کینایهلرین یارانیشی (۹)
انسان گؤودهسینه عایید اولان کینایهلردن: دیرناق ایله باغلی کینایهلر
اؤزمان: میر حسین دلدار بناب
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
انسان گؤودهسینه عایید اولان کینایهلردن: دیرناق ایله باغلی کینایهلر
اؤزمان: میر حسین دلدار بناب
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
قادین ادبیاتی: اؤزل وئرلیش؛
تبریزمکتبینین یئتیردیی قادین یازیچیلاری، شاعیرلریله تانیش اولاق.
بوگون:1400/4/1« ادبیات سئونلر کانالیندا»
حاضیرلایان:«مرجان منافزاده»
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
تبریزمکتبینین یئتیردیی قادین یازیچیلاری، شاعیرلریله تانیش اولاق.
بوگون:1400/4/1« ادبیات سئونلر کانالیندا»
حاضیرلایان:«مرجان منافزاده»
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
اؤزل وئرلیش
قادین ادبیاتی
"مارال تبریزلی "
من،
گؤزلرینین سسسیز بوجاغیندا حبس اولونموش
یالنیز بیرگؤزیاشییام.
نه اولور آغلا دا،
اؤپوب، باغریما باسیم
گؤزلرینین منسیز قالمیش دنیزینی!
آچ آرتیق کیپریک هؤرگولو قارانلیق زندان قاپیلارینی!
بیرگؤزومده اؤز اؤلدورو،
بیر گؤزومده حسرت گیدرمه یین سرخوش ائدن قوخوسو!
سرخوش اولماق ایسته ییرم بو گئجه
بیر بارداقدا ایچیب قورتاراجاغام
یا سنی،
یا دا،
دنیزگؤزلرینین، دالغا ملودیاسینی...
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
قادین ادبیاتی
"مارال تبریزلی "
من،
گؤزلرینین سسسیز بوجاغیندا حبس اولونموش
یالنیز بیرگؤزیاشییام.
نه اولور آغلا دا،
اؤپوب، باغریما باسیم
گؤزلرینین منسیز قالمیش دنیزینی!
آچ آرتیق کیپریک هؤرگولو قارانلیق زندان قاپیلارینی!
بیرگؤزومده اؤز اؤلدورو،
بیر گؤزومده حسرت گیدرمه یین سرخوش ائدن قوخوسو!
سرخوش اولماق ایسته ییرم بو گئجه
بیر بارداقدا ایچیب قورتاراجاغام
یا سنی،
یا دا،
دنیزگؤزلرینین، دالغا ملودیاسینی...
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
Telegram
ادبیات سئونلر
بوکانال ادبیات سئونلر قوروپونون سئچیلمیش اثرلری دیر
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
اؤزل وئرلیش
قادین ادبیاتی
"مارال تبریزلی"
بیرگون داغسیز قالاجاقدیر بو وطن
ایندي داغی باشدان آشیر،
آشان یوخ!
سن چیخارما کیپرییینی قینیندان
میداندا کؤپک اولاییر
تک ساواشان یوخ!..
بیرگون داشینا دا باش آلاجاق
بو توپراق،
ایندیسه توپراغینی آراشدیریب
تاپان یوخ!
سن اوزنگیله مه کَحر آتینی
یاریش سونا چاتیب،آرتیق چاپان یوخ!...
بیرگون اوغول دئسه، قیز آراسا بو اؤلکه
عمرگئچدي،گونوم بیتدي
دئسن یوخ!
روزگار، دوغول! اوخشا یوردو
سن اَسمه سن، اَسن یوخ!...
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
قادین ادبیاتی
"مارال تبریزلی"
بیرگون داغسیز قالاجاقدیر بو وطن
ایندي داغی باشدان آشیر،
آشان یوخ!
سن چیخارما کیپرییینی قینیندان
میداندا کؤپک اولاییر
تک ساواشان یوخ!..
بیرگون داشینا دا باش آلاجاق
بو توپراق،
ایندیسه توپراغینی آراشدیریب
تاپان یوخ!
سن اوزنگیله مه کَحر آتینی
یاریش سونا چاتیب،آرتیق چاپان یوخ!...
بیرگون اوغول دئسه، قیز آراسا بو اؤلکه
عمرگئچدي،گونوم بیتدي
دئسن یوخ!
روزگار، دوغول! اوخشا یوردو
سن اَسمه سن، اَسن یوخ!...
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
Telegram
ادبیات سئونلر
بوکانال ادبیات سئونلر قوروپونون سئچیلمیش اثرلری دیر
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
اؤزل وئرلیش
قادین ادبیاتی
"مارال تبریزلی"
او گئجه،
تاخیلیب قالدي گؤزلرین گؤزلریمده
و منی مندن ائتدي او سون باخیش...
او گئجه،
ساچ تئللرین ایلیشدي بارماقلاریمین باخیشلارینا
و اَسن سئوگی روزگاریندا دالغالانیب، یولجولوغا چیخدیلار...
او گئجه،
منی مندن ائتدي منه باخان گؤزلر
منسه
حسرت گمیسینین یولجولارینی بیر- بیرائندیریب، یولا سالدیم.
اورادا یولجو اولان بیر من
بیر ده سنین چرچیوه آرخاسیندان باخدیغین او سون باخیشین!
او گئجه،
من ده چرچیوه یه قویولدوم،
قویولدوم کی، بلکه سنه بیر ماسا اوستو اولسا بئله
بیراز داها یاخین اولاییم دئیه،
او گئجه...
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
قادین ادبیاتی
"مارال تبریزلی"
او گئجه،
تاخیلیب قالدي گؤزلرین گؤزلریمده
و منی مندن ائتدي او سون باخیش...
او گئجه،
ساچ تئللرین ایلیشدي بارماقلاریمین باخیشلارینا
و اَسن سئوگی روزگاریندا دالغالانیب، یولجولوغا چیخدیلار...
او گئجه،
منی مندن ائتدي منه باخان گؤزلر
منسه
حسرت گمیسینین یولجولارینی بیر- بیرائندیریب، یولا سالدیم.
اورادا یولجو اولان بیر من
بیر ده سنین چرچیوه آرخاسیندان باخدیغین او سون باخیشین!
او گئجه،
من ده چرچیوه یه قویولدوم،
قویولدوم کی، بلکه سنه بیر ماسا اوستو اولسا بئله
بیراز داها یاخین اولاییم دئیه،
او گئجه...
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
Telegram
ادبیات سئونلر
بوکانال ادبیات سئونلر قوروپونون سئچیلمیش اثرلری دیر
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
اورتا عصرلر ادبیاتی - واریاسییالار
یازان « نظامالدین شمسیزاده»
حاضیرلایان: ادبیات سئونلر
کوچورن:«ویدا حشمتی»
ادبیات و صنعت، تاریخین یول یولداشیدیر. او، خالقین اجتماعی تاریخی ایله برابر آددیملاییر و تاریخی (فاکتلاری) تصدیق ائدیر. لاکین ادبیاتی - بدیعی صنعتی تاریخین گئدیشاتیندان تام آسیلی حساب ائتمک دوغرو دئییل. ادبیاتین، عموماً، بدیعی صنعتین اؤز ««استیخییاسی»» وار. بدیعی پروسئس دئییل( متریالیزم-مارکسیزمین ادعا ائتدییی کیمی!) داها چوخ تاریخ بدیعی پروسئسدن، بدیعی تخیلدان آسیلیدیر. استعدادلا، صنعتکارلیقلا، ایلهاملا یارادیلمیش ادبیات تاریخه یول آچیر، اونو هله کئچمهدییی یئرلره یؤنهدیر، پروریتئت(اولویّت)لرینی تعیین ائدیر.
"اورتا عصرلر" آذربایجان تاریخینده ۱۱-جی عصردن ۱۹-جو عصره قدر داوام ائدیب. بو، شرق اؤلکهسی اولماغا بینادان آذربایجان تاریخینده فئودالیزمین اوزون (۱۰ عصر) سورمهیی، تاریخی دوشونجه ایکی محافظهکارلیغی ایله باغلی ایدی.
تکجه، آذربایجان ادبیاتیندا "اورتا عصرلر" ۱۳-۱۸-جی یوز ایللری قاپساییر. بو آنا دیللی-تورک دیللی ادبیات ائپوخاسی ایدی. اگر قدیم دؤور ۴-۱۳-جو عصرلر آذربایجان ادبیاتی و مدنیّتی عموم مسلّم مدنیّتی کونتئکست(بافت)یندن ایشتیراک ائدیرسه ده، ۱۳-۱۸-جی عصرلرین آذربایجان مدنیّتی عمومتورک (اوغوز-سلجوق!)مدنیّتی کونتئکستینده چیخیش ائدیردی.
آذربایجان ادبیاتیندا "اورتا عصرلر" بیر تاریخی-نظری کونسئپسییا و بدیعی-فلسفی سیستم کیمی فردی-میللی ماهیّتینده بو کونتئکستین حلّ ائدیجی علامتلرینی داشیییر.
بو، آنا دیللی و رئژونال(اؤلکه شناسلیق، یئرلی) دوشونجهنین سایهسینده مشترک عمومتورک قایناقلاریندان - اَوئستادان، سومئردن، اورخون-یئنی سئی کتیبهلریندن، کیتابی-دده قورقود ائپوسوندان یوسف خاص حاجب بالاساق اونلونون ''قوتادوق-بیلیک" پوئماسیندان، محمود کاشغرلینین "دیوان-لغت-تورک" ائنسیکلوپئدییاسیندان داشلانیب گلن تورکچولویون قاییتماغی، یئنی دیرچهلیش دؤورو ایدی.
قدیم تورک جمعیّتی دئموکراتیک محیط ایدی. عربلر اسلامی یاراتدی، تورکلر اونو یاشاتدی. تورک جمعیّتی(و اخلاقی، مدنیّتی!) زوراکیلیغی قبول ائتمهدی، تورکلر اسلامی زور گوجو ایله یوخ، درک ائدهرک، کؤنوللو قبول ائتدیلر. اسلام معنوی-اخلاقی جهتدن تورکلرین عصرلر بویو ایشلهییب حاضیرلادیقلاری وطن اخلاقینا دوغما ایدی.
تکجه، ۱۰-جو عصردن باشلایاراق عرب-اسلام احکاملاری بؤیوک چؤل مدنیّتینه اساسلانان شرح سیز تورک دئموکراتیزمینی سیخیشدیرماغا باشلادی. باشلیجاسی ایسه تورک قهرمانلیغینا دینی(احکام!) دون گئییندیردی. اسلام دینی بؤیوک چؤل مدنیّتینه شریک چیخماغا، هر شئیی "قرآن" آیهلری ایله ایضاح ائتمهیه باشلادی.
