«سعیده_حسن‌پور»
بیر گون،
ایسته‌دیم بوتون دونیانی ماوی رنگه چئویرم
سونرا، اورتادا بیر قارالمیش ایز کیمی دورام
یئره گؤیه گووه‌نم، باشقا بیر شئی گؤرمه‌یم

دونیانی چوخ گؤزل سانمیشدیم،
یوخسادا اؤزومو چیرکین!

زامان کئچدی...
رنگ‌لر بوتون یانلیشا دؤندو گؤزوم‌ده
آغ، قارا...
اَن دوغرو اولان رنگ‌لر،
منیم اوچون تکجه بونلار قالدی!

ساندیم‌کی دونیا بوتون گوج ایله اؤنوم‌ده دوروب،
قوجامان بیر شووالییه شکیلین‌ده!
بورولموش آغ، قارا زیره ایله
هردن بیر یاردیمجی کیمی یانیم‌دا اولور،
قارالیغی من‌دن آلیر، آغاردیر منی
هردن ده اوخونو اوره‌ییمه تاخیر،
قارانلیق وادی‌لره بوراخیر منی

بلکه‌ده دوغروسو بو ایمیش:
آغ گون‌لر، قارا گون‌لری ایتیریر
قارا گون‌لر، آغ گون‌لره قارشی دورور...

https://t.me/Adabiyyatsevanlar

دکتور«مرتضی مجدفر»
اوستاد«ابراهیم دارابی» نین حیات و یارادیجلیغینا بیرباخیش.
زمان: چرشنبه1401/2/28
ساعات: 21/30
ادبیات سئونلر کانالیندا

https://t.me/Adabiyyatsevanlar

اوتلار تورپاغی یئییر
قویونلار اوتلاری
بیز قویونلاری یئییریک
تورپاق بیزی.
دولانیریق، یاشاییریق
بیر بیریمیزی یئیه یئیه
آللاها چوخ شوکوردئیه دئیه

https://t.me/Adabiyyatsevanlar

«کریم_احمدیان» شاهید

بیزدن آیریْ قالان بیر کیمسه‌لیک وار
ایتیبدیر روزگاریْن یامانلیْغیْندا
تامارزی قالیْبدیْر دۇیغولاریْمیْز
یوْخ اوْلۇب شهرین دۇمانلیْغیْندا

آچدیْقجا دورانیْن قابار ایزلرین
ایلان تک سانجاجاق هر کسین گؤزۆن
بیریسی قانماسا کئچه‌جک نه‌دی
ایه‌جک باشینی کسه‌جک سؤزۆن

اؤفکه‌سیز، غصه‌سیز، بیر کیمسه یوْخدۇ
دالغالار سیْناغا چکیر سۇلاریْ
باغیْرماق گئجه‌نین کامان سلاحیْ
آتیرسا سؤکه‌جک بوْغۇنتۇلاریْ

بۇلۇدلۇ اینسانلار ، دردلی اینسانلار
قصه‌سی کدرله دوْلۇ اینسانلار
زامانلا، چؤره‌یی چیی پیشنلرین
نیسگیلی شله‌یله بوْللۇ اینسانلار

یئکلدیر آرزونو سرحدسیز باخیْش
کوچه‌دیر، شهردیر یا بیر اؤلکه‌دیر
اۇجالدیْر بۇ باخیْش اینسانیتی
قارادیْر ، بیاضدیْر ،سانماییْر نه‌دیر

بیزی «شاهید» چکن قارانلیْقلارا
دۆشه‌جک گئجه‌نین آیاقلاریْنا
سۆرۆنۆب یوْلاغیْن چیرکین سۇیۇنا
سۆرته‌جک لجنی دوْداقلاریْنا

بیزلری سیْناغا چکن روزگار
هم ساغا هم سوْلا سیْخاجاق یقین
سئوینجلی گۆنلره آیدیْن باخماساق
سالاجاق قۇیویا درین‌سه درین

https://t.me/Adabiyyatsevanlar

تهران کیتاب سرگیسی
حکیم نظامی گنجه‌ای تبریز انتشاراتی
ساغدان:«ائلیارپولاد»«سعیدموغانلی»«کریم قربانزاده»« ع.ن.چاپار»
https://t.me/Adabiyyatsevanlar

عزیزنسینله مصاحیبه
مصاحیبه نی آپاران:«جمال ثریا»
کوچورن:«ویدا حشمتی»
حاضیرلایان:«ادبیات سئونلر»

منیم اوچون هم حئکایه، هم ده دراماتورگییادا اوستادلارین اوستادی "چئخوف‌"دور -مصاحبه


تورکییه‌لی یازار عزیز نسین 1975-جی ایلده دؤورونون مشهور شاعر، یازار و ترجمه‌چی‌سی جمال ثوریّا ایله کیتابلاری و یازارلیغی حاققیندا صحبت ائدیب.
1976-جی ایلده نئسین وقفی ادبیات ایللیی و 1995-جی ایل "جمهوریّت کیتاب"دا درج اولونان بو صحبت-مصاحبه‌نی تقدیم ائدیریک.
بویازینین آردینی ادبیات سئونلر کانالیندا اوخویون.

https://t.me/Adabiyyatsevanlar

عزیز نسیله مصاحیبه
مصاحیبه نی آپاران« جمال ثریا»
کوچورن:«ویدا حشمتی»
حاضیرلایان:«ادبیات سئونلر»
منیم اوچون هم حئکایه، هم ده دراماتورگییادا اوستادلارین اوستادی "چئخوف‌"دور -مصاحبه

تورکییه‌لی یازار عزیز نسین 1975-جی ایلده دؤورونون مشهور شاعر، یازار و ترجمه‌چی‌سی جمال ثوریّا ایله کیتابلاری و یازارلیغی حاققیندا صحبت ائدیب.
1976-جی ایلده نئسین وقفی ادبیات ایللیی و 1995-جی ایل "جمهوریّت کیتاب"دا درج اولونان بو صحبت-مصاحبه‌نی تقدیم ائدیریک.

 ادبی‍ّاتین جمعيّتی ديیشه بیلجه‌یینه اینانیرسینیز؟
-ادبيّات جمعيّتی بیرباشا ديیشه بیلمز. چونکی بوتون صنعتلر کیمی او دا اوست قورولوشا عایددیر. حال‌بوکی، جمعيّتین ديیشمه‌سی اجتماعی قورولوشون مادی‌بازانین و ایستحصال موناسیبتلری نین ديیشمه‌سی دئمکدیر‌. ادبيّات جمعيّتی بیلا واسیطه‌‌ ديیشمز، حرکت و ایرتیجاع یولو ایله جمعيّتین ديیشمه‌سینه تؤحفه وئرر. ديیشیکلییی سرعتله‌ندیره بیلر. سسله‌ندییی اینسانلارا جمعيّتی ديیشدیرمه شعورونو چاتدیرا، اونلاری سوسیال ديیشیکلیکلره جان آتماغا وادار ائده بیلر. بو، ادبيّاتچی‌نین صینفی شعوروندان آسیلی اولان بیر ایشدیر.
-بیر گون بئله بیر شئی دئمیشدینیز: "بیر دؤورون رومانینی یازماق اوچون آرادان معيّن واخت کئچمه‌لیدیر". ایندی ده عینی فیکیرده سینیز‌‍‍؟
-بلی. خصوصی‌له، رومان و پیئسلر اوچون بئله‌دیر. منجه، رومان یازماق اوچون مؤضوع حادثه‌‌، حادثه‌‌ده‌کی آداملار اوتوروشموش اولمالیدیر. رومان و پیئس یازماق منجه، هوسدن چوخ راسیونال منطیقی ایشدیر. هوسسیزلیک دئمک ایسته‌میرم چ، آمّا عاغیل منطیق اؤنده اولمالیدیر. اوسته‌لیک یاشانمیش فردی حادثه‌‌ رومانلاشدیریلسا بئله، یئنه ده اوستوندن معيّن واخت کئچمه‌لیدیر. حیات چالخالانیب دورولوب، چؤکونتویه چئوریلمه‌لیدیر. مؤلیف یازاجاغی رومانا، مؤضوعا، حادثه‌‌یه، اینسانلارا سویوق‌قانلی‌لیقلا باخماغی باجارمالیدیر. او یازدیقلاری‌نین هم ایچینده، هم اورتاسیندا اولمالیدیر. هم ده اونو کناردان، یوخاریدان گؤره بیلملیدیر.
-کیتابلاری‌نیزین یئنی نشرلرینده‌کی متنلر اوزه‌رینده ديیشیکلیک ائتمک ایسته‌یرسینیز؟
-کیتابلاریمین، دئمک اولار کی، هر یئنی نشرینده ديیشیکلیک ائدیرم. بعضی حئکایه‌لریمی کیتابلاریمدان چیخاریرام. بعضیلرینی ديیشیرم. بعضیلرینی یئنیدن یازیرام. مثلا "گؤیرچین نجیساری" آدلی حئکایه‌می یئنیدن یازیب آدینی"تئبئللئش" (قیرساققیز - ترج.) قویدوم. سون ایللر چوخ کیتاب چاپ ائتدیره بیلمه‌مه‌ییمین سببی ده بودور. یئنی نشرلر اوچون کیتابلاریمی دوزلتمک چوخ واخت آپاریر. اون بئش ایلدیر کی، رئداکته ائتمه‌یه واخت تاپا بیلمه‌دیییم اوچون یئنی نشرلری چیخمایان کیتابلاریم وار. مثلا "ساچ‌قیران", "ائرکک سباهت" " قادین اولانکیشی" و س. کیمی کیتابلار... سونرا، بعضا حئکایه‌ کیتابلاری‌مین یئنی نشرلرینه ان سون حئکایه‌لریمی علاوه‌ ائتدیییم اولور. اونا گؤره ده ائله بیلیرلر کی، من یئنی حئکایه‌لر یازمیرام. 62 کیتابی یاشاتماق اونلاری دایم اوخوجولارلا دانیشدیرماق آسان دئییل.
 

