچکخان دست به کودتاى سرخ مىزنند و سه نفر از اعضاى حزب کمونیست ایران و از آن جمله م. ج. جوادازده در ترکیب دولتِ تشکیل شده به سر کمیسرى احسانالله خان وارد مىشوند. چند «امرنامه» به امضاى «کمیسر داخله جوادزاده» که در ۱۸ ذىقعده ۱۳[ ۱۳۳۸ مرداد ۱۲۹۹] صادر شده، به عنوان یادگارى از آن برهه از حیات سیاسى او باقى مانده است.(۴۵)
جوادزاده در دوره کمیسرى خود نیز روزنامه کامونیست را که از اوایل تیرماه ۱۲۹۹ به انتشار آغازیده بود، همچنان اداره مىکرد. متأسفانه اطلاعات کمى در باره این روزنامه در دست است. ابراهیم فخرایى تصویر سرلوحه شماره ۵ آن را که در ۱۲ ذىقعده ۲۸ /۱۳۳۸ ایول [ژوئیه]۱۹۲۰- دو روز پیش از وقوع کودتاى سرخ – منتشر شده، به دست داده است. از این سرلوحه چنین برمىآید که »این روزنامه ناشر افکار کمیته مرکزى فرقه کامونیست (بالشویک) ایران» و مدیرش م. ج. جوادزاده خلخالى بوده و «هفتهاى دو مرتبه طبع و نشر» مىشده و شعار «رنجبران تمام ممالک! اتفاق کنید» در بالاى سر لوحهاش قرار داشته است. یقیکیان متن مقالهاى از آن را گویا به عنوان شاهدى براى نمودن ضعفهاى مضمونى و انشایى آن «بدون یک نقطه یا کلمهاى تغییر» نقل کرده است. در این مقاله، که احتمالاً از زیردست جوادزاده درآمده، پس از ابراز اطمینان به پیروزى جهانى انقلاب و نابودى کاپیتالیسم، از رسیدن آن به رغم تمام موانع به سرحد ایران و این که میرزاکوچکخان را، که از ترس انگلیس و عاملین او در زوایاى جنگل متوارى بوده، «فرصت آن داد که در سایه جریان انقلاب از غاصب ایران و دشمن خود [انگلیس] انتقام بگیرد» و … اما او بىهیچ ملاحظهاى باز به جنگل برگشت و … سخن رفته و وى مورد سرزنش قرار گرفته و در پایان هم ضمن ابراز این نظر که «هرچیزى که بر سر راه پیشرفت آن (انقلاب) واقع مىشود، دفع آن اولین وظیفه انقلابیون است» به تغییراتى که در ردههاى مسئولان امور صورت مىگیرد اشارت رفته، اظهار امیدوارى شده است که مسئولان جدید «هرچه زودتر وظایفى را که انقلاب سرخ به عهده ایشان محول مىکند، موافق تاکتیک فرقه کامونیست انجام داده، بیرق آزادى را در تمام نقاط ایران نصب و به استخلاص شرق از [چنگال] امپریالیزم جدیت فوقالعاده نمایند.»(۴۶)
در این دوره در نتیجه افراطىگرى کمونیستهاى چپرو و میهنپرستان آنارشیست و نیز محافظهکارى کوچکخان و متفقانش جنبش جنگل از هم شکافت و متحدان دیروزى رویاروى یکدیگر قرار گرفتند و در نتیجه اوضاع بحرانى پیش آمده، واحدهاى قزاق – که رضاخان از فرماندهانش بود به گیلان حمله کردند و رشت را دوبار تصرف کردند. همین واحدها در سوم اسفند ۱۲۹۹ کودتا کرده، سرانجام جنبش جنگل و قیامهاى ملى دیگر سرکوب گردید و بدینترتیب زمینه لازم براى دیکتاتورى رضاخانى پدید آمد.