ادبیاتین قهرمانی دییشدی، مادّی عالمی ایکینجی درجهلی، میستیک عالم حلّ ائدیجی حساب اولوندو. معنوی کامللیک صوفیزمده مخلوقون خالقه قوووشماسینی تأمین ائدن دؤرد تکامل مرحلهسی شریعت، طریقت، معرفت، حقیقت اولاراق ادبیاتدا تصدیقینی تاپدی. هئوپلاتونیزم، وحدتی - وجود. هر شئیی آللاه یارادیب اونا گؤره ده یارانمیش هر شئیده آللاهین علامتی وار. یارانمیشلارین ان عالیسی آللاهین گؤرونن صورتی وارلیغیندا آللاه امانتی اولان روحونو داشییان اینسان (تصوّفده گؤزل قادین!) ادبیاتدا اساس قهرمانا چئوریلدی.
آذربایجان ادبیاتیندا شیرین ( نظامی "خسرو و شیرین" و لئیلی (فضولی "لئیلی مجنون") بدیعی-فلسفی تکامولون اساس حرکت وئریچی قوّهلرینه چئوریلدی. شیخ نظامینین کامیل اینسان کونسئپسییاسی هوروفیزمده (فضلالله نائمی و عمادالدین نسیمی)"ان الحق" سوییهسینه یوکسلدی. صوفیلر تکامل یولو ایله اینسانی آللاهین یانینا قالدیریر، حروفیلر آللاهین یاراتدیغینی - اینسانا ائندیریر.
ادبیاتین قهرمانی ( و بوتوپ بدیعی سیستم!) عالیلیکدن عادللییه ائنیش ائتدی. بونون عیانی نمونهسی داهی فضولینین "شکایت نامه"سی ایدی. "شکایت نامه" ایله آذربایجان میستیک-رومانتیک ادبیاتینا گلهجک رئالیزمین مادّیات توزو داخیل اولدو...
قئید ائتمیشیک کی، آوروپادا ادبی مرحلهلرین (و ادبی جریانلارین!) دییشمهسی بیر-بیرینین عوضلهمهسی ایله شرقده (و آذربایجاندا) دییشمهسی فرقلی خاراکتئر داشیییر. آوروپادا ادبی مرحلهلر (و جریانلار) سیچراییشلی خاراکتئر داشییر، بیر مرحله دیگرینی
-اؤزوندن اوّلکیمی اینکار ائدیر. شرق ادبیات و مدنیّتینده ایسه بیر مرحله دیگرینی (یئنیسینی) اؤز بطنینده یئتیشدیریر.
شرقده ادبی مرحله و جریانلارین عوضلنمهسی تکامولو خاراکتئر دییشیر، دیالئکتیک سرعتده باش وئریر.
اونا گؤرن ده شرق ادبیات و مدنیّتلرینده عنعنه چوخ گوجلودور، فورما ایسه محافظهکاردیر.
بئش یوز ایلدن آرتیق(۷۵۰-۱۲۵۸) داوام ائدیب عبّاسیلر زامانیندان شرق مدنیّتینده عرب نفوذو تدریجاً آزالماغا - دوشمهیه باشلاییر. بو، بیر نئچه سببله باغلی ایدی:
یازان « نظامالدین شمسیزاده»
حاضیرلایان: ادبیات سئونلر
کوچورن:«ویدا حشمتی»
ادبیات و صنعت، تاریخین یول یولداشیدیر. او، خالقین اجتماعی تاریخی ایله برابر آددیملاییر و تاریخی (فاکتلاری) تصدیق ائدیر. لاکین ادبیاتی - بدیعی صنعتی تاریخین گئدیشاتیندان تام آسیلی حساب ائتمک دوغرو دئییل. ادبیاتین، عموماً، بدیعی صنعتین اؤز ««استیخییاسی»» وار. بدیعی پروسئس دئییل( متریالیزم-مارکسیزمین ادعا ائتدییی کیمی!) داها چوخ تاریخ بدیعی پروسئسدن، بدیعی تخیلدان آسیلیدیر. استعدادلا، صنعتکارلیقلا، ایلهاملا یارادیلمیش ادبیات تاریخه یول آچیر، اونو هله کئچمهدییی یئرلره یؤنهدیر، پروریتئت(اولویّت)لرینی تعیین ائدیر.
"اورتا عصرلر" آذربایجان تاریخینده ۱۱-جی عصردن ۱۹-جو عصره قدر داوام ائدیب. بو، شرق اؤلکهسی اولماغا بینادان آذربایجان تاریخینده فئودالیزمین اوزون (۱۰ عصر) سورمهیی، تاریخی دوشونجه ایکی محافظهکارلیغی ایله باغلی ایدی.
تکجه، آذربایجان ادبیاتیندا "اورتا عصرلر" ۱۳-۱۸-جی یوز ایللری قاپساییر. بو آنا دیللی-تورک دیللی ادبیات ائپوخاسی ایدی. اگر قدیم دؤور ۴-۱۳-جو عصرلر آذربایجان ادبیاتی و مدنیّتی عموم مسلّم مدنیّتی کونتئکست(بافت)یندن ایشتیراک ائدیرسه ده، ۱۳-۱۸-جی عصرلرین آذربایجان مدنیّتی عمومتورک (اوغوز-سلجوق!)مدنیّتی کونتئکستینده چیخیش ائدیردی.
آذربایجان ادبیاتیندا "اورتا عصرلر" بیر تاریخی-نظری کونسئپسییا و بدیعی-فلسفی سیستم کیمی فردی-میللی ماهیّتینده بو کونتئکستین حلّ ائدیجی علامتلرینی داشیییر.
بو، آنا دیللی و رئژونال(اؤلکه شناسلیق، یئرلی) دوشونجهنین سایهسینده مشترک عمومتورک قایناقلاریندان - اَوئستادان، سومئردن، اورخون-یئنی سئی کتیبهلریندن، کیتابی-دده قورقود ائپوسوندان یوسف خاص حاجب بالاساق اونلونون ''قوتادوق-بیلیک" پوئماسیندان، محمود کاشغرلینین "دیوان-لغت-تورک" ائنسیکلوپئدییاسیندان داشلانیب گلن تورکچولویون قاییتماغی، یئنی دیرچهلیش دؤورو ایدی.
قدیم تورک جمعیّتی دئموکراتیک محیط ایدی. عربلر اسلامی یاراتدی، تورکلر اونو یاشاتدی. تورک جمعیّتی(و اخلاقی، مدنیّتی!) زوراکیلیغی قبول ائتمهدی، تورکلر اسلامی زور گوجو ایله یوخ، درک ائدهرک، کؤنوللو قبول ائتدیلر. اسلام معنوی-اخلاقی جهتدن تورکلرین عصرلر بویو ایشلهییب حاضیرلادیقلاری وطن اخلاقینا دوغما ایدی.
تکجه، ۱۰-جو عصردن باشلایاراق عرب-اسلام احکاملاری بؤیوک چؤل مدنیّتینه اساسلانان شرح سیز تورک دئموکراتیزمینی سیخیشدیرماغا باشلادی. باشلیجاسی ایسه تورک قهرمانلیغینا دینی(احکام!) دون گئییندیردی. اسلام دینی بؤیوک چؤل مدنیّتینه شریک چیخماغا، هر شئیی "قرآن" آیهلری ایله ایضاح ائتمهیه باشلادی.
ادبیاتین قهرمانی دییشدی، مادّی عالمی ایکینجی درجهلی، میستیک عالم حلّ ائدیجی حساب اولوندو. معنوی کامللیک صوفیزمده مخلوقون خالقه قوووشماسینی تأمین ائدن دؤرد تکامل مرحلهسی شریعت، طریقت، معرفت، حقیقت اولاراق ادبیاتدا تصدیقینی تاپدی. هئوپلاتونیزم، وحدتی - وجود. هر شئیی آللاه یارادیب اونا گؤره ده یارانمیش هر شئیده آللاهین علامتی وار. یارانمیشلارین ان عالیسی آللاهین گؤرونن صورتی وارلیغیندا آللاه امانتی اولان روحونو داشییان اینسان (تصوّفده گؤزل قادین!) ادبیاتدا اساس قهرمانا چئوریلدی.
آذربایجان ادبیاتیندا شیرین ( نظامی "خسرو و شیرین" و لئیلی (فضولی "لئیلی مجنون") بدیعی-فلسفی تکامولون اساس حرکت وئریچی قوّهلرینه چئوریلدی. شیخ نظامینین کامیل اینسان کونسئپسییاسی هوروفیزمده (فضلالله نائمی و عمادالدین نسیمی)"ان الحق" سوییهسینه یوکسلدی. صوفیلر تکامل یولو ایله اینسانی آللاهین یانینا قالدیریر، حروفیلر آللاهین یاراتدیغینی - اینسانا ائندیریر.
ادبیاتین قهرمانی ( و بوتوپ بدیعی سیستم!) عالیلیکدن عادللییه ائنیش ائتدی. بونون عیانی نمونهسی داهی فضولینین "شکایت نامه"سی ایدی. "شکایت نامه" ایله آذربایجان میستیک-رومانتیک ادبیاتینا گلهجک رئالیزمین مادّیات توزو داخیل اولدو...
قئید ائتمیشیک کی، آوروپادا ادبی مرحلهلرین (و ادبی جریانلارین!) دییشمهسی بیر-بیرینین عوضلهمهسی ایله شرقده (و آذربایجاندا) دییشمهسی فرقلی خاراکتئر داشیییر. آوروپادا ادبی مرحلهلر (و جریانلار) سیچراییشلی خاراکتئر داشییر، بیر مرحله دیگرینی
-اؤزوندن اوّلکیمی اینکار ائدیر. شرق ادبیات و مدنیّتینده ایسه بیر مرحله دیگرینی (یئنیسینی) اؤز بطنینده یئتیشدیریر.
شرقده ادبی مرحله و جریانلارین عوضلنمهسی تکامولو خاراکتئر دییشیر، دیالئکتیک سرعتده باش وئریر.
اونا گؤرن ده شرق ادبیات و مدنیّتلرینده عنعنه چوخ گوجلودور، فورما ایسه محافظهکاردیر.
بئش یوز ایلدن آرتیق(۷۵۰-۱۲۵۸) داوام ائدیب عبّاسیلر زامانیندان شرق مدنیّتینده عرب نفوذو تدریجاً آزالماغا - دوشمهیه باشلاییر. بو، بیر نئچه سببله باغلی ایدی:
۱. عبّاسیلر آنتیک یونان فلسفهسینی - پلاتونو، آریستوتئلی اؤیرهنمهیه باشلادیلار. یونان فلسفهسیندن قیمتلی(سئچمه!) عرب و فارس دیللرینه ترجمه اولدو. عبّاسیلر بیلیم یوردو و علمی-تدقیقات مرکزلری آچاراق آنتیک یونان فلسفهسینی و مدنیّت ارثینی تدقیقات و تبلیغات لا مشغول اولدولار.