ایندییه قدر نئچه کیتاب چاپ ائتدیرمیسینیز؟
-آلتمیش ایکی.
-ماراقلی یاش دؤورونده‌سینیز. بیر نئچه ایلدن سونرا حقوقی و تئکنیکی باخیمدان دا قوجالیق یاشینا گیره‌جکسینیز. سیز تورکییه حدودلاریندا یاخشی پول قازانان یازارسینیز. بو یاخینلاشان فئنومئن حاقیندا هئچ دوشونورسونوزمو؟ نئجه قبول ائدیرسینیز؟
- ایشله‌مه‌یه بیلمیه‌جک قدر قوجالاندا مادی جهتدن نه ائده‌جه‌ییمی دوشونمورم. ایندییه قدر چاپ ائتدیردیییم 62 کیتابیمدان 55 نی "نئسین وقفینه" باغیشلامیشام (ایانه ائتمیشم- ترج.). قالان 7 کیتابیمین چیخاجاق تکرار نشرلری ایشله‌یه بیلمیه‌جک قدر قوجالاجاق گونلریمین تأمیناتیدیر‌. هم ده، دوشونورم کی، بوندان سونرا دا چوخ کیتاب یازا بیله‌رم. بوندان سونرا یازا بیلجه‌ییمه چوخ اینانیرام. سانکی ایندییه قدر بوندان سونرا یازاجاقلاریمین مشقینی ائتمیشم. بس، وضعيّت دوشوندویومدن پیس اولسا نه ائده‌رم؟ یئر کوره‌سی‌نین بئلینه یوک اولماق ایسته‌میرم. اؤزومو دونیایا بوش-بوشونا داشیتدیرماماغا قرارلییام. ایشلمه‌دن، فایدالی اولمادان نئجه یاشانا بیلجه‌یینی تصوّور بئله ائده بیلمیرم. اینسان دئییلن شخص یا یاشادیغینی بیله‌رک یاشامالی، یا دا اؤلدویونو باشقالاری بیله رک اؤلمه‌لیدیر. دوشونورم کی، ‌قوجالیغیمی چوخ یاخشی قارشیلایاجاغام. بویورسون گلسین! اونون اوزونه او قدر یاخشی باخاجاغام کی، چیخیب گئتمک ایسته‌مه‌یه‌جک.

اوشاقلیقدا یازیچی استعدادینا صاحب اولدوغونوزا اینانیردینیز؟

-تکجه یازیچیلیقایستعدادی؟ بوتون ایستعدادلارا... آدی اوستونده: اوشاقلیق...
-یازارلیغا باشلادیقدان سونرا صنعته باخیشینیزدا ديیشیکلیک اولدو؟ سیزجه اثرلرینیزده اساسلی ديیشیکلیک اولوب؟
-یازماغا گئج باشلامیشام اوتوز یاشیمدا... ایلک کیتابیم قیرخ یاشیمدا چاپ اولونوب. 62 کیتابین بوتون بو تلاشی ایییرمی ایلده باش وئریب. بلکه ده بونا گؤره صنعته باخیشیم ديیشمه‌ییب. چونکی من یازماغا باشلایاندا اینتئللئکتوال شخصیّتیم آرتیق فورمالاشمیشدی. اوتوز یاشیما کیمی دایانمادان یازمیشام، آمّا هوسکار دؤورون بو محصوللاری چاپ اولونماییب. بئللیکله ده، یازیلاریمین شاگیردلیک دؤورو گیزلی قالیب.

۱

بونو دا دئمه لییم: اوّل‌لر یالنیز یازدیقلاریمین اؤنملی اولدوغونو دوشونوردوم. سونرالار ایناندیم کی، نئجه یازدیغیم دا اؤنملی اولمالیدیر. بئله بیر ديیشیکلیک اولوب، آمّا بو، اساسلی ديیشیکلیک حساب اولونمامالیدیر.
-حئکایه‌لرینیزین چوخوندا بیرینجی شخصی دانیشدیریرسینیز. بو اؤز-اؤزونه باش وئریر یوخسا سیزجه آیری سببی وار؟
-بیر نئچه ایل اوّل حئکایه‌لریمه بو پریزمادان باخدیم: یاریدان بیر قدر چوخو بیرینجی شخصده دانیشیر. لاکین بیرینجی شخصین روایتی ایله باشلایان احوالاتلارین چوخو اوچونجو شخصین نقلی ایله داوام ائدیر. بو، حئکایه‌نین مؤعضوسونون طلب ائتدییی ایفاده فورماسیدیر. مثلا بیرینجی شخصین سؤیله‌دییی بعضی حئکایه‌لریم هارداسا ایلیشیب قالیر. بوش یئره چالیشیرام، یازا بیلمیرم. آمّا بیر مدت سونرا او حئکایه‌نی اوچونجو شخصین دیلیندن دانیشدیراندا راحتلیقلا یازا بیلیرم. بونون عکسی ده باش وئریر. بوندان باشقا اگر مؤضوع بونو طلب ائدیرسه، یوموریستیک احوالاتلارین بیرینجی شخص طرفیندن نقل ائدیلمه‌سی داها تأثیرلی و ایناندیریجی اولور. چونکی بیرینجی شخصین نقلینده صمیمیّت وار. اوچونجو شخصین نقلی داها صنعی‌دیر‌
مولّا نصر‌الدینین لطیفه‌‌لریندن مولّانین شخصیّتینی معيّن‌لشدیرمه‌یه چالیشانلار وار. اونلارین فیکرینجه، مولّانین یالانچی حیله‌‌گر و اوغرو کیمی اساس قهرمان اولدوغو لطیفه‌‌لر مولّا نصر‌الدینین اولا بیلمز. اونون آدینا چیخاریلانلاردیر. چونکی مولّا اخلاقلی اینساندیر. لاکین بو لطیفه‌‌لرده مولّا نصر‌الدین آخماق، یا دا پیس آداملا عوضله‌نیر و بونونلا دا زارافاتین تأثیری آرتیریلیر. مارک توائن‌ین ده بیر چوخ حئکایه‌لری بیرینجی شخصین دیلیندن دانیشیلیر.
یوموریستیک حئکایه‌نین قهرمانی اله سالینان شخص اولدوغو اوچون حادثه‌‌نین اله سالینان آدامین دیلیندن دانیشیلماسی بعضی موضوعلار اوچون داها صمیمی و تأثیرلی اولور. آنجاق مثلا دون کیخوت ماجراسینی اؤزو دانیشا بیلمزدی. "زوبوک"ده باشینا گلنلری اؤزو دانیشا بیلمز، چونکی اونلارین گولمه‌لی اولماسی، بیر لطیفه‌‌ قایداسی اولاراق گولونج اولدوقلارینی بیلمه‌مکدن ایره‌لی گلیر. آمّا "اورتا"اویونو ندا" (اورتالیق تاماشاسی، دیگر آدلارییلا "مئیدان تاماشاسی موسیقیلی و رقصلی تورک خالق تئاتر تاماشاسیدیر- ترج.) "شیشپاپاقلی" (کاووکلو) اؤزونون گولونج اولدوغونو بیلیر و تاماشاچیلاری ایله بیرلیکده گولونج اولماغا چالیشیر قیساسی دئییم، حئکایه‌نین بیرینجی، یوخسا اوچونجو شخص طرفیندن نقل ائدیلمه‌سینی حئکایه‌نین موضوعسو قهرمانی معيّن ائدیر.
-اؤزونوزه ان یاخین حساب ائتدییینیز یازیچی کیمدیر؟ باشلایاندا کیم ایدی؟ اوستادینیز اولدو؟ کیملردی؟
-معاصرلریم آراسیندا اؤز اوستادینین آدینی چکن یازار گؤرمه‌میشم. مشاهده‌لریمه اساساً دئییرم: کیم کی یئرلی و یا عجنبی، اوستادین تأثیری آلتیندا قالیبسا، سونرادان اونا هوجوم ائدیب، اونا عاصی چیخیب. اوستادلاریم البت اولوب. هوسکارلیق دؤورونده یازیلاریم چاپ اولونمادیغیندان هانسی اوستادلارین تأثیری آلتیندا اولدوغوم آچیقلانماییب. اوشاقلیقدا حسین رحمینی چوخ اوخوموشام. هله اون آلتی یاشیم اولاندا حسین رحمینی سئومه‌یه باشلادیم. ایندی منیم قورخوم بودور، ایندی منی بیه‌ننلرین نه واختسا یازدیقلاریمی بینمه‌یه‌جکلری... سونرالار فالیه ریفقی اوسلوبو منی چوخ جلب ائتدی. اورتا مکتبده اوخویاندا رشاد نوریدن تأثیرلنمیشدیم. رئفیق خالیدی ده چوخ سئویردیم. هر حالدا تأثیرینده قالمیش اولارام.
-قارا یومور، قارا کومئدییا دئییرلر، سیزجه قارا یومور نه دیر؟
-بو جور آنلاییشلاردا تعریفلردن قاچماق لازیمدیر. آمّا قارا یومورون نه اولدوغونو تصویر ائده‌بیلریک. قارا یومور، دوشوندوروجولویو گولدوروجولویوندن اوستون اولان بیر آز دا کدرلی زارافاتدیر. -آجی آجی گولومسه‌دیر. آغلاماقلا گولمک، دراملا کومئدییا، بیر بیچاغین ایکی اوزو کیمی بیر-بیرینه اوزاق و بیر-بیرینه یاخیندیر؛ قارا یومور بو بیچاغین کسکین کناریدیر. قارا یومور اینساندا آجی بیر ایز بوراخیر. قهقهیله گولدورمز. گولومسه‌دیر. گولمک و آغلاماغین ایکی‌لشدییی وضيّتدیر؛ بعضیلری اوچون گولوش، بعضیلری اوچون حئییفسی‌لنمه.