یک ماه پس از کودتاى سرخ در گیلان کنگره خلقهاى شرق از ۹ الى ۱۴ شهریور ۱ /۱۲۹۹ الى ۷ سپتامبر ۱۹۲۰ در شهر باکو برگزار گردید. براى شرکت در این کنگره بزرگ که در آن ۱۸۹۱ نماینده ۳۷ ملت حضور داشت، یک هیئت ۲۰ نفرى، که جوادزاده نیز از اعضاى آن بود، در ۴ شهریور از انزلى به راه افتاد. آنان در باکو به ایرانیان دیگر و از آن جمله حیدرخان عمواوغلو، سلطانزاده و … از رهبران حزب کمونیست ایران پیوستند. توضیح این که ۲۰۲ نفر از شرکتکنندگان کنگره ایرانى بودهاند.(۴۷)
گفتنى آن که
در این هنگام مرکز حزب در رشت بود. اما کنگره لازم تشخیص داد که «به منظور توسعه سازمان تهران و تبدیل آن به مرکزى که رهبریت تمام سازمانهاى حزبى را به عهده گیرد، حزب سید جعفر جوادزاده، یکى از سازماندهان لایق خود را به زودى به تهران گسیل دارد.»(۴۳)
مشى تئوریک پذیرفته شده در کنگره ضمن آن که از آشفتگىهاى اقتصادى – اجتماعى جامعه ایران نشئت مىگرفت، از تأثیر بینشهاى متضاد حاکم بر کمینترن نیز برکنار نبود. جوادزاده به جناج چپ حزب که در کنگره حائز اکثریت بود، تعلق داشت. وابستگان به این جناح انقلاب سوسیالیستى را در جامعه ایران آن زمان امکانپذیر مىپنداشتند. چنین بینشهاى ماجراجویانه و افراطىگرىهاى چپروانهاى ضربههاى مهلکى به جنبش گیلان وارد آورد.
در حالى که کوچکخان با ترویج مرام کمونیستى موافق نبود، کمونیستهاى چپگرا و از آن جمله جوادزاده در این راه چندان پیش تاختند که موجبات نگرانى ثروتمندان و مالکان و تنفر دینداران را فراهم آوردند. چنان که کوچکخان این همه را برنتافته، دو هفته پس از کنگره، در روز ۱۸ تیرماه ۱۲۹۹ همراه افراد خود به نشانه اعتراض رشت را ترک کرده، پس از استقرار در جنگل اعلام کرد که «مادام که بىترتیبىهاى جارى رفع نشوند و افراد حزب عدالت از پرخاش و ستیزهجویى و تبلیغات مرامى دست برندارند، از فومن برنخواهد گشت.»(۴۴) و برهم نمىگردد، تا آن که سرانجام بعضى از مقامات شوروى چون مدیوانى، میکویان، گارکایتلى و بلومکین به همدستى چند ایرانى در ۹ مرداد ۳۱ / ۱۲۹۹ ژوئیه ۱۹۲۰ بر ضد جناح کوچکخان دست به کودتاى سرخ مىزنند و سه نفر از اعضاى حزب کمونیست ایران و از آن جمله م. ج. جوادازده در ترکیب دولتِ تشکیل شده به سر کمیسرى احسانالله خان وارد مىشوند. چند «امرنامه» به امضاى «کمیسر داخله جوادزاده» که در ۱۸ ذىقعده ۱۳[ ۱۳۳۸ مرداد ۱۲۹۹] صادر شده، به عنوان یادگارى از آن برهه از حیات سیاسى او باقى مانده است.(۴۵)
جوادزاده در دوره کمیسرى خود نیز روزنامه کامونیست را که از اوایل تیرماه ۱۲۹۹ به انتشار آغازیده بود، همچنان اداره مىکرد. متأسفانه اطلاعات کمى در باره این روزنامه در دست است. ابراهیم فخرایى تصویر سرلوحه شماره ۵ آن را که در ۱۲ ذىقعده ۲۸ /۱۳۳۸ ایول [ژوئیه]۱۹۲۰- دو روز پیش از وقوع کودتاى سرخ – منتشر شده، به دست داده است. از این سرلوحه چنین برمىآید که »این روزنامه ناشر افکار کمیته مرکزى فرقه کامونیست (بالشویک) ایران» و مدیرش م. ج. جوادزاده خلخالى بوده و «هفتهاى دو مرتبه طبع و نشر» مىشده و شعار «رنجبران تمام ممالک! اتفاق کنید» در بالاى