۲. عباسیلر تورکلره اولان توپلوموندان اؤزهللیکله دؤولتچیلرینده قاتیلماقلا ایمکان یاراتدیلار.
۳. تورک دوشونجهسی، علمی و بدیعی یارادیجیلیغیندان یارارلانماغا ناییل اولدولار. آنا دیللی ادبیاتیمیزین ایلک نمایندهسی شاعر زبیده خانیم و عبّاسی خلیفهسی هارونالرشیدین آروادی ایدی.
۴. تورکلر بو دؤورده بوتون حلّ ائدیجی یوروشلری اسلام بایراغی آلتیندا کئچیریر، دؤولتچیلرینه - قانونلارینا اسلامین معنوی-خلقی دیرلری اوغورلا تطبیق ائدیردیلر.
۵. تورک ادبیاتی و مدنیّتینده اسلامین علمی-منطقی جهتلری - میللتچیلیک و اومّتچیلیک وحدتده چیخیش ائدیردی، قارشیلیقلی بدیعی-فلسفی، معنوی-خلقی تماسلار گئتدیکجه گوجلهنیر، "اورتا عصرلر"ین سیماسینی معیّنلشدیریردی.
"او تا عصرلر" آذربایجان ادبیاتی گئنیش اورهکله شاهلارا و حؤکومدارلارا قاضی برهانالدّینه، شاه اسماعیل ختایییه، میرزا جهانشاه حقیقی، محمد امانییه فعالیت اوچون یئر وئردی اونلاری (موحاربهلر آپارار، باش کسیب قان تؤکن) ادبیاتین اینسانپرورلیک کورسوسونه چیخارتدی، شاهلیق و حؤکومدارلیق تاریخیندن ائندیریب بدیعی گؤزهللیک، استئتیکا موستهویسینه گتیردی. آکادئمیک نظامی جعفراوفون دیلی ایله دئیرسک: "مستانهیی عشقم... قاضی برهانالدّین ۱۴-جو عصری، میرزا جهانشاه حقیقی ۱۵-جی عصری، شاه اسماعیل ختایی ۱۶-جی عصر...اوچ حؤکومدار، اوچ شاعر... لاکین اوچو ده بیر استئتیک ایدهآنین ایفادهسینه خدمت ائدیر..." ("فضولیدن واقیفه قدر". باکی"یازیچی" ۱۹۹۱. ص. ۱۵.)
فقط شاهلار، حؤکومدارلار بدیعی ادبیاتی شؤهرتلندیره بیلمهییب، ادبیات اونلاری - سولطان سنجری، خسرونو، بهرام گور، نوشابه نی، شیرینی، ماکئدونیالی(مقدونیّهلی) ایسکندری و ...شؤهرتلندیریب، تاریخده قالمالارینا ( و یاشامالارینا!) ایمکان وئریب.
بؤیوک فیلسوف آریستوتئل ۲۴۰۰ ایل اؤنجه یازیردی: "پوئزییا تاریخدن داها جدّیدیر". بیز ایسه دئییریک: ادبیات تاریخدن داها معنالی و گوجلودور.
بدیعی ادبیات میللتی ده، دؤولتی ده، وطنی ده، خالقی دا یاشادیر، ادبیات تاریخین اوبرازیدیر. خالق معنویّاتینین گوزگوسودور، بدیعی سؤز خالقین روحودور، روح ایسه اؤلمزدیر. ابدیدیر، چونکی او، اللّه امانتیدیر، اینسان اؤلهنده اونو صاحبینه قایتاریر.
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
۲. عباسیلر تورکلره اولان توپلوموندان اؤزهللیکله دؤولتچیلرینده قاتیلماقلا ایمکان یاراتدیلار.
۳. تورک دوشونجهسی، علمی و بدیعی یارادیجیلیغیندان یارارلانماغا ناییل اولدولار. آنا دیللی ادبیاتیمیزین ایلک نمایندهسی شاعر زبیده خانیم و عبّاسی خلیفهسی هارونالرشیدین آروادی ایدی.
۴. تورکلر بو دؤورده بوتون حلّ ائدیجی یوروشلری اسلام بایراغی آلتیندا کئچیریر، دؤولتچیلرینه - قانونلارینا اسلامین معنوی-خلقی دیرلری اوغورلا تطبیق ائدیردیلر.
۵. تورک ادبیاتی و مدنیّتینده اسلامین علمی-منطقی جهتلری - میللتچیلیک و اومّتچیلیک وحدتده چیخیش ائدیردی، قارشیلیقلی بدیعی-فلسفی، معنوی-خلقی تماسلار گئتدیکجه گوجلهنیر، "اورتا عصرلر"ین سیماسینی معیّنلشدیریردی.
"او تا عصرلر" آذربایجان ادبیاتی گئنیش اورهکله شاهلارا و حؤکومدارلارا قاضی برهانالدّینه، شاه اسماعیل ختایییه، میرزا جهانشاه حقیقی، محمد امانییه فعالیت اوچون یئر وئردی اونلاری (موحاربهلر آپارار، باش کسیب قان تؤکن) ادبیاتین اینسانپرورلیک کورسوسونه چیخارتدی، شاهلیق و حؤکومدارلیق تاریخیندن ائندیریب بدیعی گؤزهللیک، استئتیکا موستهویسینه گتیردی. آکادئمیک نظامی جعفراوفون دیلی ایله دئیرسک: "مستانهیی عشقم... قاضی برهانالدّین ۱۴-جو عصری، میرزا جهانشاه حقیقی ۱۵-جی عصری، شاه اسماعیل ختایی ۱۶-جی عصر...اوچ حؤکومدار، اوچ شاعر... لاکین اوچو ده بیر استئتیک ایدهآنین ایفادهسینه خدمت ائدیر..." ("فضولیدن واقیفه قدر". باکی"یازیچی" ۱۹۹۱. ص. ۱۵.)
فقط شاهلار، حؤکومدارلار بدیعی ادبیاتی شؤهرتلندیره بیلمهییب، ادبیات اونلاری - سولطان سنجری، خسرونو، بهرام گور، نوشابه نی، شیرینی، ماکئدونیالی(مقدونیّهلی) ایسکندری و ...شؤهرتلندیریب، تاریخده قالمالارینا ( و یاشامالارینا!) ایمکان وئریب.
بؤیوک فیلسوف آریستوتئل ۲۴۰۰ ایل اؤنجه یازیردی: "پوئزییا تاریخدن داها جدّیدیر". بیز ایسه دئییریک: ادبیات تاریخدن داها معنالی و گوجلودور.
بدیعی ادبیات میللتی ده، دؤولتی ده، وطنی ده، خالقی دا یاشادیر، ادبیات تاریخین اوبرازیدیر. خالق معنویّاتینین گوزگوسودور، بدیعی سؤز خالقین روحودور، روح ایسه اؤلمزدیر. ابدیدیر، چونکی او، اللّه امانتیدیر، اینسان اؤلهنده اونو صاحبینه قایتاریر.
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
Telegram
ادبیات سئونلر
بوکانال ادبیات سئونلر قوروپونون سئچیلمیش اثرلری دیر
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
ادبیات سئونلر:
ائششهیین تاپیلماغی و یا" داناباش کندینین احوالاتلاری" ندا-تراگیزم
یازان: «متی عثمان اوغلو»
کوچورن:«زکیه ذلفقاری»
حاضیرلایان:ادبیات سئونلر
من اونیوئرسیتئتی" داناباش کندینین احوالاتلاری": "بدیعی دئتال و تفرّوعات مؤوضوسوندا دیپلوم ایشی مودافیه ائلهییب بیتیرمیشم. دیپلوم ایشینی یازارکن اثری دفعهلرله اوخوموشدوم. او واخت منی داها چوخ جلب ائلهین اثردهکی تفرّوعاتلارین و دئتاللارین گولوش یاراتماقدا رولو، بدیعی گولوشون موکممللییی ایدی. ائله ایندی ده بو قناعتدهیم. " اثر جمعيّتین بوتون آغریلارینی، دردلرینی، عیبهجرلیکلرینی تضادلارینی، ضديّتلرینی گولدوره- گولدوره آچیر" دئسم، یقین کی، دئییلنلری تکرار ائتمیش اولارام. جمعيّتین آغریلارینی اؤزونه گولدوره- گولدوره گؤسترمک جلیل مممدقولوزاده یارادیجیلیغینین تعییناتیدیر.
ایندی اونیوئرسیتئتده ادبيّات تاریخیمیزین ایرمینجی عصرین اوّللرینی احاطه ائدن دؤورونو تدریس ائدیرم و موحاضیرهلره حاضرلاشارکن یادداشیمی تزهلهمک اوچون دفعهلرله اوخودوغوم متنلری یئنیدن نظردن کئچیریرم.
قریبه دیرکی، "احوالاتلار" سون واختلار منی داها چوخ تراگیزمی، مضمونونون و بدیعی سیستمینین فاجعهویلییی ایله دوشوندورور...
آنتیک یونان فیلوسوفو سوقراتدان آلینمیش" قلبیمدن گلن سس... پاک و تمیز اینصافیمین سسیدیر..." ائپیقرافی ایله باشلایان اثر سونا قدر مؤلّیفین سسی ایله موشایعت اولونور و اینسان اورَگیینی پارچالایان تراژیک بیر بدیعی دئتاللا تاماملانیر:
" زیبا آغلایا- آغلایا گیردی آناسینین قوجاغینا. ائو قارانلیق اولماق جهته زیبانین بورنونون قانی سئچیلمیردی. ولیقولونون آنجاق ایندی یادینا دوشدوکی، زیبا آناسینین اوست -باشینی قانا باتیراجاق، اوزونو توتدو زینبه:
- آنا ، زیبانین بورنوقانیییبدی، قویما سورتسون اوستونه.
زینب زیبانی قوجاقلایاندا گؤردو کی، قیزینین اوست- باشی یاشدی. آمّا ائله خیال ائلدی کی، گؤز یاشیدیر. "
پاک و تمیز ویجدانین سسی ایله موشایعت اولونان متن بویونجا اوخوجو گؤز یاشینین، ماتمین ایچیندن کئچیریلیر:" او محلهده بینوا زینبین و اوشاقلارینین ماتمی، بو محلهده یازیق شر فین و بالالارینین ماتمی... او محلهده ده فقیر محمّدحسن عمینین و بوتون کولفتین ماتمی..."