-ایشله‌یرکن پلان قورورسونوز؟ پلانا عمل ائدیرسینیز؟
-لبته‌‌... هم ده نئجه پلانلار! سون فورمانی آلانا قدر پلانیمی چوخ ديیشدیریرم. پلانی بیردن یارانان حئکایه‌لر ده یازمیشام، آمّا رومانلاریم خوصوصاً پیئسلریم اوچون چوخلو پلانلار قورورام. تکجه یازارلیغیمدا دئییل، حیاتیمدا دا پلانلی اولماغا چالیشیرام.

۲

-سیزه "مولّا نصر‌الدین کیمی آغلایان آدام" دئییرلر، سیزجه بو سؤزون معناسی وار؟
-اینسانین هر آنی اونون کئچمیشینده‌کی آنلارینین جمعلنمه سینین.مغزیدیر سون بیر ثانیه‌میز ایچینده، او ثانیه‌یه چاتانا قدر کئچن حیات دولو ثانیه‌لریمیزین بیری کیمی وار. بو باخیمدان او سؤزون حقیقی معناسی.وار ناظیم تورک خالقی اوچون دئییب بو فیکری، "مولّا نصر‌الدین کیمی آغلایان"... منیم ان بؤیوک غروروم اودور کی، من هامیدان بیرییم، خالقدانام.
-تنقیدلرین سیزه تأثیری اولوب؟
-چوخ! حتی آخماق تعریفلر، اییرنج سؤیوشلرین بئله منه تأثیری اولوب. نه قدر پیس و عدالتسیز اولسا دا، هر تنقیدده یئنه ده بیر حقیقت وار. تنقیددن فایدالانیرام. تنقیدچی، عینی زاماندا اؤز بیلییینی، پسیخولوگییاسینی، کاراکتئرینی ده تنقیده آچمیش آدامدیر. ایندییه قدر هئچ بیر تنقیدچی منه قارشی منیم اؤزوم قدر آمانسیز، سرت اینجیدیجی اولماییب، اولا دا بیلمز...
-حئکایه‌لرینیزله پیئسلرینیز آراسیندا بیر مسافه‌، حتی بعضا مناسبت فرقی اولدوغونو دئینلر ده وار.
- احاطه‌‌ دایره سینه دوشن ژانرلارین عینی شئیلر اولمادیغی قناعتینده‌یم بونلارین هامیسی دا حئکایه‌ صنعتی اولدوغوندان، یازی و سؤزله ایفاده ائدیلدییی اوچون عینی شئی اولدوغو دوشونولور. موسیقی ایله رساملیق، پوئزییا ایله رومان، رومانلا پیئس آراسیندا فرق وار. تاماشا تئز-تئز ائدیلدییی کیمی -آرادا منیم ده ائتدیییم کیمی- صحنه‌‌لشدیریلمیش حئکایه‌ دئییل. مسافه‌ فرقی دئدییینیز شئی، منیم پیئسلریمله حئکایه‌لریم آراسیندا سويّه‌ فرقینین اولدوغونو سؤیله‌مکدیرسه، بعضی حئکایه‌لریمی نظره آلساق، بو محاکمه‌ دوزگون اولا بیلر. ایکی میندن چوخ حئکایه‌ یازمیشام، بونلارین یئددی یوزو کیتابلاریما داخیل اولوب. بونا گؤره ده بعضی حئکایه‌لریمله پیئسلریم آراسیندا سويّه‌ فرقی اولا بیلر. آمّا عومومیلیکده دونیاگؤروشومده باخیش بوجاغیمدا، پیئسلریمله حئکایه‌لریم آراسیندا هئچ بیر فرق اولا بیلمز. عینی بوجاقدان باخسانیز. چئخوفون حئکایه‌لری و پیئسلری آراسیندا دا فرقلر گؤره بیلرسینیز. آمّا منجه، ماهیّت اعتباریله هئچ بیر فرق یوخدور. گؤرونن فرق، حئکایه‌ ایله تاماشا آراسیندا کورتبیی اولمالی اولان فرقدیر. تأسف کی، بو سؤز صحبتی ایلک دفعه‌ بیر یاخین دوستوم گونده‌مه گتیریب: "کومئدییایا خور باخیر، آمّا پیئس یازماغا جان آتیر. من هئچ روماندان باشقا بیر شئی یازیرام؟" دئیردی. رحمتلییین نییه بئله دئدییینی بیلیردیم. قارشیلیق بئله وئرمزدیم. سونرادان بیر تنقیدچی مقاله‌سینده بو سؤز-صحبتدن ایستیفاده ائتدی. بئله‌جه یاییلیب گئتدی. اؤزومو مودافعه ائتمک ایسته‌میرم. خصوصاً ده دوستلاریما قارشی...
 -ادبی‍ّاتین جمعيّتی ديیشه بیله‌جه‌یین اینانیرسینیز؟
-ادبيّات جمعيّتی بیرباشا ديیشه بیلمز. چونکی بوتون صنعتلر کیمی او دا اوست قورولوشا عایددیر. حال‌بوکی، جمعيّتین ديیشمه‌سی اجتماعی قورولوشون، مادی بازانین و ایستحصال موناسیبتلرینین ديیشمه‌سی دئمه‌کدیر. ادبيّات جمعيّتی بیلا واسیطه‌‌ ديیشمز. حرکت و ارتجاع یولو ایله جمعيّتین ديیشمه‌سینه تؤحفه وئرر. ديیشیکلییی سرعتلندیره بیلر. سسلندییی اینسانلارا جمعيّتی ديیشدیرمه شعورونو چاتدیرا، اونلاری سوسیال ديیشیکلیکلره جان آتماغا وادار ائده بیلر. بو، ادبيّاتچی‌نین صینفی شعوروندان آسیلی اولان بیر ایشدیر.
-بیر گون بئله بیر شئی دئمیشدینیز: "بیر دؤورون رومانینی یازماق اوچون آرادان معيّن واخت کئچملیدیر". ایندی ده عینی فیکیرده سینیز؟
-بلی. خصوصیله، رومان و پیئسلر اوچون بئله‌دیر. منجه، رومان یازماق اوچون موضوع حادثه‌‌، حادثه‌‌ده‌کی آداملار اوتوروشموش اولمالیدیر. رومان و پیئس یازماق منجه، هوسدن چوخ، راسیونال منطیقی ایشدیر. هوسسیزلیک دئمک ایسته‌میرم. آمّا عاغیل، منطیق اؤنده اولمالیدیر. اوسته‌لیک، یاشانمیش فردی حادثه‌‌ رومانلاشدیریلسا بئله، یئنه ده اوستوندن معيّن واخت کئچمه‌لیدیر. حیات چالخالانیب دورولوب چؤکونتویه چئوریلمه‌لیدیر. مولیف یازاجاغی رومانا، موضوعا حادثه‌‌یه، اینسانلارا سویوق‌قانلیلیقلا باخماغی باجارمالیدیر. او، یازدیقلاری‌نین هم ایچینده، هم اورتاسیندا اولمالیدیر. هم ده اونو کناردان، یوخاریدان گؤره بیلمه‌لیدیر.

https://t.me/Adabiyyatsevanlar

دکتور«مرتضی مجدفر»
اوستاد«ابراهیم دارابی» نین حیات و یارادیجلیغینا بیرباخیش.