سر لوحهاش قرار داشته است. یقیکیان متن مقالهاى از آن را گویا به عنوان شاهدى براى نمودن ضعفهاى مضمونى و انشایى آن «بدون یک نقطه یا کلمهاى تغییر» نقل کرده است. در این مقاله، که احتمالاً از زیردست جوادزاده درآمده، پس از ابراز اطمینان به پیروزى جهانى انقلاب و نابودى کاپیتالیسم، از رسیدن آن به رغم تمام موانع به سرحد ایران و این که میرزاکوچکخان را، که از ترس انگلیس و عاملین او در زوایاى جنگل متوارى بوده، «فرصت آن داد که در سایه جریان انقلاب از غاصب ایران و دشمن خود [انگلیس] انتقام بگیرد» و … اما او بىهیچ ملاحظهاى باز به جنگل برگشت و … سخن رفته و وى مورد سرزنش قرار گرفته و در پایان هم ضمن ابراز این نظر که «هرچیزى که بر سر راه پیشرفت آن (انقلاب) واقع مىشود، دفع آن اولین وظیفه انقلابیون است» به تغییراتى که در ردههاى مسئولان امور صورت مىگیرد اشارت رفته، اظهار امیدوارى شده است که مسئولان جدید «هرچه زودتر وظایفى را که انقلاب سرخ به عهده ایشان محول مىکند، موافق تاکتیک فرقه کامونیست انجام داده، بیرق آزادى را در تمام نقاط ایران نصب و به استخلاص شرق از [چنگال] امپریالیزم جدیت فوقالعاده نمایند.»(۴۶)
در این دوره در نتیجه افراطىگرى کمونیستهاى چپرو و میهنپرستان آنارشیست و نیز محافظهکارى کوچکخان و متفقانش جنبش جنگل از هم شکافت و متحدان دیروزى رویاروى یکدیگر قرار گرفتند و در نتیجه اوضاع بحرانى پیش آمده، واحدهاى قزاق – که رضاخان از فرماندهانش بود به گیلان حمله کردند و رشت را دوبار تصرف کردند. همین واحدها در سوم اسفند ۱۲۹۹ کودتا کرده، سرانجام جنبش جنگل و قیامهاى ملى دیگر سرکوب گردید و بدینترتیب زمینه لازم براى دیکتاتورى رضاخانى پدید آمد.
یک ماه پس از کودتاى سرخ در گیلان کنگره خلقهاى شرق از ۹ الى ۱۴ شهریور ۱ /۱۲۹۹ الى ۷ سپتامبر ۱۹۲۰ در شهر باکو برگزار گردید. براى شرکت در این کنگره بزرگ که در آن ۱۸۹۱ نماینده ۳۷ ملت حضور داشت، یک هیئت ۲۰ نفرى، که جوادزاده نیز از اعضاى آن بود، در ۴ شهریور از انزلى به راه افتاد. آنان در باکو به ایرانیان دیگر و از آن جمله حیدرخان عمواوغلو، سلطانزاده و … از رهبران حزب کمونیست ایران پیوستند. توضیح این که ۲۰۲ نفر از شرکتکنندگان کنگره ایرانى بودهاند.(۴۷)
گفتنى آن که
در جریان کنگره، در جلسات حاشیهاى از اشتباهات کمیته مرکزى منتخب کنگره انزلى سخن مىرفته، چندان که سرانجام کمینترن به مداخله پرداخته، پس از خاتمه کار کنگره، پلنوم وسیع حزب کمونیست ایران با دستاندرکارى شعبه شرق کمینترن برگزار شد که در طى آن کمیته مرکزى انتخاب شده در غیاب حیدرعمواوغلو که به عضویت هیئت اجرایى دایمى ۴۸ نفرى کنگره خلقهاى خاور برگزیده شده بود منحل گردیده، کمیته مرکزى جدیدى به رهبرى او تشکیل شد. چهار نفر از اعضاى کمیته مرکزى اول و از آن جمله جوادزاده نیز، به عضویت کمیته مرکزى جدید انتخاب شدند. اما جوادزاده مواضع پیشین خود را ترک نگفته، همچنان در جناح چپرو، که سلطانزاده در رأس آن قرار داشت، باقى ماند. این جناح با انحلال کمیته مرکزى اول و کنار نهاده شدن مشى انتخابى آن مخالفت مىورزید.