اثرین پئرسوناژلاری: زینب ده، محمّدحسن عمی ده، ولیقولودا، لاپ ائله خودایار بَی ده، اونون انلیکدن- کیرشاندان اوزو تانینمایان تزه آروادی دا زامانین و موحیطین بدبخت ائتدییی، بیر- بیرینه بنزمه ین زاواللی اینسانلاردیر. بو اینسانلارین دؤیَنی ده بدبختدیر، دؤیولنی ده. اثر باشدان سونا قدر فاجعهایله موشایعت اولونور. بونا باخمایاراق، اثرین بدبخت پئرسوناژلاری آراسیندا فاجعهوی قهرمان آدی چکمک چتیندیر. بس اثرین اوخوجونو آغری ایله یوکلهین، متندن اوخوجویا آغری اؤتورن فاجعهوی قهرمانی کیمدیر؟ عمومیّتله، اثرده بئله بیر قهرمان وارمی؟
بو سوالا جاواب وئرمک اوچون متن بویو اوخوجو ایله اونسيّت قورآن، بضا اؤز ائموسییالارینی دویغولارینی، حادثهلره و اینسانلارا موناسیبتینی اوخوجودان گیزلتمه ین، بضا ده احوالاتلاردان آیریلیب اوخوجویا سئنتیمئنتال- مئلودراماتیک ریجتلرله موراجعت ائدن مؤلّیف اوبرازی آیریجا تحلیل و آراشدیرما طلب ائدیر.
ف.م. داستایئوسکینین هله گنجلیک دؤورونده فوتو سرگیسی ایله باغلی قئیدلرینده ماراقلی بیر مولاحیظه وار:"... ایستر شکیل اولسون، ایسترحِکایه، ایستر موسیقی اثری- اورادا مؤلّیفین اؤزو موطلق گؤرونه جکدیر، او، ایختیارسیز اولاراق، حتی اؤز ایراده سینین عکسینه عکس اولوناجاق، اؤزونون بوتون باخیشلاری ایله، اؤز کاراکتئری ایله... تظاهورائده جک."
بؤیوک سؤز اوستاسینین بو مولاحیظهسینی عومومی شکیلده بئله ایضاح ائتمک مومکوندور کی، تصویری صنعتین آیری- آیری نؤوعلرینده اولدوغو کیمی، ادبيّاتدا دا ایستنیلن متنین" بدیعی اولماسینی" شرطلندیرن اورادا مؤلّیفین اؤز اوبرازینین مؤوجودلوغودور. بدیعی اثردهکی حادثهلر و اینسانلار جانسیز گوزگودهکی کیمی عکس ائتدیریلمیر، اوخوجو بونلاری مؤلّیفین گؤزوندن گؤرور. مؤلّیف فوتو چکنده فوتویا، ،شعر، یاخود حِکایه یازاندا بدیعی متنه اؤز اوبرازینی یئرلشدیریر، اوخوجو ایله اونسيّتده اؤز اوبرازینین دونیاسیندان، فردی اجتماعی و ائستئتیک باخیشلاریندان چیخیش ائدیر.
سونرادان بدیعی متنده مؤلّیف اوبرازی فیلولوگییا علمینین آراشدیردیغی جدّی مسئلهلردن بیرینه چئوریلمیشدیر. روس عالیمی و.و. وینوقرادوو قئید ائدیر کی، یازیچینین اوبرازی بدیعی اثرده همیشه تظاهورائدیر. سؤزون مضمونوندا، تصویرین تقدیمینده مؤلّیفین سیماسی حیسّ اولونور. بو، یازیچینین رئال حیاتداکیندان فرقله نن"آکتیور" سیماسیدیر.
ائششهیین تاپیلماغی و یا" داناباش کندینین احوالاتلاری" ندا-تراگیزم
یازان: «متی عثمان اوغلو»
کوچورن:«زکیه ذلفقاری»
حاضیرلایان:ادبیات سئونلر
من اونیوئرسیتئتی" داناباش کندینین احوالاتلاری": "بدیعی دئتال و تفرّوعات مؤوضوسوندا دیپلوم ایشی مودافیه ائلهییب بیتیرمیشم. دیپلوم ایشینی یازارکن اثری دفعهلرله اوخوموشدوم. او واخت منی داها چوخ جلب ائلهین اثردهکی تفرّوعاتلارین و دئتاللارین گولوش یاراتماقدا رولو، بدیعی گولوشون موکممللییی ایدی. ائله ایندی ده بو قناعتدهیم. " اثر جمعيّتین بوتون آغریلارینی، دردلرینی، عیبهجرلیکلرینی تضادلارینی، ضديّتلرینی گولدوره- گولدوره آچیر" دئسم، یقین کی، دئییلنلری تکرار ائتمیش اولارام. جمعيّتین آغریلارینی اؤزونه گولدوره- گولدوره گؤسترمک جلیل مممدقولوزاده یارادیجیلیغینین تعییناتیدیر.
ایندی اونیوئرسیتئتده ادبيّات تاریخیمیزین ایرمینجی عصرین اوّللرینی احاطه ائدن دؤورونو تدریس ائدیرم و موحاضیرهلره حاضرلاشارکن یادداشیمی تزهلهمک اوچون دفعهلرله اوخودوغوم متنلری یئنیدن نظردن کئچیریرم.
قریبه دیرکی، "احوالاتلار" سون واختلار منی داها چوخ تراگیزمی، مضمونونون و بدیعی سیستمینین فاجعهویلییی ایله دوشوندورور...
آنتیک یونان فیلوسوفو سوقراتدان آلینمیش" قلبیمدن گلن سس... پاک و تمیز اینصافیمین سسیدیر..." ائپیقرافی ایله باشلایان اثر سونا قدر مؤلّیفین سسی ایله موشایعت اولونور و اینسان اورَگیینی پارچالایان تراژیک بیر بدیعی دئتاللا تاماملانیر:
" زیبا آغلایا- آغلایا گیردی آناسینین قوجاغینا. ائو قارانلیق اولماق جهته زیبانین بورنونون قانی سئچیلمیردی. ولیقولونون آنجاق ایندی یادینا دوشدوکی، زیبا آناسینین اوست -باشینی قانا باتیراجاق، اوزونو توتدو زینبه:
- آنا ، زیبانین بورنوقانیییبدی، قویما سورتسون اوستونه.
زینب زیبانی قوجاقلایاندا گؤردو کی، قیزینین اوست- باشی یاشدی. آمّا ائله خیال ائلدی کی، گؤز یاشیدیر. "
پاک و تمیز ویجدانین سسی ایله موشایعت اولونان متن بویونجا اوخوجو گؤز یاشینین، ماتمین ایچیندن کئچیریلیر:" او محلهده بینوا زینبین و اوشاقلارینین ماتمی، بو محلهده یازیق شر فین و بالالارینین ماتمی... او محلهده ده فقیر محمّدحسن عمینین و بوتون کولفتین ماتمی..."
اثرین پئرسوناژلاری: زینب ده، محمّدحسن عمی ده، ولیقولودا، لاپ ائله خودایار بَی ده، اونون انلیکدن- کیرشاندان اوزو تانینمایان تزه آروادی دا زامانین و موحیطین بدبخت ائتدییی، بیر- بیرینه بنزمه ین زاواللی اینسانلاردیر. بو اینسانلارین دؤیَنی ده بدبختدیر، دؤیولنی ده. اثر باشدان سونا قدر فاجعهایله موشایعت اولونور. بونا باخمایاراق، اثرین بدبخت پئرسوناژلاری آراسیندا فاجعهوی قهرمان آدی چکمک چتیندیر. بس اثرین اوخوجونو آغری ایله یوکلهین، متندن اوخوجویا آغری اؤتورن فاجعهوی قهرمانی کیمدیر؟ عمومیّتله، اثرده بئله بیر قهرمان وارمی؟
بو سوالا جاواب وئرمک اوچون متن بویو اوخوجو ایله اونسيّت قورآن، بضا اؤز ائموسییالارینی دویغولارینی، حادثهلره و اینسانلارا موناسیبتینی اوخوجودان گیزلتمه ین، بضا ده احوالاتلاردان آیریلیب اوخوجویا سئنتیمئنتال- مئلودراماتیک ریجتلرله موراجعت ائدن مؤلّیف اوبرازی آیریجا تحلیل و آراشدیرما طلب ائدیر.
ف.م. داستایئوسکینین هله گنجلیک دؤورونده فوتو سرگیسی ایله باغلی قئیدلرینده ماراقلی بیر مولاحیظه وار:"... ایستر شکیل اولسون، ایسترحِکایه، ایستر موسیقی اثری- اورادا مؤلّیفین اؤزو موطلق گؤرونه جکدیر، او، ایختیارسیز اولاراق، حتی اؤز ایراده سینین عکسینه عکس اولوناجاق، اؤزونون بوتون باخیشلاری ایله، اؤز کاراکتئری ایله... تظاهورائده جک."
بؤیوک سؤز اوستاسینین بو مولاحیظهسینی عومومی شکیلده بئله ایضاح ائتمک مومکوندور کی، تصویری صنعتین آیری- آیری نؤوعلرینده اولدوغو کیمی، ادبيّاتدا دا ایستنیلن متنین" بدیعی اولماسینی" شرطلندیرن اورادا مؤلّیفین اؤز اوبرازینین مؤوجودلوغودور. بدیعی اثردهکی حادثهلر و اینسانلار جانسیز گوزگودهکی کیمی عکس ائتدیریلمیر، اوخوجو بونلاری مؤلّیفین گؤزوندن گؤرور. مؤلّیف فوتو چکنده فوتویا، ،شعر، یاخود حِکایه یازاندا بدیعی متنه اؤز اوبرازینی یئرلشدیریر، اوخوجو ایله اونسيّتده اؤز اوبرازینین دونیاسیندان، فردی اجتماعی و ائستئتیک باخیشلاریندان چیخیش ائدیر.
سونرادان بدیعی متنده مؤلّیف اوبرازی فیلولوگییا علمینین آراشدیردیغی جدّی مسئلهلردن بیرینه چئوریلمیشدیر. روس عالیمی و.و. وینوقرادوو قئید ائدیر کی، یازیچینین اوبرازی بدیعی اثرده همیشه تظاهورائدیر. سؤزون مضمونوندا، تصویرین تقدیمینده مؤلّیفین سیماسی حیسّ اولونور. بو، یازیچینین رئال حیاتداکیندان فرقله نن"آکتیور" سیماسیدیر.
" حِکایهچی یازیچینین- نیطقده یارانیشیدیر و حِکایهچینین اوبرازی( او اؤزونو"مؤلّیف " کیمی تقدیم ائدیر)
یازیچی
نین بدیعی"آکتیورلوغونون" فورماسیدیر. "( وینوقرادوو و.و. پروبلئما اوبرازا آوتورا و خودوژئستوئننوی.لیتئراتورئ // وینوقرادوو و.و. او تئوریی خودوژئستوئننوی رئچی. موسکوا:،1971 سپتامبر. )191.