   رمان اشک سبلان روایتی از تاریخ معاصر ایران
 
                       
     درآمد- استاد ابراهیم دارابی ریاضیدان، نویسنده و مترجم بیگمان یکی از انسانهای بیبدیل، فرزانه و از سرمایه های ارزشمند میهن ماست. استاد پیشینه خانوادگی پرفرازونشیبی دارد .«در سالهایی که اشرار بر روستاها حاکم بودند و هر روز روستایی، قصبه ای در جایی از ایران، به خصوص در آذربایجان غارت میشد. در یکی از این درگیریها، مادربزرگ من و برادرش کشته شدند ،از این رو خانواده، برای کسب کار و امرارمعاش به طور دسته جمعی روستای «درهوار» در حدود 51 کیلومتری اردبیل را ترک و به باکو و شهرهای قفقار مهاجرت کردند»
بو یازینین آردینی ادبیات سئونلر کانالیندا اوخویون.

https://t.me/Adabiyyatsevanlar

 دکتور«مرتضی مجدفر»
اوستاد«ابراهیم دارابی» نین حیات و یارادیجلیغینا بیرباخیش.

   رمان اشک سبلان روایتی از تاریخ معاصر ایران
 
                       
     درآمد- استاد ابراهیم دارابی ریاضیدان، نویسنده و مترجم بیگمان یکی از انسانهای بیبدیل، فرزانه و از سرمایه های ارزشمند میهن ماست. استاد پیشینه خانوادگی پرفرازونشیبی دارد .«در سالهایی که اشرار بر روستاها حاکم بودند و هر روز روستایی، قصبه ای در جایی از ایران، به خصوص در آذربایجان غارت میشد. در یکی از این درگیریها، مادربزرگ من و برادرش کشته شدند ،از این رو خانواده، برای کسب کار و امرارمعاش به طور دسته جمعی روستای «درهوار» در حدود 51 کیلومتری اردبیل را ترک و به باکو و شهرهای قفقار مهاجرت کردند» «... میرزا حیدر، پدربزرگ مادری من قبل از رفتن به باکو هم باسواد بود و به همین خاطر او را «میرزا» صدا میکردند. او در باکو به جای اینکه فرزندان خود را دنبال کار بفرستد، به مدرسه فرستاد. پسرِ بزرگش دوره حسابداری را گذراند و در باکو مشغول به کار شد. پسرِ کوچکترش مهندس راه و ساختمان شد و دخترِ کوچکتر که مادر من بود، دوره تحصیلات ابتداییِ اجباری) 6 تا 8 سال( را به پایان بُرد و در باکو با پدرم که سوادی در حدخواندن) نه نوشتن( داشت، ازدواج کرد. مادرم علاقه مند به شعر و موسیقی ومسلم، برادر مهندسش، علاقه مند به ریاضیات و نقاش زبردستی بود که تابلوها و پارچه دوزیهای او زینتبخش دیوارهای اتاقهای دوست و فامیل شده بود» با روایت ابراهیم خواننده درمییابد که پدربزرگ مادریش شخصی روشنفکرَ بود که در راه آموزش فرزندان خود از هیچ کاری فروگذاری نکرده است. فرزندان میرزا در محیطی فرهنگی رشد میکنند و میبالند .آنها «پس از حدود سی سال کار و تلاش در باکو و سایر شهرهای قفقاز، چون حاضر به پذیرش تابعیت دایمی اتحاد جماهیر شوروی آن سالها نشدند، از آنها خواسته شد که در مدت معینی شوروی را ترک کنند و آنها در سال 1304، یعنی 10 سال قبل از تولد من، به طور دسته جمعی از طریق بیله سوار وارد ایران شدند» مادر و دایی ابراهیم هنگام ورود به ایران با پیشینه آموزشی که داشتند، دست خالی به ایران نیامدند .«اگر سوغات بزرگترها در بازگشت به وطن لوازم خانگی و طلا بود، سوغات این خواهر و برادر، دو صندوق بزرگ شامل کتابهای ریاضی دایی و کتابهای شعر و ادبی مادرم بود». «اما سوغات باکو تنها اینها نبود. باارزشترین سوغات، فرهنگی بود که خانوادهی ما با خود آورده بودند» )سایت ایشیق- گفتوگوی دکتر مرتضا مجدفر با استاد ابراهیم دارابی(مادر ابراهیم زنی فرهیخته و شاعر ،داییش مردی توانمند و هنرمند و آگاه بوده اند و بیگمان تاثیری سترگ و شگرف بر روی زندگی آینده ابراهیم گذاشته اند .فرزندان میرزا با ورود به ایران در شهر اردبیل سکنا میگزینند. آنها در ایران زندگی متوسطی برای خود دستوپا میکنند. پدر به کار تجارت مشغول میشود. کار او مدتی صادرات پوست از ایران به باکو و پس از آن واردات پارچه از مازندران و پخش آن در بین بزازان بازار اردبیل بوده است .«با ورود قوای شوروی به ایران، از جمله به اردبیل، فرار مردم از ترس به هر جای ممکن شروع شد. در غیاب پدر که آن روز با من برای دیدار با پدرش به «درهوار» رفته بود، با اصرار عموی پدرم، مادر سراسیمه بچه هایش را برداشته با پای پیاده راه «درهوار» را پیش میگیرد. وقتی با زحمت طاقت فرسا شبهنگام به آنجا میرسند، میبینند قوای شوروی قبل از آنها به آنجا رسیده اند و کاری به کار مردم ندارند. پس از دو روز به اردبیل بازگشتیم و دیدیم داروندار ما توسط دزدها به یغما رفته و خانه خالی برای ما به جا مانده است...» در چنین هنگامه ای، مادر و دایی کوچک اش در اثر بیماری جان میبازند. پدر ورشکست میشود و خانواده به ورطه زشت و بیرحم فقر پرتاب میشود. خانوادهی پدر با دو خواهر بزرگتر و دو برادر کوچکتر از ابراهیم، بیفروغ از مهر مادری به زندگی خود ادامه میدهند. در آن هنگام ابراهیم کودکی5-6 ساله و خواهرش ده سال و برادر کوچکترش ششماهه بود. با درگذشت مادر، زن داییاش که دوست مادرش بود و پسری 12 ساله داشت ،با فداکاری سرپرستی دو خواهر و کودک را به عهده گرفت. پدر و ابراهیم و برادر کوچکتر در خانهای اجاره ای با فقر میستیزند. پدر به خیال سامان بخشیدن به زندگی و بچه هایش پس از سالها ازدواج میکند و ابراهیم و برادرش طعم تلخ نامادری را پس از مادری باسواد و بافرهنگ میچشند .پس از تشکیل فرقه دمکرات آذربایجان پدر و دایی مشغول به کار میشوند. پدر در دوره یک ساله حکومت فرقه پاسبان فرقه بود. ابراهیم در 9 سالگی به اتفاق برادر، به مبارکی حکومت ملی، به مدرسه میروند .«با شکست فرقه دمکرات...