در حالى که حیدرعمواوغلو براى برپایى اتحاد بر هم خورده در گیلان و نجات جنبش رهایىبخش ملى خود را به آب و آتش مىزد، جوادزاده در مقالهاى تحت عنوان «حزب کمونیست ایران» که در شماره ۷۸ (اکتبر ۲۵ /۱۹۲۰ مهر ۱۲۹۹) روزنامه کومونیست به چاپ رسیده، کوچکخان را یک «فاناتیک اشرافپرست، که زندگى و سعادت خود را در گرو دفاع از ملاکان و ثروتمندان مىدید» قلمداد مىکرد و شعار مىداد که «در ایران باید حکومت دهقانان و کارگران زحمتکش تشکیل گردد!»
بدینترتیب دستورهاى صادر شده از مراتب بالاى دولت شوروى و کمینترن و پلنوم وسیعى که با دستاندرکارى آنها برگزار شد، نه تنها نتوانست به اختلاف نظرهاى موجود در حزب خاتمه دهد، بلکه به جاى یک کمیته مرکزى دو کمیته مرکزى به وجود آمد؛ چنان که جوادزاده در گزارش خود در یکى از جلسات کنگره سوم کمینترن که از ۲ ژوئن تا ۱۲ ژوئیه ۱۲ / ۱۹۲۱ خرداد تا ۲۱ تیرماه ۱۳۰۰ در مسکو برگزار شد، از وجود دو حزب کمونیست در ایران سخن مىگوید.(۴۸) وى در این کنگره براساس اعتبارنامه تشکیلات شهرى تبریز حزب کمونیست ایران و به عنوان نماینده رسمى شرکت کرده بود. م. ج. جوادزاده گویا پس از پلنوم مذکور دیگر به گیلان برنمىگردد و اگر هم برگشته باشد، توقف زیادى در آن جا نمىکند. نخستین اقدام حیدرعمواوغلو پس از شروع به کار به عنوان رهبر حزب، عبارت بود از انحلال کابینه احسانالله خان و کنار گذاشتن کمیسرهاى کمونیست و از آن جمله جوادزاده از ترکیب دولت. سلامالله جاوید که در آن زمان به جناح حیدرعمواوغلو وابسته بوده و در عین حال با جوادزاده ارتباط شخصى داشته، مىنویسد که «میرجعفر جوادزاده (پیشهورى) و بهرام آقایف، که در عضویت کمیته [مرکزى] باقى مانده بودند، در کمیته مرکزى حضور نیافتند. جوادزاده (به اتفاق على امیرخیزى) براى فعالیت به تهران اعزام شده بود.»(۴۹)
پیشه ورى در بازجویى خود در زمستان سال ۱۳۰۹ در مورد شرکت خود در جنبش گیلان گفته است که:
«در موقعى که [در] گیلان انقلاب شد بنده هم آمدم. در گیلان دو ماه داخل انقلاب بودم. در قسمت دسته احساناللهخان. بعد از دو ماه توقف در آن جا دیدم که وضعیت جور خوبى نیست و قضیه بالاخره برخلاف منافع ملى انجام خواهد گرفت، استعفا دادم، مراجعت کردم به بادکوبه ….[چون نتوانستم وارد دارالفنون آنجا شوم] خیال کردم بهتر است بروم ایران زندگانى کنم. چون گیلان شلوغ بود و دستجات مختلفى بودند، بنده هم نمىخواستم دوباره داخل در کارهاى گیلان بشوم، بنابراین از راه خراسان آمدم به طهران. مدت دو سه ماه بىکار بودم، بعد در اداره روزنامه حقیقت به سمت مترجمى و نویسندگى داخل شدم…»(۵۰)
و سالها بعد، در تابستان ۱۳۲۲ خ، زمانى که نامزد نمایندگى مجلس شوراى ملى بود، در معرفى خود، در اشاره به مرحله مورد بحث زندگى خود چنین نوشت:
«در شدیدترین دوره نهضت ملى گیلان ملیون [بخوان کمونیستها]تصمیم گرفتند مرکز فعالیت خود را به تهران انتقال دهند و در آن جا بر علیه استبداد و ارتجاع و زورگویى مبارزه کنند. پیش از هر کسى من دَم نظر بودم. همه از من انتظار فعالیت و کار داشتند، من هم در نوبه خود تردید به خود راه ندادم. فرونت (جبهه)ها و جنگلها و کوهها را پیموده، خود را به طهران رسانیدم. در آن جا عده بىشمارى را پیدا کرده، دست به دست آنها داده، وارد کار شدم. هنوز جنگل داشت تازه تمام مىشد، در صورتى که ما در طهران علاوه بر سازمانهاى جدى سیاسى [حوزههاى حزبى؟]شوراى مرکزى اتحادیههاى کارگران را، که اعضایش آن روز به هفت هزار نفر بالغ مىشد، موفق شده بودیم تشکیل بدهیم. شوراى اتحادیه کارگران ارگان خود را تأسیس کرد. این روزنامه حقیقت بود. به استثناى چند مقاله، که رفقاى آزادىخواه آن روز مىنوشتهاند، تمام سرمقالههاى روزنامه مزبور از قلم من تراوش کرده است.»(۵۱)
وى احتمالاً در همان دوره انتشار حقیقت و یا اندکى پیش یا پس از آن با معصومه خانم مصور رحمانى خواهر زن بهمن شیدانى ازدواج کرده و در حدود سال ۱۳۰۴ خ از وى صاحب فرزندى داریوش نام شده است.
معصومه خانم دختر میرزا ابراهیم
در حالى که حیدرعمواوغلو براى برپایى اتحاد بر هم خورده در گیلان و نجات جنبش رهایىبخش ملى خود را به آب و آتش مىزد، جوادزاده در مقالهاى تحت عنوان «حزب کمونیست ایران» که در شماره ۷۸ (اکتبر ۲۵ /۱۹۲۰ مهر ۱۲۹۹) روزنامه کومونیست به چاپ رسیده، کوچکخان را یک «فاناتیک اشرافپرست، که زندگى و سعادت خود را در گرو دفاع از ملاکان و ثروتمندان مىدید» قلمداد مىکرد و شعار مىداد که «در ایران باید حکومت دهقانان و کارگران زحمتکش تشکیل گردد!»