و.و. وینوقرادوو مؤلّیف اوبرازینا اثرین بدیعی سیستمینی بیر مرکزه جمعلشدیرن اؤزک کیمی یاناشیر:" مؤلّیفین اوبرازی- نیطقین سادجه سوبیئکتی دئییلدیر. بو، اثرین ماهیّتینین بیر یئره جمعلشدیریلمیش ایفادهسیدیر، پئرسوناژلارین نیطقلرینین بوتون سیستمینی تحکیهچی، حِکایهچی و یا حِکایهچیلر ایله موناسیبتده بیر آرایا گتیریر و اونلارین واسطهسیله بوتؤولوکده ایدئیا- اوسلوب مرکزینی، فوکوس نؤقطهسینی تشکیل ائدیر. "(اورادا ص. 118.)
بو باخیمدان، هر بیر اثرده یازیچینین بیوقرافیک کیملییی ایله یاناشی، اثر بویو اوخوجونو موشایعت ائدن بدیعی اوبرازی دا ماراق دوغورور. "احوالاتلار دا" مؤلّیفین اوبرازی حادثهلرده بیرباشا ایشتیراک ائتمسه ده، اوخوجو- متن اونسيّتینی فعال شکیلده ایداره ائدیر. مؤلّیف تحکیه بویونجا اوخوجودان آیریلمیر، اوخوجویا متندهکی ایشتیراکینی حیسّ ائتدیریر. متنین آلت قاتینداکی مطلبلر، اثرین معناچکیسی، کومیکلییین و فاجعهویلییین ماهیّتی بو اونسيّتده اوزه چیخیر.
"احولاتلار ین" بیر یونگولواری موقدّیمه سیندن سونونا- زینبین قیزی 11 یاشلی زیبانین دؤیولَرک خودایار بَیین ائویندن آغزی-بورنو، اوست- باشی قانلی آناسینین اوستونه گلدییی آنا قدر اوخوجو ایله اویون قورآن مؤلّیف اوبرازی سونرادان جلیل مممدقولوزاده نین نسرینین، دراماتورگییاسینین، پوبلیسیستیکاسینین ایچیندن کئچیر، بو اوبراز ادیبین، ژانریندان آسیلی اولمایاراق، بوتون اثرلرینده اؤزونو تراژیک قهرمان کیمی گؤستریر.
میرزه جلیل"احوالاتلار ین" موقدّیمه سینده اثرین یازیلماسیندا بیلا واسیطه ایشتیراک ائدن ایکی شخص تقدیم ائدیر:" ناغیل ائدیبدی لاغلاغی صادیق. یازییا گؤتوروبدو قزئتچی"خلیل". اصلینده، متنی تقدیم ائدن مؤلّیفین بو جور ایکیلی تعییناتی متنین پوئتیک ستروکتورونون موعيّنلشدیریلمهسی باخیمیندان داهیانه بیر یاناشمادیر. ،بو هئچ شوبههسیز کی، جلیل مممدقولوزاده نین بدیعی سؤزو قئیری- عادی یارادیجیلیق دوهاسی ایله حیسّ ائتمه سیندن ایرلی گلیر. "احوالاتلار" او واخت هله نثرتجروبهسی دئمک اولار کی، اولمایان آذربایجان دیلینده اوخوجویا بدیعی نیطقین ایکی سويّهسینده تقدیم ائدیلهجَکدی: یازی- پوزو بیلمه ین لاغلاغی صادیق احوالاتلاری دوزوب- قوشوب دانیشاجاق، قزئتچی خلیل ایسه قلمه آلاجاق، یازاجاقدی.
بئلهلیکله "احوالاتلار" دا دانیشیق، شیفاهی نیطق اوسلوبو ایله آذربایجان دیلینین هله اؤزونو آختارماقدا اولان، سینتاکسیسی" وطن دیلی" درسلییینین جاذیبه ساحهسیندن کنارا چیخماقدا چتینلیک چکن نثر اوسلوبو بیر آرایا گتیریلیب سینتئزلشدیریلیر.
جلیل مممدقولوزاده تحکیهچینین فونکسییاسینی دقیقلشدیریر:" اوّل منیم آدیمی قویدولارناغیلچی، آمّا سونرا گؤردولرکی، بو آد منه یاراشمیر. -خولاصئیی کلام، منیم آدیم قالدی قزئتچی." بو آدی قویان، بو تعییناتی دوشونن، اثرین ستروکتوروندا ناغیلچی ایله قزئتچی واریانتلارینی موقایسه ائدن، سئچیم آپاران، اصلینده، مؤلّیفین اؤزو ایدی. او، لاغلاغی صادیغین دانیشدیقلاری ایله قزئتچی خلیلین یازدیقلارینی بیر آرایا گتیرمکله تحکیهدهکی شیفاهی و یازیلی نیطق اوسلوبلارینین سرحدینی دقیقلشدیریر.
متنده لاغلاغی صادیغین وارلیغی نظره چارپمیر. بونونلا بئله، متنین ستروکتوروندا"لاغلاغی" - لطیفه -پوئتیکاسی آیریجا یئر توتور.
مؤلّیفین متنده اؤز آدیندان دانیشماغا"وکالت" وئردییی "من" قزئتچی- خلیل اوبرازی ایسه متنه "ناغیلچی" کیمی دئییل، محض یازیچی( قزئتچی) کیمی موداخیله لر ائدیر( باخمایاراق کی، متنده ناغیل پوئتیکاسیندان گلن اِلِمِنتلر ده کیفایت قده ردیر). اونو دا دئمهیی ضروری حِساب ائدیرم کی، بورادا "قزئتچی" تعیینینی ایندیکی پوبلیسیست آنلاییشی ایله قاریشیق سالماماق لازیمدیر. بو سؤز متنی قلمه آلان، یازان معناسیندا ایشلدیلیب.
اثرین سوژئتی او قدر ده مورکّب دئییل: تقدیم اولونان حِکایهنین سرلؤوحهسی("ائششهیین ایتمکلییی") سوژئت حاقیندا اوّلجهدن حاضر تصوّور یارادیر. سرلؤوحهدن ده گؤروندویو کیمی، سوژئتین آنا خطتینی ائششهیین ایتمهسی تشکیل ائدیر. متنی اوخویاندا ایسه بو قناعت حاصیل اولور کی، جلیل مممدقولوزاده نین مقصدی هئچ ده ائششهیین ایتمهسی اوزه رینده مورکّب سوژئت قوروب، اوخوجونو حادثهلرین" خوشبخت( و یا بدبخت) "سونلوغونون اینتیظاریندا ساخلاماق دئییل.
یازیچی
نین بدیعی"آکتیورلوغونون" فورماسیدیر. "( وینوقرادوو و.و. پروبلئما اوبرازا آوتورا و خودوژئستوئننوی.لیتئراتورئ // وینوقرادوو و.و. او تئوریی خودوژئستوئننوی رئچی. موسکوا:،1971 سپتامبر. )191.
و.و. وینوقرادوو مؤلّیف اوبرازینا اثرین بدیعی سیستمینی بیر مرکزه جمعلشدیرن اؤزک کیمی یاناشیر:" مؤلّیفین اوبرازی- نیطقین سادجه سوبیئکتی دئییلدیر. بو، اثرین ماهیّتینین بیر یئره جمعلشدیریلمیش ایفادهسیدیر، پئرسوناژلارین نیطقلرینین بوتون سیستمینی تحکیهچی، حِکایهچی و یا حِکایهچیلر ایله موناسیبتده بیر آرایا گتیریر و اونلارین واسطهسیله بوتؤولوکده ایدئیا- اوسلوب مرکزینی، فوکوس نؤقطهسینی تشکیل ائدیر. "(اورادا ص. 118.)
بو باخیمدان، هر بیر اثرده یازیچینین بیوقرافیک کیملییی ایله یاناشی، اثر بویو اوخوجونو موشایعت ائدن بدیعی اوبرازی دا ماراق دوغورور. "احوالاتلار دا" مؤلّیفین اوبرازی حادثهلرده بیرباشا ایشتیراک ائتمسه ده، اوخوجو- متن اونسيّتینی فعال شکیلده ایداره ائدیر. مؤلّیف تحکیه بویونجا اوخوجودان آیریلمیر، اوخوجویا متندهکی ایشتیراکینی حیسّ ائتدیریر. متنین آلت قاتینداکی مطلبلر، اثرین معناچکیسی، کومیکلییین و فاجعهویلییین ماهیّتی بو اونسيّتده اوزه چیخیر.
"احولاتلار ین" بیر یونگولواری موقدّیمه سیندن سونونا- زینبین قیزی 11 یاشلی زیبانین دؤیولَرک خودایار بَیین ائویندن آغزی-بورنو، اوست- باشی قانلی آناسینین اوستونه گلدییی آنا قدر اوخوجو ایله اویون قورآن مؤلّیف اوبرازی سونرادان جلیل مممدقولوزاده نین نسرینین، دراماتورگییاسینین، پوبلیسیستیکاسینین ایچیندن کئچیر، بو اوبراز ادیبین، ژانریندان آسیلی اولمایاراق، بوتون اثرلرینده اؤزونو تراژیک قهرمان کیمی گؤستریر.
میرزه جلیل"احوالاتلار ین" موقدّیمه سینده اثرین یازیلماسیندا بیلا واسیطه ایشتیراک ائدن ایکی شخص تقدیم ائدیر:" ناغیل ائدیبدی لاغلاغی صادیق. یازییا گؤتوروبدو قزئتچی"خلیل". اصلینده، متنی تقدیم ائدن مؤلّیفین بو جور ایکیلی تعییناتی متنین پوئتیک ستروکتورونون موعيّنلشدیریلمهسی باخیمیندان داهیانه بیر یاناشمادیر. ،بو هئچ شوبههسیز کی، جلیل مممدقولوزاده نین بدیعی سؤزو قئیری- عادی یارادیجیلیق دوهاسی ایله حیسّ ائتمه سیندن ایرلی گلیر. "احوالاتلار" او واخت هله نثرتجروبهسی دئمک اولار کی، اولمایان آذربایجان دیلینده اوخوجویا بدیعی نیطقین ایکی سويّهسینده تقدیم ائدیلهجَکدی: یازی- پوزو بیلمه ین لاغلاغی صادیق احوالاتلاری دوزوب- قوشوب دانیشاجاق، قزئتچی خلیل ایسه قلمه آلاجاق، یازاجاقدی.