دوران تحصیل در جوار فرزندان مالکان، زمینداران بزرگ و خانها و مقایسه کفش و لباس و وسایل تحصیل و نیز تبعیضهای ناظم و مدیر مدرسه بین ما و آقازاده ها، آن حس نهفته ای را که نفرت نام داشت، کمکم در وجود من بیدار میکرد و...» پس از پایان دورهی ابتدایی به تهران منتقل میشود. بیتردید ابراهیم با باسواد شدن از ارثیه معنوی مادر و داییاش بهره ها میبرد. پس از پایان دورهی ابتدایی با حمایت زن دایی اش به تهران منتقل میشود .با ادامه تحصیل در دبیرستان ابوریحان آن را در دبیرستان ادیب به پایان میرساند. پس از فارغ التحصیلی به عنوان معلمِ پیمانی در رشته ریاضی و فیزیک مشغول تدریس میشود .همزمان با تدریس در آزمونِ دانشسرای عالیِ شبانه در دو رشته فیزیک و ریاضی پذیرفته میشود و در رشته ریاضیات به اخذ درجه لیسانس نایل میشود. ابراهیم برای یادگیری زبان روسی میگوید: «در کلاسهای روسی انجمن ایران و شوروی آن سالها اسم نوشتم و در عرض دو سال به اخذ دیپلم روسی نایل آمدم» 
     حاصلِ عمرِ پربارِ استاد ابراهیم دارابی، فرزانه تلاشگر و مردمگرا، دهها عنوان کتاب در زمینه ریاضیات و چند کتاب در زمینهی شطرنج ) نزدیک به 40 عنوان( است. میتوان برخی از تکاپوی نویسنده بهبودخواه و ترقیخواه را در زمینه آفرینش ادبی چنین فهرست کرد:
 1 . درخت سیب و پسرک فقیر، نشر دنیا
  2 . گریه خورشید، اژدر ابراهیم، ناشر نوپا
3. آوارس، داداش آقازاده، نشر نوپا
4 . قصه های فرانکا، ای. سرگیج، نشر پویا
 5 . شب میلاد و چند داستان دیگر، گورگی، نشر نوپا
6 . آلیوشکا- ایوانوشکا، از افسانه های روسی، نشر پویا
7 . دریاچه و دنیای زیرزمینی، بردبری نازروا، نشر نوپا
8 . سه شکارچی) مجموعه داستان(، گورگی و چخوف، نشر پویا
9 . دخترک قرمز) مجموعه داستانِ آذربایجانی(، نشر سنایی
 10 . گنجشک ژولیده) مجموعه داستان( نویسندگان مختلف، نشر دنیای نو
  11. درختِ نظرکرده و نادرشاه، نریمان نریمانوف، نشر نوپا
 12 . دده قورقود، آنار رضا، نشر نوپا
13 . ایبیش، سلیمان ولیاوف، نشر نوپا
14 . اشک سبلان( 4جلد) نشر دنیای نو
 15. افسانه های آذربایجان، نورالدین سیداوف، نشر دنیای نو
16 . رود پرخروش(4 جلد)، نشر دنیای نو
17 . بابک، انور محمدخانلی، در انتظار مجوز 
18. ترانه ای در زمستان، در انتظار مجوز
  درود و ستایش خود را نثار استاد ارجمند میکنیم و کلام واپسین را به خود ایشان وا میگذاریم:
   «به باور من زندگی شبیه رودخانه ای است که ما را در جریان خود میغلتاند و در مسیری به طول عمر ما، رویدادهای خود را در ما درونی میکند وبا آمال و آرزوهایمان درهم میتند و در ذهن ماندگار میکند. مسیری از این رود بزرگ در سرزمین ما همواره خونین و دلآشوب بوده است. رویدادهای این مسیر، شکستها و پیروزیهای مردم ما در این دوران در ذهن و خیال هر کسی به گونه ای ضبط و ثبت و انباشته میشود و انسان شبیهِ سازی میشود که هزاران آهنگ در دل خود دارد و کافیست حادثه ای تکاندهنده همچون مضرابی بر این ساز زندگی نواخته شود تا آهنگی از آهنگهای آن که نتهایش با حوادث نوشته شده اند، به ترنم درآید...»
     و رمان «اشک سبلان» آهنگی از این دست است که مضراب آن با حادثه 21 آذر پیش چشمان من نواخته شده است.(فصلنامه آذری، بهار 95، شماره 28، ص 30)
                                              ***            
 از اواخر حکومت ملی در آذربایجان ،20 آذر سال 1325 «از شهر خفته در آغوش سبلان» و از محله باغمشه سکونتگاه بیشتر رهبران فرقه دمکرات آغاز میشود. جنب وجوش خائنان به توده مردم شهر را در بر گرفته است .زمستان حکومت ملی، سپس خانوادهای از وابستگان به دمکراتها، خانوادهای بافرهنگ و آگاه. نریمان و المیرا پدر و مادر، شانای و الیاس، افسر فرقه ،فرزندان خانواده. در کنار جنب وجوش دمکراتها شهر در جوشش سالگرد پیروزی جنبش دمکراتیک آذربایجان است. اما پیداست که هر آن انتظار یورش
دشمنان میرود. خبرِ رخنه اوباشان به شهر و هجوم ارتش ستمشاهی به گوش الیاس میرسد و حمام خون و سلاخیهایی که در پی دارد. الیاس متعجب ازوضعی که پیش آمده است. عده ای تن به جلای وطن میدهند. الیاس از این ناراحت است که مردم را مسلح نکرده اند تا از دستآوردهای خود دفاع کنند.
خبر هجوم دشمن وضعیتِ شهر را بسیار آشفته میکند. الیاس، جوانی در حدود 25ساله دوستان و دشمنان بسیاری دارد و به این مساله آگاه است که: «انسانها در موقعیتهای متفاوت، رفتارها و واکنشهای متفاوتی دارند.» او در جنگ با خانها و تقسیم اراضی در بین دهقانان نقش به سزایی داشته و خانهایی که امکان جولان  یافته اند به خون او تشنه. سایه شوم خطر بر سرِ خانواده الیاس بال میگستراند، با صدای صفیر گلولهای که تاریکی شب را میدرد ،واقعه ای هراسناک خود را به رخ آنان میکشد. سخت و جانکاه است رویارویی در هنگام شکست با خانها که تعرض به ناموس در قاموس آنها از افتخارات محسوب میشود.

  خانها و فئودالها از زندان به شهر ریخته اند. قداره بندان، اوباشان و خانها به خانه آنان میریزند و خانه را غارت میکنند. نریمان پس از رهسپار کردن المیرا و شانای به خانه همسایه، از راه پشتبام گیر میافتد. نریمان در بند اسارت اما آزاد و یله با ضربه ساتور خان از پای در میآید. الیاس آگاهانه به سوی مسلخی که برایش تدارک دیده شده میرود. مادر در تلاشی بیهوده برای عقب راندن پسرش فریاد حذر سر میدهد. المیرا رودرروی پسرش با تیر خان ،پیکرش میلرزد. اوباشان، الیاس را زیر مشت و لگد میگیرند. الیاس، مردانه مقاومت میکند و به تودهای از پوست و خون تبدیل میشود. شانای با واکنش مردم و با آتش مسلسل بایرام، یکی از افسران فرقه، از پشتبام خانه مقابل ویاری بیشایبه آیاز از مرگ رهایی مییابد. آیاز برای نجات الیاس، او و خواهرش را از مهلکه به در میبرد. شهر، پُُر از جنازههای مثله شده با تبر، ساتور ،دشنه و هرجومرج است .«شهر به دست اوباش و شاهسونها سپرده شده بود تا مسئولیت ارتش شاهنشاهی که هنوز وارد شهر نشده بود، لوث نشود.» آیاز با سورچی پیرِ خردمندی تنِ بیجان الیاس را به اتفاق شانای به روستایی در دامنهی سبلان میبرد. در طول راه، مهربانی و شفقت پیرمرد مرهمی بر دلهای آزاردیده از قساوت و بیرحمی میشود که در طول روز دیده بودند. سابقهی آشنایی الیاس و آیاز در گرماگرم گردهمآیی که قرار بود الیاس گزارشی از شکست و سرکوبی اشرار و فئودالها بدهد، میرسد. در آن گردهمآیی بمبی کار گذاشته شده بود که میبایست الیاس را بکشد، اما او جان سالم به در میبرد .آیاز، سوءقصدکنندگان را میشناسد. چند نفر دستگیر میشوند که آیاز هم جزو دستگیرشدگان است. با رفتاری که الیاس با او در پیش میگیرد از جاذبه آن رها نمیشود و اندک اندک با دشمنان انقلاب، به ویژه پس از دیدن قساوت و ددمنشی آنان اعلام برائت میکند .
 سخنان سورچیِ پیرِ خردمند تسلی روزِ خونینی است که به چشم دیدهاند ...
سبلان ...«سالیان سال است که به پیکار فرزندانش چشم دوخته است و سعادت فرزندانش را آرزو میکند. برای همین است که با پیروزی آنها شاد میشود و با شکست آنها اشک میریزد. امروز، باز اشک میریزد چون هزاران هزار ازفرزندانش را به خاک و خون کشیدهاند و هزاران زخم بر دلش نشاندهاند. باوجود این وقارش را حفظ کرده و در برابر دشمنانش سر خم نکرده است. دامن بلند و سفیدش را زیر فرزندان به خون خفته اش گسترده تا هنگامی که به ترک زین اسب دشمنانشان بسته میشوند، مثله نشوند و هیبت مردانه شان را از دست ندهند. با نرمترین، سفیدترین و پاکترین برفها فرزندانش را کفنپوش میکند تا با نگاه دشمن نابه کار، آلوده نشوند... دشمنان ما کور خوانده اند، ابلهانه فکر میکنند که میتوانند دوباره این مردم را به زنجیر بکشند. اینجا سرزمین بابک ها، قورقودها، کوراوغلی ها، نبی ها و ستارخان هاست. فرزندان ما همه ،ظلم ستیز و عدالت پرورند. در برابر ظلم سر خم نمیکنند... بابک ها، کوراوغلی ها و قورقودها تجسم اراده و نیاز مردمند... آرزوها، در نیروی اراده بابک ها و قورقودها و کوراوغلی ها تجسم مییابد... قهرمان از آرزوهای مردم زاده میشود .
در قلب مردم زندگی میکند. او هنگامی میمیرد که قلب همه بمیرد، اما مردم نمیمیرند. آنها ماندگارند. برای همین است که قهرمانان ماندگار میشوند و به استوره ها میپیوندند.» آری «این راز سرزمین شانای هاست که قورقودها و بابک ها را بسیج میکند.» اینگونه شب بر روز چیره میشود و تومار صفحات درخشان حکومت ملی با بیش از 11 هزار نفر کشته، سلاخی شده، مثله شده و هزاران نفر دربه در درهم پیچیده میشود. آیاز، الیاس و شانای را به خانه عمویش میبرد. از آن پس دلنگرانی ها و دربه دری ها و محبت توده مردم آغاز میشود. الیاس در روستای خانه عموی آیاز، برادر ناتنی دشمنش خانمحمد رو به بهبودی است. او به خود میآید و میبیند که ماندن بیش از آن در آنجا