بدینترتیب دستورهاى صادر شده از مراتب بالاى دولت شوروى و کمینترن و پلنوم وسیعى که با دستاندرکارى آنها برگزار شد، نه تنها نتوانست به اختلاف نظرهاى موجود در حزب خاتمه دهد، بلکه به جاى یک کمیته مرکزى دو کمیته مرکزى به وجود آمد؛ چنان که جوادزاده در گزارش خود در یکى از جلسات کنگره سوم کمینترن که از ۲ ژوئن تا ۱۲ ژوئیه ۱۲ / ۱۹۲۱ خرداد تا ۲۱ تیرماه ۱۳۰۰ در مسکو برگزار شد، از وجود دو حزب کمونیست در ایران سخن مىگوید.(۴۸) وى در این کنگره براساس اعتبارنامه تشکیلات شهرى تبریز حزب کمونیست ایران و به عنوان نماینده رسمى شرکت کرده بود. م. ج. جوادزاده گویا پس از پلنوم مذکور دیگر به گیلان برنمىگردد و اگر هم برگشته باشد، توقف زیادى در آن جا نمىکند. نخستین اقدام حیدرعمواوغلو پس از شروع به کار به عنوان رهبر حزب، عبارت بود از انحلال کابینه احسانالله خان و کنار گذاشتن کمیسرهاى کمونیست و از آن جمله جوادزاده از ترکیب دولت. سلامالله جاوید که در آن زمان به جناح حیدرعمواوغلو وابسته بوده و در عین حال با جوادزاده ارتباط شخصى داشته، مىنویسد که «میرجعفر جوادزاده (پیشهورى) و بهرام آقایف، که در عضویت کمیته [مرکزى] باقى مانده بودند، در کمیته مرکزى حضور نیافتند. جوادزاده (به اتفاق على امیرخیزى) براى فعالیت به تهران اعزام شده بود.»(۴۹)
پیشه ورى در بازجویى خود در زمستان سال ۱۳۰۹ در مورد شرکت خود در جنبش گیلان گفته است که:
«در موقعى که [در] گیلان انقلاب شد بنده هم آمدم. در گیلان دو ماه داخل انقلاب بودم. در قسمت دسته احساناللهخان. بعد از دو ماه توقف در آن جا دیدم که وضعیت جور خوبى نیست و قضیه بالاخره برخلاف منافع ملى انجام خواهد گرفت، استعفا دادم، مراجعت کردم به بادکوبه ….[چون نتوانستم وارد دارالفنون آنجا شوم] خیال کردم بهتر است بروم ایران زندگانى کنم. چون گیلان شلوغ بود و دستجات مختلفى بودند، بنده هم نمىخواستم دوباره داخل در کارهاى گیلان بشوم، بنابراین از راه خراسان آمدم به طهران. مدت دو سه ماه بىکار بودم، بعد در اداره روزنامه حقیقت به سمت مترجمى و نویسندگى داخل شدم…»(۵۰)
و سالها بعد، در تابستان ۱۳۲۲ خ، زمانى که نامزد نمایندگى مجلس شوراى ملى بود، در معرفى خود، در اشاره به مرحله مورد بحث زندگى خود چنین نوشت:
«در شدیدترین دوره نهضت ملى گیلان ملیون [بخوان کمونیستها]تصمیم گرفتند مرکز فعالیت خود را به تهران انتقال دهند و در آن جا بر علیه استبداد و ارتجاع و زورگویى مبارزه کنند. پیش از هر کسى من دَم نظر بودم. همه از من انتظار فعالیت و کار داشتند، من هم در نوبه خود تردید به خود راه ندادم. فرونت (جبهه)ها و جنگلها و کوهها را پیموده، خود را به طهران رسانیدم. در آن جا عده بىشمارى را پیدا کرده، دست به دست آنها داده، وارد کار شدم. هنوز جنگل داشت تازه تمام مىشد، در صورتى که ما در طهران علاوه بر سازمانهاى جدى سیاسى [حوزههاى حزبى؟]شوراى مرکزى اتحادیههاى کارگران را، که اعضایش آن روز به هفت هزار نفر بالغ مىشد، موفق شده بودیم تشکیل بدهیم. شوراى اتحادیه کارگران ارگان خود را تأسیس کرد. این روزنامه حقیقت بود. به استثناى چند مقاله، که رفقاى آزادىخواه آن روز مىنوشتهاند، تمام سرمقالههاى روزنامه مزبور از قلم من تراوش کرده است.»(۵۱)
وى احتمالاً در همان دوره انتشار حقیقت و یا اندکى پیش یا پس از آن با معصومه خانم مصور رحمانى خواهر زن بهمن شیدانى ازدواج کرده و در حدود سال ۱۳۰۴ خ از وى صاحب فرزندى داریوش نام شده است.
معصومه خانم دختر میرزا ابراهیم