بئلهلیکله "احوالاتلار" دا دانیشیق، شیفاهی نیطق اوسلوبو ایله آذربایجان دیلینین هله اؤزونو آختارماقدا اولان، سینتاکسیسی" وطن دیلی" درسلییینین جاذیبه ساحهسیندن کنارا چیخماقدا چتینلیک چکن نثر اوسلوبو بیر آرایا گتیریلیب سینتئزلشدیریلیر.
جلیل مممدقولوزاده تحکیهچینین فونکسییاسینی دقیقلشدیریر:" اوّل منیم آدیمی قویدولارناغیلچی، آمّا سونرا گؤردولرکی، بو آد منه یاراشمیر. -خولاصئیی کلام، منیم آدیم قالدی قزئتچی." بو آدی قویان، بو تعییناتی دوشونن، اثرین ستروکتوروندا ناغیلچی ایله قزئتچی واریانتلارینی موقایسه ائدن، سئچیم آپاران، اصلینده، مؤلّیفین اؤزو ایدی. او، لاغلاغی صادیغین دانیشدیقلاری ایله قزئتچی خلیلین یازدیقلارینی بیر آرایا گتیرمکله تحکیهدهکی شیفاهی و یازیلی نیطق اوسلوبلارینین سرحدینی دقیقلشدیریر.
متنده لاغلاغی صادیغین وارلیغی نظره چارپمیر. بونونلا بئله، متنین ستروکتوروندا"لاغلاغی" - لطیفه -پوئتیکاسی آیریجا یئر توتور.
مؤلّیفین متنده اؤز آدیندان دانیشماغا"وکالت" وئردییی "من" قزئتچی- خلیل اوبرازی ایسه متنه "ناغیلچی" کیمی دئییل، محض یازیچی( قزئتچی) کیمی موداخیله لر ائدیر( باخمایاراق کی، متنده ناغیل پوئتیکاسیندان گلن اِلِمِنتلر ده کیفایت قده ردیر). اونو دا دئمهیی ضروری حِساب ائدیرم کی، بورادا "قزئتچی" تعیینینی ایندیکی پوبلیسیست آنلاییشی ایله قاریشیق سالماماق لازیمدیر. بو سؤز متنی قلمه آلان، یازان معناسیندا ایشلدیلیب.
اثرین سوژئتی او قدر ده مورکّب دئییل: تقدیم اولونان حِکایهنین سرلؤوحهسی("ائششهیین ایتمکلییی") سوژئت حاقیندا اوّلجهدن حاضر تصوّور یارادیر. سرلؤوحهدن ده گؤروندویو کیمی، سوژئتین آنا خطتینی ائششهیین ایتمهسی تشکیل ائدیر. متنی اوخویاندا ایسه بو قناعت حاصیل اولور کی، جلیل مممدقولوزاده نین مقصدی هئچ ده ائششهیین ایتمهسی اوزه رینده مورکّب سوژئت قوروب، اوخوجونو حادثهلرین" خوشبخت( و یا بدبخت) "سونلوغونون اینتیظاریندا ساخلاماق دئییل.
بورادا یازیچینی( و اثردهکی مؤلّیف اوبرازینی) احوالاتلاردان چوخ احوالاتلارین باش وئردییی موحیط ، او موحیطده یاشایان اینسانلارین حیاتی، دوشونجهسی، قایغیلاری ماراقلا
ندیریر. موحیطین اوزه رینده ایسه بیر ماتم روزگاری دولاشماقدادیر:" مثلا، ایندی بو ساعت بورادا خودایار کاتدا لذّتنن ییخیلیب یاتدی. آمّا ائله بو ساعت داناباش کندینده اوچ یئرده ماتم قورولوبدو. اوچونهده خودایار بَی اؤزو باعث اولوبدور."
دوزونه قالسا، سوژئت" خوشبخت سونلوقلا" تاماملانیر: دؤرد ایل سونرا ائششک اؤز آیاغی ایله گلیب محمّدحسن عمینین قارشیسینا چیخیر. ائششهیین تزه صاحبی داناباش کندیندن کئچنده محمّدحسن عمی ائششهیینی تانیییر و خودایار بَی ائششهیین تزه صاحبینی زوغال آغاجینین آلتینا سالیر، دؤیه- دؤیه ائششیی اونون الیندن آلیب، محمّدحسن عمییه قایتاریر. محمّدحسن عمی ده خودایار بَیه دوعا ائلیه- ائلیه ائششیی آپاریب تؤولیه سالیر. او دا ماراقلیدیرکی، اثرده ائششهیین ایتمهسی یومورلا، بدیعی گولوشله، تاپیلماسی ایسه حوزن و کدرله تقدیم اولونور.
روس ادبيّاتشوناسی ب.م. ائیخئنباوم قوقولون"شینئل" اثرینین پوئتیکاسیندان دانیشارکن اثرین پریمیتیو نووئللالاردان فرقینی وورغولایاراق یازیردی کی، پریمیتیو نووئللا تحکیهنی تانیمیر و اونون تحکیهیه احتیاجی دا یوخدور، چونکی بو جور اثرلر حادثه و وضيّتلرین سرعتله ديَیشمهسی، جوربهجورلویو اوزه رینده قورولور. پریمیتیو نووئللانین تشکیل ائدیجی باشلانغیجی موتیولرین و اونلارین اساسلاندیریلماسینین(موتیواسییاسینین) چولغالاشماسیندان عبارتدیر. بو، کومیک نووئللایا دا عایددیر: اونون اساسینا تحکیهدن کنار اولان کومیک وضيّتلرله دولو لطیفه قویولور.
" کومپوزیسییا او واخت تامامیله ديَیشیر کی، ... سوژئت تشکیل ائدیجی رولونو ایتیریر، باشقا سؤزله، حِکایهچی سوژئتدن یالنیز آیری- آیری استیلیستیک اوصوللارین بیر آرایا گتیریلمهسی اوچون ایستیفاده ائده رک نه یوللاسا اؤزونو اؤن پلانا گتیریر. بو زامان آغیرلیق مرکزی سوژئتدن( بورادا آغیرلیق مینیموما قدر آزالیر) تحکیهنین اوصوللارینا اؤتورولور، اساس کومیک رول گاه ساده سؤز اویونلاری ایله کیفایتلهنن، گاه دا کیچیک لطیفهلره قدر اینکیشاف ائتدیریلن کالامبورلارا کئچیریلیر. کومیک اِففِکتلره تحکیه مانراسی ایله نایل اولونور. اونا گؤره ده بو جور کومپوزیسییانین اؤیرنیلمهسی اوچون اثره سپهلنمیش محض بو"خیردالیقلار" چوخ موهومدور، اونلاری گؤتورسن، نووئللانین قورولوشو داغیلار."
بنزر پوئتیک قورولوشو"احوالاتلار" دا دا گؤروروک. بورادا سوژئت، متن- اوخوجو اونسيّتینده تشکیل ائدیجی اهميّت داشیماقدان داها چوخ، ایرونیک تون یاراتماغا خیدمت ائدیر. متنین آیری- آیری تفرّوعاتلارلا و بدیعی دئتاللارلا تظاهور ائدن ایرونییا قاتی دقتی سوژئتدن آییریب مؤلّیفین قویدوغو درین اجتماعی مسئلهلره یؤنه لدیر. اونا گؤره ده بو اثرین تحلیلی زامانی تدقیقاتچیلار متنین پوئتیک سیستمینین تحلیلیندن داها چوخ، مؤلّیفین اجتماعی گؤروشلرینین آراشدیریلاماسینا اوستونلوک وئریرلر. چونکی ایرونییا یاراتماغا خیدمت ائدن سوژئتین شرطی سجّیه داشیدیغی متن اوخوجونو، تدقیقاتچینی مؤلّیفین ایرونییا پرده سینین آلتیندا دئمک ایسته دییی حیات حقیقتلرینی آشکارلاماغا، درک و ایضاح ائتمیه تحریک ائدیر.
"احوالاتلار" دا ائششهیین ایتیب- تاپیلماسی اوخوجو ایله متن آراسیندا اوستالیقلا قورولان اویوندور. اویون اوخوجونون گؤزلرینین قارشیسیندا باش وئریر و اوخوجو گؤردوکلرینه گولمیه دعوت اولونور:" دوغرودان، چوخ گولملی احوالاتدی و چوخ قشنگ احوالاتدی. اوندان اؤترو قشنگ احوالاتدی کی، آدام گولور، اورَگیی آچیلیر. یوخسا نَیه لازیمدیر قم و قوصّه گتیرن حکایت؟!".
اویونون آرخاسیندا درین اجتماعی آغریلار، بؤیوک بشری کدر، قیریلان، مهو اولان اینسان طالعلری و طالعلرین دوچار اولدوغو ماتمدن اورَگیی پارچالانان مؤلّیف اوبرازی دایانیر. ائششک تاپیلماغینا تاپیلیر. "... آمّا تعجبلو شئی بودورکی، ایندییه کیمی محمّدحسن عمینین اوغلو احمد گؤروکمور. ایندییه کیمی بو قدر قیشقیریغا بو قدر جمعيّت ییغیشیب، نه احمد آداملارین ایچینه گلدی، نه ده محمّدحسن عمینین عؤورتی باشینی قاپیدان ائشییه اوزاتدی کی، گؤرسون بو نه معرهکهدی."
ائششهیین تاپیلماسی متنه داها درین و داها حوزنلو تراژیک تون علاوه ائدیر، مؤلّیف اوبرازینین چاره سیزلییینی قاباردیب اؤن پلانا گتیریر.
ندیریر. موحیطین اوزه رینده ایسه بیر ماتم روزگاری دولاشماقدادیر:" مثلا، ایندی بو ساعت بورادا خودایار کاتدا لذّتنن ییخیلیب یاتدی. آمّا ائله بو ساعت داناباش کندینده اوچ یئرده ماتم قورولوبدو. اوچونهده خودایار بَی اؤزو باعث اولوبدور."
دوزونه قالسا، سوژئت" خوشبخت سونلوقلا" تاماملانیر: دؤرد ایل سونرا ائششک اؤز آیاغی ایله گلیب محمّدحسن عمینین قارشیسینا چیخیر. ائششهیین تزه صاحبی داناباش کندیندن کئچنده محمّدحسن عمی ائششهیینی تانیییر و خودایار بَی ائششهیین تزه صاحبینی زوغال آغاجینین آلتینا سالیر، دؤیه- دؤیه ائششیی اونون الیندن آلیب، محمّدحسن عمییه قایتاریر. محمّدحسن عمی ده خودایار بَیه دوعا ائلیه- ائلیه ائششیی آپاریب تؤولیه سالیر. او دا ماراقلیدیرکی، اثرده ائششهیین ایتمهسی یومورلا، بدیعی گولوشله، تاپیلماسی ایسه حوزن و کدرله تقدیم اولونور.