توجیه اخلاقی ندارد و به فکر عزیمت میافتد. در آن هنگامه «زندگی به راستی شگفتانگیز است و شگفت تر از آن، عشق آدمی است که حتا میتواند از میاناشک و خون هم برای خود راه باز کند.» پستی و رذالت اوباشانی که به وسیله حکومت سازمان داده شده اند حد و مرزی ندارد و رمان، نمونه های جالب و گیرایی از قتل و تجاوز و نامردمی آنان روایت میکند که حدیث جانکاهی است از آن چه بر مردمان این سرزمینِ ستم کشیده رفته است. مانند نمونه ای که بر سر لاچین ،شوهرفراری آوار شد. ستمی که در دهکدهای کوچک جریان دارد، ظلمی است در مقیاس کشوری. اما لاچینها استوار ایستادند و تسلیم دشمن نشدند. یکی از شخصیتهای رمان زیبا میگوید که: «در تمام عمرم این همه گرگ و این همه برف ندیدهام. اگر این دو نبودند، معلوم نبود چه بلایی بر سر این مردم بیدفاع میآمد.» الیاس و شانای به اتفاق آیاز دهکده را ترک میکنند تا در جای دیگری مبارزه را ادامه دهند.

   «عشق و درد و شادی، همزادان زندگیاند.» هزاران هزار مُُردند تا به قول رومن رولان از نو در دیگری زاده شوند. میدان مبارزه به شهر آستارا منتقل میشود. دست تقدیر آیاز و دوستانش را در دره حیران از هم جدا میکند .
شهر با چهرهای گشاده از آنان استقبال نمیکند. در نخستین شب واقع در مسافرخانه، الیاس بهوسیله پلیس دستگیر میشود و شانای تنها میماند .
شانای به وسیله غنچه، پیرزن مستخدم مسافرخانه نجات مییابد و با او و عروسش کلارا که شوهرش به آن سوی مرز گریخته است، زندگی را از سر میگیرد .«فقر با قدرت مخربی که دارد، میتواند فضایل انسانی را بروبد.» اما
 
شانای کسی نیست که به فقر چنگ و دندان نشان دهد و مقهور آن شود. او دراینجا با چهره کریه فقر آشنا میشود. کلارا باردار است. او با درد و رنج، موجودی از خون و گوشت آیدین به دنیا میآورد و یاشار نام میگیرد. آیاز در بازگشت ناگزیر به شهر مادری، در عین حال که قصد فرار دارد، میشنود که بایرام، افسر فرقه ای که با نصب مسلسل در پشتبام، خان و افرادش را فراری داد، دستگیر و به اعدام محکوم شده است. آیاز میخواهد پیش از ترک زادگاهش در مراسم اعدام او شرکت کند. بایرام با سری افراشته و شانه های ستبر و چهرهای پرصلابت و لبخندزنان در حضور نامزدش نگار، پیش چشم مردم به پیشباز اعدام میرود و با مرگی شرافتمندانه، زندگی میآفریند. آیاز به دنبال شانای و الیاس به آستارا میرود و درمییابد شانای زنده و آزاد، ولی الیاس در اسارت است. به دنبال انتقال الیاس از زندان راه میافتد و در راه برای یاری به ماشینی که به ته دره سقوط کرده است، خود در دره سرازیر میشود و به وسیله مردم پیکر یخزده اش را به دهکدهای در آن حوالی میبرند. در خانه رباب، بزغاله دخترش تامارا سر بریده و پوست آن مرهمی برایش میشود. پس از روزهای متمادی تلاش شبانهروزی رباب و زیر نگاه گرم خانوادهاش ذوب میشود و جانی دوباره میگیرد. انس و الفتی بین خانوادهی رباب و آیاز ریشه میدواند. خانوادهی رباب نیز فقیر است .«اما در حریم خانواده رباب تباهی سوخته و نابود شده است. چه اگر فقر از صافی عشقهای بزرگ نگذرد و پالایش پیدا نکند، تباهی میآفریند.» در موسم بهار ،
 
آیاز با طرحی از مانقالا و تامارا، که چوپانی میکنند، شوق دانش را در وجودآنان میکارد و رو سوی آستارا مینهد.
     شانای ،«درنای سبلان»، در ساحل دریا با سعید، صیاد پیر و همسرش گلزار و دختر خوانده شان نسترن آشنا میشود و به آنان میگوید: «من هم مهاجری هستم که از دیار بلادیدهام به اینجا پناه آوردهام. با این پندار که اینجا، جای امنی است، بال به بال برادرم دادیم و در اینجا فرود آمدیم. برادرم را فوری دستگیر کردند و من، بالشکسته در اینجا سرگردان هستم.» گلزار دریچه دنیایی را به روی او میگشاید که سیلابهای خروشان و توفندهی فقر، انسانها را در چرخه خود مثله میکند. برای نخستین بار صیاد پیر اعلامیه ای درباره کشتار آذربایجان به دست شانای میدهد و به او نگاهی ژرفبین را میآموزد:
«تو به ظاهر دشمن پدر و مادرت را میشناسی دخترم. در پشت این کشتار ،کسانی نشسته اند که خانها و بیگ ها تنها عامل اجرایی آنان به حساب میآیند...» «تو برای اینکه ریشه بدوانی، عشق را هم باید تجربه کنی. برای قلب، به ویژه قلب تو، عشق شایسته تر است. منظورم عشق در معنای وسیع آن است، عشق به انسانها، عشق به هر کس و هر چیز... گاه بدون اینکه دست هایشان به خونی آلوده شود، آنقدر گلوی مردم را فشار میدهند تا جان آنان را بگیرند. بنابراین، تو باید فکر کنی و ببینی در کجای این کارزار ایستادهای و چه کار میتوانی بکنی. فرض کن امروز برادرت را پیدا کردیم، به نظر تو مشکل حل خواهد شد؟ بیتردید نه، چون این کارزار، با برادر تو و یا رویداد آذربایجان آغاز نشده که به این زودی پایان پذیرد. نبردی است که با انسانها
زاده شده و تا امروز ادامه داشته است و حالاحالاها ادامه خواهد داشت. تو ومن چه بخواهیم و چه نخواهیم در این نبرد شرکت داریم. مهم این است که انتخاب کنیم در این جنگ سرنوشتساز، در کدام جبهه و با چه سلاحی باید شرکت کنیم.» شانای از پیله ای که به دور خود تنیده شده بود، بیرون میخزد و «پی میبرد که جهان، صحنه کارزار گستردهای است که بخشی از آن، در زادگاه او جریان یافته است و هنوز جریان دارد و مردم جهان در دو صف ،رویاروی در نبردی خونین به پیکار مشغولند و فرجام این پیکار بستگی به نیرو ،توان، درایت و حقانیت هر یک از دو طرف نبرد دارد.» شانای به طور عملی در این مبارزه و کار فرهنگی جای میگیرد. گروه آنان متشکل از سعید و گلزار ،افشین و پاشا، کلارا و شانای و سپس آیاز است که به وسیله سعید پیدا میشود. عشقی باشکوه، سترگ و فرحبخش در وجود آیاز و شانای رخنه میکند. آیاز به وسیله سعید، نام رپین، نقاش شهیر روسی به خود میگیرد .