روس ادبيّاتشوناسی ب.م. ائیخئنباوم قوقولون"شینئل" اثرینین پوئتیکاسیندان دانیشارکن اثرین پریمیتیو نووئللالاردان فرقینی وورغولایاراق یازیردی کی، پریمیتیو نووئللا تحکیهنی تانیمیر و اونون تحکیهیه احتیاجی دا یوخدور، چونکی بو جور اثرلر حادثه و وضيّتلرین سرعتله ديَیشمهسی، جوربهجورلویو اوزه رینده قورولور. پریمیتیو نووئللانین تشکیل ائدیجی باشلانغیجی موتیولرین و اونلارین اساسلاندیریلماسینین(موتیواسییاسینین) چولغالاشماسیندان عبارتدیر. بو، کومیک نووئللایا دا عایددیر: اونون اساسینا تحکیهدن کنار اولان کومیک وضيّتلرله دولو لطیفه قویولور.
" کومپوزیسییا او واخت تامامیله ديَیشیر کی، ... سوژئت تشکیل ائدیجی رولونو ایتیریر، باشقا سؤزله، حِکایهچی سوژئتدن یالنیز آیری- آیری استیلیستیک اوصوللارین بیر آرایا گتیریلمهسی اوچون ایستیفاده ائده رک نه یوللاسا اؤزونو اؤن پلانا گتیریر. بو زامان آغیرلیق مرکزی سوژئتدن( بورادا آغیرلیق مینیموما قدر آزالیر) تحکیهنین اوصوللارینا اؤتورولور، اساس کومیک رول گاه ساده سؤز اویونلاری ایله کیفایتلهنن، گاه دا کیچیک لطیفهلره قدر اینکیشاف ائتدیریلن کالامبورلارا کئچیریلیر. کومیک اِففِکتلره تحکیه مانراسی ایله نایل اولونور. اونا گؤره ده بو جور کومپوزیسییانین اؤیرنیلمهسی اوچون اثره سپهلنمیش محض بو"خیردالیقلار" چوخ موهومدور، اونلاری گؤتورسن، نووئللانین قورولوشو داغیلار."
بنزر پوئتیک قورولوشو"احوالاتلار" دا دا گؤروروک. بورادا سوژئت، متن- اوخوجو اونسيّتینده تشکیل ائدیجی اهميّت داشیماقدان داها چوخ، ایرونیک تون یاراتماغا خیدمت ائدیر. متنین آیری- آیری تفرّوعاتلارلا و بدیعی دئتاللارلا تظاهور ائدن ایرونییا قاتی دقتی سوژئتدن آییریب مؤلّیفین قویدوغو درین اجتماعی مسئلهلره یؤنه لدیر. اونا گؤره ده بو اثرین تحلیلی زامانی تدقیقاتچیلار متنین پوئتیک سیستمینین تحلیلیندن داها چوخ، مؤلّیفین اجتماعی گؤروشلرینین آراشدیریلاماسینا اوستونلوک وئریرلر. چونکی ایرونییا یاراتماغا خیدمت ائدن سوژئتین شرطی سجّیه داشیدیغی متن اوخوجونو، تدقیقاتچینی مؤلّیفین ایرونییا پرده سینین آلتیندا دئمک ایسته دییی حیات حقیقتلرینی آشکارلاماغا، درک و ایضاح ائتمیه تحریک ائدیر.
"احوالاتلار" دا ائششهیین ایتیب- تاپیلماسی اوخوجو ایله متن آراسیندا اوستالیقلا قورولان اویوندور. اویون اوخوجونون گؤزلرینین قارشیسیندا باش وئریر و اوخوجو گؤردوکلرینه گولمیه دعوت اولونور:" دوغرودان، چوخ گولملی احوالاتدی و چوخ قشنگ احوالاتدی. اوندان اؤترو قشنگ احوالاتدی کی، آدام گولور، اورَگیی آچیلیر. یوخسا نَیه لازیمدیر قم و قوصّه گتیرن حکایت؟!".
اویونون آرخاسیندا درین اجتماعی آغریلار، بؤیوک بشری کدر، قیریلان، مهو اولان اینسان طالعلری و طالعلرین دوچار اولدوغو ماتمدن اورَگیی پارچالانان مؤلّیف اوبرازی دایانیر. ائششک تاپیلماغینا تاپیلیر. "... آمّا تعجبلو شئی بودورکی، ایندییه کیمی محمّدحسن عمینین اوغلو احمد گؤروکمور. ایندییه کیمی بو قدر قیشقیریغا بو قدر جمعيّت ییغیشیب، نه احمد آداملارین ایچینه گلدی، نه ده محمّدحسن عمینین عؤورتی باشینی قاپیدان ائشییه اوزاتدی کی، گؤرسون بو نه معرهکهدی."
ائششهیین تاپیلماسی متنه داها درین و داها حوزنلو تراژیک تون علاوه ائدیر، مؤلّیف اوبرازینین چاره سیزلییینی قاباردیب اؤن پلانا گتیریر.
" احمد ده اؤلوبدو، محمّدحسن عمینین عؤورتی ده اؤلوبدو. احمدی بیلدیر بوغاز آغریسی توتوب اؤلدو. آناسی اونون ایکی آی قوصّهسینی ائیلهییب، آخیری بیر درده موبتلا اولدو و عومرونو باغیشلادی محمّدحسن عمییه. آمّا محمّدحسن عمی ایندییه دک آند ایچیر کی، احمدی ده، عؤورتینی ده ائششهیین دردی اؤلدوردو."
بو کدرلی تفرّوعاتدان سونرا، متنین آهنگی ديَیشیر، سوژئتین" خوشبخت سونلوغو" اعلان ائدیلیر:" غرض، ائششک تاپیلدی."
آرا
دان ایللر کئچندن سونرا ائششهیین تاپیلماسی آبسورددان باشقا بیر شئی دئییلدی: بو حادثهیه سئوینه جک اینسان محمّدحسن عمینین اوغلو احمد اؤلموش، محمّدحسن عمینین زیارت آرزوسو گؤزونده قالمیشدی. او دا باشقا مسئلهدیرکی، بالاجا احمدین و آناسینین تربیهسی، محمّدحسن عمینین عائله موناسیبتلری، حیات طرزی مؤلّیف اوبرازینین گؤزوندن تقدیم اولونان تراژیک اجتماعی ناتارازلیقلاردیر.
محمّدحسن عمی باشینا گلنلری قدرین یازیسی ایله باغلاییر. مؤلّیف اوبرازینین آجیدیغی مسئلهلردن بیری ده بو پسیخولوگییا ایدی. ایستر محمّدحسن عمینین، ایسترسه ده خودایار بَیین بدبختلییی اونلاری گلهجیه باغلایان ایدئاللارین پوچلوغودور. محمّدحسن عمی ایفراط "ایدئالیستدیر"، خودایار بَی ده ایفراط"ماتئریالیست." محمّدحسن عمینین ایدئالی اونو بو دونیادان آییریر، خودایار بَیی بو دونیایا باغلایان"ماتئریالیزم" ایسه بوتون اینسانی ديَرلری هئچه ساییر، آیاقلاییر، مهو ائدیر. بونا گؤره ده، مؤلّیفین اوبرازی بضاً یازیچینین نظارتیندن چیخیر، مؤلّیف اوبرازینین حادثهلردن دوغان ائموسییالاری آغریلاری" سئنتیمئنتال-مئلودراماتیک" بویالارلا("آخ آنا! سن نه گؤزل زادسان!" )کیمی دیله گتیریلیر. متنه زامان- زامان مؤلّیف اوبرازینین آغریلی نیدالاری، " ویجدانین پاک سسی" سپه لنیر. اثرین هم زینبله، هم ده محمّدحسن عمی ایله باغلی آیری- آیری ائپیزودلاریندا مؤلّیف اوبرازی "لاغلاغی" رولوندان چیخیب، تراژیک ریتوریکایا کئچیر. چونکی او، هر شئیین اصلینی گؤرور، درک ائله ییر، آنجاق الیندن یانماقدان باشقا بیر چاره گلمیر.
" خودایار بَی گئنه حربه- قاداغا کسیب قاسیملی و هر ایکی کربلایی ایله اوز قویدو گلمکلییه قاضیگیله. محمّدحسن عمی بیر- ایکی قدم اونلارین دالینجا گلیب دوردو و مات- مات گؤزونو دیکدی بو گئدن آغالارا . بونلار دؤنگنی دؤنوب گؤزدن ایتدیلر. آمّا یازیق محمّدحسن عمی واقعاً آغلادی. واللاه، بالله آغلادی. یعنی نئجه آغلادی؟ اوشاق کیمی آغلادی. "
و یا
" ایندیکی حالیندا زینب بنزه ییردی بیر ائله شخصه... زهر شوشه سینی قاباغینا قویوب باخیر و بیلمیر نه ائله سین: ایچسین، یا یوخ؟ ایچمسه درد، قوصّه و قم اونو اؤلدوره جک، ایچسه زهر اؤلدوره جک. " پس مصلحت بودور کی، "ایچیم دئییب- شوشهنی چکیر باشینا."
اثرده مؤلّیف اوبرازینین تراگیزمی بیر ده موحیطه قاریشا بیلمهمه سینده، موحیطله" کنار آدام" رولوندا دانیشماق مجبوریییتینده اولماسیندادیر. " کنار"آدامین ( اونو روس ایصطیلاحی ایله آرتیق"آدام" دا آدلاندیرا بیلریک) اعتراضینین ان تأثیرلی ایفادهسی ایسه تراژیک حادثهنی"لاغلاغییا"چئویرمک، حیرصیندن، غضبیندن دیشینی- دیشینه سیخیب گولمکدیر. بو نؤقطهدن یاناشاندا اثرین ستروکتوروندا یازی(قزئتچی) اوسلوبو داها چوخ تراگیزمین، شیفاهی اوسلوب(لاغلاغی) ایسه گولوشون داشیییجیسی کیمی چیخیش ائدیر.
"احوالاتلار" دا خودایار بَیین باعث اولدوغو ماتم موحیطی ایله ادیبین سونرادان قلمه آلدیغی"اؤلولر" عالمی آراسیندا بؤلونمز بیر بوتؤولوک وار. خودایار بَی اؤلموش دوستونون یئتیملرینین وار- دؤولتینه صاحب اولور، اونون ناموسونو آیاقلاییر، اؤولادلارینی گؤزویاشلی قویور. "اؤلولر" موحیطینین اؤلن دوغمالارینین قارشیسینا چیخماغا اوزو اولمایان، اونا گؤره ده اؤلولرینین دیریلمهسینی آرزولامایان"دیریلرینین" ایسه هرهسی اؤزلویونده بیر خودایار بَیدیر.