الیاس پس از دو سال از زندان آزاد میشود و به آنها میپیوندد. شانای و آیاز با هم پیمان زندگی مشترک جاری میسازند و در کنار هم نیروی یکدیگر را تقویت میکنند .«زندگی جز خیرخواهی و کمک به انسانها هیچ مفهوم دیگری ندارد. کسانی در این جهان بی همتا میتوانند همچون بلبلان بهاری، شاد و سرمست، زیباترین نغمه های زندگی را سر دهند و در آسایش ابدی فرو غلتند که قلب و وجودشان از عشق به انسانها سرشته شده باشد.» در چنین شرایطی ،غنچه با آنان و زندگی وداع میکند و ضربهای بر شالوده زندگی کلارا وارد میشود. در این شرایط، خطر دیگری به آنها تحمیل میشود. حکومت در سال
1327به بهانهی تیراندازی به شاه فعالیت آنان را غیرقانونی اعلام میکند. درحالی که تا آن هنگام نیز فعالیت آزاد نداشتند. باز سایه هولناک دربه دری وتبعید بر زندگی سایه شوم خود را میگستراند. مبارزان مورد پیگرد و شکنجه قرار میگیرند و محدودیتها محدودتر میشوند. حکومت، شمشیر را از رو میبندد. در یورش قداره بندان ژاندارم، آیاز و الیاس  و سعید دستگیر میشوند .دستگیری آنان به گونه ای است که بوی خیانت به مشام میرسد. روزنه خوش زندگی که تازه خود را به روی آنها نشان میداد، باز مسدود میشود و رنج و درد باز خود را مینمایاند. شانای به این باور میرسد که «موجهای زندگی پدیدههای زودگذر نیستند، بلکه در متن و بطن آن قرار دارند و باید به آنها عادت کرد و از آنها لذت برد.» سبلان قاراقاشقای خود را بیسوار نمیگذارد. کلارا و شانای به اتفاق هم در یک خانه سوار بر این موجها کار و پیکار میکنند. شانای باورهای عمیقتری نسبت به کلارا دارد. کلارا هر جا که متزلزل و بی تکلیف است، شانای همانقدر مغرور و پرصلابت است. پاشا در موج دستگیریهایی که روی داده است، میخواهد افشین را مقصر قلمداد کند، اما به نظر میرسد سیر وقایع او را در مظان اتهام قرار خواهد داد. کلارا به ماجرای تیر خوردن او گوش فرا میدهد و او داستان دستگیری را چنان با آب و تاب شرح میدهد که کلارا همدردی میکند. پاشا که مستقیم و غیرمستقیم به او تلقین میکرد میتواند به او تکیه کند، کلارا خود را به او تسلیم میکند. اما با فروکش هیجان، طلوع شعورش او را به تازیانه میگیرد. پاشا سرخوردگی اش را از فعالیتهای سیاسی ابراز میدارد. کلارا به روشنی به حقیر بودن او پی میبرد
و از اینکه تسلیم چنین مردی شده است، احساس شرم میکند. پاشا خود را درزیر حرفهای باشکوه استتار کرده بود و اینک چهرهی خود را به عیان نشان میدهد. کلارا شهامت آن را دارد که بگوید فریب خورده است و او شباهتی به مرد زندگی اش ندارد. پاشا بیشتر از کلارا میشکند. ضرورت زندگی گلزار ،کلارا و شانای را در کنار هم جای میدهد. شانای میدانست که «انسانها گاه همچون قطار در مسیر زندگی، از تونل های تنگ و تاریک میگذرد، مهم این است که بداند و باور کند که تونلها بی انتها نیستند و نور خورشید در سر دیگر آن انتظار مسافر را میکشد.» شانای با شعف نهفته ای احساس مادری میکند .
درد در تاروپود وجودش سر بر میآورد و پس از زایشی نفسگیر «بابک» پای به هستی میگذارد. الیاس و آیاز از آستارا تبعید میشوند و از تبعیدگاه به تهران فرار میکنند. شانای به آنان میپیوندد و بدینسان باز هم میدان مبارزهی آنان به جای دیگری کشیده میشود .«تهران شب پراضطرابی را میگذراند. در تاریکی شب به پهلوان خسته ای میمانست که از فراز البرز فرود آمده بود و بازوان بلندش را به بستر شب سپرده بود تا نیرو بگیرد و برای فردا خود را آماده کند.» برای قیام 30 تیر سال 1331. توصیفی بسیار زیبا و جاندار از گردهمآیی 30تیر وصف میشود. گویی تاریخ در برابر دیدگان آدمی به حرکت در میآید. مغزهای متلاشی، پیکرهای درهم پیچیده شده، تنه ای مثله شده، اما سیل خروشان توده مردم و امواج توفنده آنان، این است روز قیام سی ام تیر. آیاز در کمک به زخمی های انبوه ناله زنی به گوشش میخورد که دَمََر در جوی آب افتاده است. صدا، آیاز را به اعماق آرشیو خاطرات دور میبرد. از شباهت عمیق زن به
تامارا یکه میخورد. او تامارا بود. او والاترین گوهر جهان را درآغوش میگیردو پیکر خونین اش را از مهلکه بیرون میبرد و در یاری به تامارا خود زخم برمیدارد. حکومت با وجود چنین قساوت هایی مجبور به عقبنشینی در قبال مردم میشود. شانای در تهران، مبارزه در داخل کارخانه را نیز تجربه میکند و از قوانین ناعادلانه کار و خشونتِ محیط کارگری آگاه میشود. او برای حل پارهای از مسایل دستگیریهای گذشته و آوردن کلارا به آستارا بازمیگردد .سعید در ضیافتی که برای شانای بر روی دریا ترتیب میدهد، به شکار خائن میرود و پس از افشا و محاکمه او را به خود وا میگذارد تا حقیرانه خودکشی کند. او کسی نیست جز پاشا. حاکمیت بارها و بارها عزیزانی را از میان برمیدارد، اما نابود نمیشوند و شالوده زندگی نوینی را پی میریزند.

دوران دولت ملی دکترمحمد مصدق از سالهای پرشور مبارزات انقلابی مردم ایران برای دستیابی به آزادی و عدالت اجتماعی است. در این روزهای خطیر الیاس، شانای و آیاز پابه پای مردم در این پیکارها شرکت میکنند. این بار آنان نیرومندترند.
     در روندی که جریان سیاسی و مردمی از توان خود و دشمن و دولت ملی ارزیابی میکند، الیاس از عدم تجهیز مردم بسیار ناراحت است .«الیاس با شم قوی ای که داشت، با تاسف و حدسی نزدیک به یقین حس میکرد که وقایع گذشته یکبار دیگر تکرار خواهد شد.» صحنه ها و بحثهایی که در آستانه کودتای ضدملی جریان دارد، بخشهای به یاد ماندنی و جالبی است که نظریات گوناگون را بازتاب میدهد. در این میان الیاس باور دارد: «تجربه در سرزمین
من نشان داد تعداد کسانی که ممکن است در درگیریهای مسلحانه کشته شوند، بسیار بسیار کمتر از کسانی است که در خیابانها، بدون سلاح، به دست اوباشان سپرده میشوند و یا بعدها زیر شکنجه جان میبازند و یا اعدام میشوند.» این از قساوتهایی است که او در زندگی با پوست و گوشت و استخوان خود حس کرده است. کودتا پیروز میشود و افراد به مبارزه مخفی روی میآورند. سیر زندگی به گونه ای است که آیاز حسرت و احساس جدایی را در چشمان دخترش سولماز میخواند و در محاق تشویش فرو میرود .
صدای پای عشق دریچه قلب کلارا و الیاس را به کوبش درمیآورد و احساس نیاز به هم در آنها به جوشش درمیآید. کلارا انتظار میکشید «باغبان زندگیاش، به گلزارش گام بگذارد و در را به روی بیگانه ببندد.» الیاس نیز «احساس میکرد در مبارزه هم لنگرگاه های مطمئنی لازم است، تا به هنگام نیاز ،کشتی وجودش را به آن سو بکشاند. در آنجا لنگر بیندازد، دمی بیاساید، نیرو بگیرد و برای روزی دیگر و نبردی دیگر آماده شود.» الیاس تقاضای یکی شدن میکند و سعادت کلارا در زمین و زمان نمیگنجد و روحش عروجی پرشکوه را آغاز میکند. اما بار دیگر موج دستگیریها الیاس و آیاز را از آزادی محروم میکند و سعید اعدام میشود. باز در روزگاری نفس گیر و دشوار سورچیِ پیرِ خردمند در داستان حضور مییابد و به کلارا و شانای، بابک و یاشار نیرو میبخشد .«گفتی از سبلان تا دماوند راه درازی است، بله تصدیق میکنم که راه درازی است اما همه اش یک جبهه است و این جبهه را به روی ما گشوده اند و ما مجبوریم که در همه جای آن باشیم. ما در این مدت دو بار در این جبهه با
هم مواجه شده ایم. امکان داشت هیچگاه همدیگر را نبینیم. هزاران هزار انسان در این جبهه بزرگ زاده میشوند، مبارزه میکنند و بدون رسیدن به آرزوهایشان میمیرند. ما در بستر آرزوهای آنان حرکت میکنیم ،بستری که خونین و نفسگیر است، اما باید طی شود. بهایی که پرداخته میشود، سنگین است، بسیار هم سنگین، اما باید پرداخته شود. انگار همین دیروز بود که در آن سوی جبهه تابوت برادرت را حمل میکردیم و اکنون در این سوی جبهه باز برادرت گرفتار شده است. برای من که سرد و گرم روزگار را چشیده ام و وارث انقلاب مشروطیت، نهضت جنگل و نهضت آذربایجانم و شاهد شکستهای دیگر بوده ام، تحمل این شکست هم آسان است، اما برای نسلی که وارث این شکست خواهد شد، مساله آسانی نیست... وظیفهی تو و دیگران سنگین تر است، به ویژه که شکل مبارزه هم عوض شده است. فراموش نکرده ام که در آن روز، خان چه بلایی سر برادرت آورده بود. اما همه آن کشتارها و شکنجه ها در حضور مردم و در حضور تو و من صورت میگرفت و تو با دیدن آن صحنه ها راهی در پیش گرفتی که امروز اینجا هستی. اما اکنون برادر تو در خفا شکنجه میشود. یاشار و بابک آنها را نمیبینند. هیچ کسِ دیگری هم نمیبیند که او و دیگران چه مقاومتی از خود نشان میدهند و چگونه از باورهایشان دفاع میکنند. به رذیلانه ترین وجهی، حماسه مقاومت آنها از چشم من و تو و فرزندانشان دور نگه داشته میشود، اما اگر بعضی از آنان به هر دلیلی ضعفی از خود نشان دهند، آن را پیراهن عثمان میکنند، آنها را پشت رادیو میآورند و از ایشان چهرههایی میسازند که فرزندانشان از آنان
رویگردان بشوند. آنها هیچگاه کسانی را که زیر شکنجه جان باخته اند و ازخود و باورهایشان دفاع کردهاند، به من و تو نشان نمیدهند. چهره هایی را که تسلیم شده اند، نشان میدهند تا از بچه های ما برده های سربه زیری بسازند. باید به آنها بگویید پدرانشان تنها از یک خان و فئودال، و یا از این حکومت شکست نخوردهاند، از بیگانگان و ایادیشان در داخل و همه امکانات علمی و فنی آنها شکست خوردهاند. آنها باید پدرانشان را با نقادی، اما با احترام نگاه کنند. چاه و چاله های راهی را که آنها پیمودهاند، ببینند و اشتباه را تکرار نکنند. آنها باید بدانند نسلی که گذشته خود را نفی کند، هویتش را از دست میدهد و چیزی به دست نمیآورد. افتخاری ندارد که پدرانمان را متهم کنیم که چون در فلان تاریخ، چنین و چنان کردهاند، پس فلان و بهمان شده است.

در طول تاریخ، بیشتر قیامهای مردمی، به شکست انجامیده است اما ما با افتخار از بانیانشان یاد میکنیم، چنانچه تو اکنون نام پسرت را بابک گذاشتهای. این کار را دیگران هم باید بکنند.» سورچی به شکلی زیبا و بیپیرایه این چنین زندگی را تبیین میکند. شکنجه های ستمشاهی و ضدانسانی برای خرد کردن و ستاندن باورهای آنان یک پای آیاز را لنگ میکند. اما شکوه و صلابت انسانها را درهم نمیشکند. سایه مرگ همه جا گسترده شده است. دو بار اعدام و یکبار حبس ابد الیاس را به انتظار میکشد. موج اعدامها کشور را فرا میگیرد. فشار داخلی و خارجی نظام را مجبور میکند که احکام برخی اعدامها را به تعویق بیندازد. عفریت مرگ با ستاندنِ جانهای آزاده بسیاری متوقف میشود .
     «با من بگو، ای سرزمین پر از رمز و راز من!
     با من بگو ای رزمگاه من!
     در کوچه های شب، با تو چه کردهاند؟  که چنین رام و بیجدال، سرب زمانه را،  پیمانه میکنی؟  
                        ***
     در بیشه های ژرفِ درختانِ کاج تو،در دره های تنگِ گرفتارِ باد تو،  آیا یلی نماند که به فریاد خشم خویش،  آشفته سر کند این خفته اژدها؟                    
     *** 
     در کارگاه من،
     در کارگاه تو ای هم نبرد من!
     از دیرباز  در کارزار کار،
     گلبوته های سرخِ خطرساز انقلاب،      ترسیم میشود.»
     نسلی نو در پی راهی نو است. این نسل میگوید: «با کتاب و اعلامیه نمیشود به جنگ دشمن رفت... اگر کارهای سیاسی موثر است، چرا پس از آن همه سال به نتیجه نرسیده است؟ باید زد به جنگل...» چیزی که ریشه در ناکامی سیاسی دارد. به جای دانش مبارزه، برق مسلسل برای آنان جذابیت مییابد .
بابک، افشین و یاشار به جنبش چریکی گرایش آشکاری نشان میدهند. سولمازدختر شانای در تاروپود قالی مسلول میشود و میپژمرد. جوانانی تحصیلکردهاز خارج به کشورشان بازمیگردند و به شانای و شانایها ایراد میگیرند که به توده مردم، به جای تفنگ و مسلسل، اعلامیه و کتاب و اعتصاب داده اند و به همه چیز از لوله تفنگ مینگرند. آنان را در این مورد متهم به خیانت و جنایت میکنند. اما خود به میدان مبارزه وارد نشده، دستگیر میشوند .مبارزات چریکی اوج میگیرد، که در نوع جدید خود تجربه تازهای در ایران است و فرزندان مردم در درگیریهای خیابانی کشته میشوند. افشین و نسترن نیز پس از حوادثی در آن راه جان میبازند. گلزار در فراق صیاد پیر خود و نسترنش جان میسپارد.
      همه مه صبحی صادق در جان خسته میهن مینشیند. صدای پای انقلاب به گوش میرسد. نجواها به فریادی توفنده مبدل میشوند. نطفه های مبارزهای خونین بسته میشود. مشتهای گره کرده و فریاد خلق اوج میگیرد .
مردم میروند تا به جای نان گلوله بخورند. نسیمی رهایی بخش بر فراز کشورمان وزیدن میگیرد. بذر کارها و پیکارها به بار مینشیند. فرزندان شایسته میهن بر سلاح، به عنوان شکلی از اشکال مبارزه دست مییازند. انقلاب درِ خانه همه را به کوبش درمیآورد .«ارواح بزرگان بر کالبد شهر حلول میکند.» خانه های ظلم ویران میشود، انقلابی شکوهمند میرود تا به بار نشیند. انقلابی که نویدبخش گُُسستن یوغ نابرابریهاست. انقلابی که نویدبخش عدالت اجتماعی است .

  «ســـــروســانــان، دلاوران      
   یـــورش بــریــد بــه کــارزار  
اسب بـتازید شـیـه ـهکشــان                 شمشیرگـردان، طنـابچـرخـان  
من خود حسن بیک را کشتم             
  یــاران مــن دگــر خــانـــان»    
    سیل خروشان مردم روان میشود.
آرزوهای نجیب آنان به ثمر مینشیند .فروغ تابناک آینده ای زیبا و شایسته بر فلق آتش میزند. بالهای آزادی بر سر آیاز و الیاس و دیگر بندیان گشوده میشود. زندانها به وسیله یاشارها و بابکها فرو میریزند. آزادگان در نسیم روحبخش آزادی، پس از 23 سال، در فضایی عاری از غلوزنجیر به مبارزه میپیوندند .درود بر آزادی! درود بر آزادی! اما در مصاف با دشمن و برای آزادی، پیکر تامارا جلوی دیدگان آیاز با شلیک دشمن در هم میپیچد. در صحنه مبارزه ای دیگر کلارا تیر خورده در آغوش الیاس جان میسپارد و پس از او خودش در آغوش یاشار، در آزادی جان میدهد. اینچنین «خورشیدِ آزادی غلتان غلتان» به سرزمینمان فرود میآید.
     با اشک سبلان میتوان بارها و بارها گریست، بارها و بارها به شادی پرداخت و حدیث سالیان دراز مبارزات مردم را در آن به نیکی دید. رمان روایتگر مبارزه طولانی و دشوار مردم ماست که در دورانهای مختلف زخم خوردند و جراحت برداشتند، اما باز به پا خاستند. زیباترین و باشکوهترین صحنه های رمان با وجود شانای رقم میخورد، نمونهای بس شگرف و سترگ و کامل از زن و مادر ایرانی. عشق، سهمی بزرگ و وافر در جایجای رمان به عهده دارد، چرا که به قول هگل، هیچ چیز سترگی بدون عشق پدید نمیآید و رمان همه کار و پیکاری است عظیم و سترگ. شخصیتهای رمان نامهایی

بسیار زیبا و برخاسته از هویت ملی خود دارند و کتاب از نثری زیبا و روان وساختاری محکم برخوردار است. تردید نمیتوان داشت که اشک سبلان بربلندای ادبیات داستانی و تاریخی ما همواره خواهد درخشید.
     میهن ما به فرزندان شایسته اش همچون الیاس، آیاز، سعید، شانای و کلارا میبالد و به هنرمندان واقعیاش همچون ابراهیم دارابی ارج مینهد   .
   
 
(چیستا، سال 26، شماره 6 و 7)                   

https://t.me/Adabiyyatsevanlar

یئنه_او_باغ_اولایدی
سس«ایوب_یعقوبوف»
آهنگسازی:«ائلچین_ایمانوف»

https://t.me/Adabiyyatsevanlar