"احوالاتلار" دا حادثهلره قاریشمایان، موناسیبتلرین گئدیشینه تأثیرگؤسترمهین، قیراقدان باخیب ایچین- ایچین یانان مؤلّیف اوبرازی ایله "اؤلولر" دهکی کئفلی ایسگندر آراسیندا سئمانتیک سسلشمه وار. بو اوبرازلارین ریتوریکاسینداکی، اونلاری جمعيّتدن کنارا ایتلهین شرطلردکی بنزرلیک نظردن قاچمیر. بونلاردان بیری جمعيّتین ایشینه قاریشمیر، جمعيّتین کدرلی احوالاتلارینی یازییا آلیب گولور، او بیریسی ایسه جمعيّتین ایچینده اولسا دا، اؤزونو اطرافینداکی اینسانلاردان ایچکی ایله تجرید ائدیر. بومعنادا، "احوالاتلار" داکی مؤلّیف اوبرازی کئفلی ایسگندرین سلفی حِساب ائدیله بیلر. فرق بوندادیر کی، ایسگندر موحیطین ایچینده دیر، اوراداکی اینسانلارلا تماسدادیر، سؤزونو اونلارا دئمک، اونلارین اوزونه توپورمک ایمکانی وار.
بو کدرلی تفرّوعاتدان سونرا، متنین آهنگی ديَیشیر، سوژئتین" خوشبخت سونلوغو" اعلان ائدیلیر:" غرض، ائششک تاپیلدی."
آرا
دان ایللر کئچندن سونرا ائششهیین تاپیلماسی آبسورددان باشقا بیر شئی دئییلدی: بو حادثهیه سئوینه جک اینسان محمّدحسن عمینین اوغلو احمد اؤلموش، محمّدحسن عمینین زیارت آرزوسو گؤزونده قالمیشدی. او دا باشقا مسئلهدیرکی، بالاجا احمدین و آناسینین تربیهسی، محمّدحسن عمینین عائله موناسیبتلری، حیات طرزی مؤلّیف اوبرازینین گؤزوندن تقدیم اولونان تراژیک اجتماعی ناتارازلیقلاردیر.
محمّدحسن عمی باشینا گلنلری قدرین یازیسی ایله باغلاییر. مؤلّیف اوبرازینین آجیدیغی مسئلهلردن بیری ده بو پسیخولوگییا ایدی. ایستر محمّدحسن عمینین، ایسترسه ده خودایار بَیین بدبختلییی اونلاری گلهجیه باغلایان ایدئاللارین پوچلوغودور. محمّدحسن عمی ایفراط "ایدئالیستدیر"، خودایار بَی ده ایفراط"ماتئریالیست." محمّدحسن عمینین ایدئالی اونو بو دونیادان آییریر، خودایار بَیی بو دونیایا باغلایان"ماتئریالیزم" ایسه بوتون اینسانی ديَرلری هئچه ساییر، آیاقلاییر، مهو ائدیر. بونا گؤره ده، مؤلّیفین اوبرازی بضاً یازیچینین نظارتیندن چیخیر، مؤلّیف اوبرازینین حادثهلردن دوغان ائموسییالاری آغریلاری" سئنتیمئنتال-مئلودراماتیک" بویالارلا("آخ آنا! سن نه گؤزل زادسان!" )کیمی دیله گتیریلیر. متنه زامان- زامان مؤلّیف اوبرازینین آغریلی نیدالاری، " ویجدانین پاک سسی" سپه لنیر. اثرین هم زینبله، هم ده محمّدحسن عمی ایله باغلی آیری- آیری ائپیزودلاریندا مؤلّیف اوبرازی "لاغلاغی" رولوندان چیخیب، تراژیک ریتوریکایا کئچیر. چونکی او، هر شئیین اصلینی گؤرور، درک ائله ییر، آنجاق الیندن یانماقدان باشقا بیر چاره گلمیر.
" خودایار بَی گئنه حربه- قاداغا کسیب قاسیملی و هر ایکی کربلایی ایله اوز قویدو گلمکلییه قاضیگیله. محمّدحسن عمی بیر- ایکی قدم اونلارین دالینجا گلیب دوردو و مات- مات گؤزونو دیکدی بو گئدن آغالارا . بونلار دؤنگنی دؤنوب گؤزدن ایتدیلر. آمّا یازیق محمّدحسن عمی واقعاً آغلادی. واللاه، بالله آغلادی. یعنی نئجه آغلادی؟ اوشاق کیمی آغلادی. "
و یا
" ایندیکی حالیندا زینب بنزه ییردی بیر ائله شخصه... زهر شوشه سینی قاباغینا قویوب باخیر و بیلمیر نه ائله سین: ایچسین، یا یوخ؟ ایچمسه درد، قوصّه و قم اونو اؤلدوره جک، ایچسه زهر اؤلدوره جک. " پس مصلحت بودور کی، "ایچیم دئییب- شوشهنی چکیر باشینا."
اثرده مؤلّیف اوبرازینین تراگیزمی بیر ده موحیطه قاریشا بیلمهمه سینده، موحیطله" کنار آدام" رولوندا دانیشماق مجبوریییتینده اولماسیندادیر. " کنار"آدامین ( اونو روس ایصطیلاحی ایله آرتیق"آدام" دا آدلاندیرا بیلریک) اعتراضینین ان تأثیرلی ایفادهسی ایسه تراژیک حادثهنی"لاغلاغییا"چئویرمک، حیرصیندن، غضبیندن دیشینی- دیشینه سیخیب گولمکدیر. بو نؤقطهدن یاناشاندا اثرین ستروکتوروندا یازی(قزئتچی) اوسلوبو داها چوخ تراگیزمین، شیفاهی اوسلوب(لاغلاغی) ایسه گولوشون داشیییجیسی کیمی چیخیش ائدیر.
"احوالاتلار" دا خودایار بَیین باعث اولدوغو ماتم موحیطی ایله ادیبین سونرادان قلمه آلدیغی"اؤلولر" عالمی آراسیندا بؤلونمز بیر بوتؤولوک وار. خودایار بَی اؤلموش دوستونون یئتیملرینین وار- دؤولتینه صاحب اولور، اونون ناموسونو آیاقلاییر، اؤولادلارینی گؤزویاشلی قویور. "اؤلولر" موحیطینین اؤلن دوغمالارینین قارشیسینا چیخماغا اوزو اولمایان، اونا گؤره ده اؤلولرینین دیریلمهسینی آرزولامایان"دیریلرینین" ایسه هرهسی اؤزلویونده بیر خودایار بَیدیر.
"احوالاتلار" دا حادثهلره قاریشمایان، موناسیبتلرین گئدیشینه تأثیرگؤسترمهین، قیراقدان باخیب ایچین- ایچین یانان مؤلّیف اوبرازی ایله "اؤلولر" دهکی کئفلی ایسگندر آراسیندا سئمانتیک سسلشمه وار. بو اوبرازلارین ریتوریکاسینداکی، اونلاری جمعيّتدن کنارا ایتلهین شرطلردکی بنزرلیک نظردن قاچمیر. بونلاردان بیری جمعيّتین ایشینه قاریشمیر، جمعيّتین کدرلی احوالاتلارینی یازییا آلیب گولور، او بیریسی ایسه جمعيّتین ایچینده اولسا دا، اؤزونو اطرافینداکی اینسانلاردان ایچکی ایله تجرید ائدیر. بومعنادا، "احوالاتلار" داکی مؤلّیف اوبرازی کئفلی ایسگندرین سلفی حِساب ائدیله بیلر. فرق بوندادیر کی، ایسگندر موحیطین ایچینده دیر، اوراداکی اینسانلارلا تماسدادیر، سؤزونو اونلارا دئمک، اونلارین اوزونه توپورمک ایمکانی وار.
"احوالاتلار" داکی مؤلّیف اوبرازی ایسه یالنیز اوخوجو ایله اونسيّت قورور. اونون موحیطه اعتراضینین اَن تأثیرلی واسطهسی ایسه زینبلی، محمّدحسنلی، خودایارلی موحیطه گولمکدیر.
"اؤلولر" ده ایسگندر آتاسیندان کربالایی فتوللاهین"دیریلمه" خبرینی ائشیدنده سانکی شرابین تأثیریندن آییلیب جدّی شکیلده تعجبلهنیر، آتاسی بو خبری اونون تأکیدی ایله تصدیقلهیندن سونرا ایسه" ایسگندر دوزه لیب، اوزونو دؤندریر کنارا و ایسته ییر گولمه یینی ساخلاسین، آمّا تاب گتی
ره بیلمه ییب، بیردن قاه -قاه چکیب گولور و قاچیرائشییه."
"احوالاتلار" داکی مؤلّیف اوبرازینین دا گولمکدن باشقا چارهسی یوخدور. گولوش اونون اوچون چیخیش یولو دئییل چاره سیزلیکدیر..!
مؤلّیف ناغیل ائدیلن تراژیک احوالاتلارا لطیفه حاضرجاوابلیغی و ییغجاملیغی وئرمکله دقتی اساس مسئلهیه " قم و قوصّه گتیرن"حکایته، موحیطین فاجعهسینه، اجتماعی موناقیشه لره یؤنه لدیر. بورادا ایشین ان مورکّب طرفی فاجعهنی " قم و قوصّه گتیرن"حکایتی لطیفه دیلینده تقدیم ائتمه کدیر. بو دا تصادوفی دئییل کی، جلیل مممدقولوزاده تأسیس ائتدییی و اوغروندا عومرونو قویدوغو ژورنالا شرقین ان مودریک لطیفه قهرمانین آدینی وئرمیش، اؤزونه ده مولّا نصرالدین تخلّوصو گؤتورموشدو.
آنجاق جلیل مممدقولوزاده نین ایستر نثراثرلرینده، ایسترسه ده "مولّا نصرالدین" ژورنالیندا تقدیم ائتدییی متنلر لطیفهدن تامامیله فرقلی، کومیزمله تراژیزمین چولغالاشماسینا شرایط یارادان، دیلیمیزین یئنی پوئتیک سويّهسینی موعيّنلشدیرن ادبيّات حادثهلریدیر.
ادیبین نثر اثرلرینده لاغلاغینین یازییا چئوریلمهسی، یازی اوسلوبوندا تقدیم اولونماسی اوچون ایرونییا تام گوجو ایله ایشه سالینیر. متنین تحکیهسینی داشیماق اوچونسه لطیفه ده گوجسوز گؤرونور. اونا گؤره ده اثر بویونجا لطیفه ژانرینین ستیلیزاسییا اولونماسینا، لطیفهدن فرقلی یئنی ژانرا احتیاج یارانیر. ادبيّاتشوناسلیغیمیز همین یئنی ژانرین" مولّا نصرالدین ده" "فئلیئتون" اولدوغو قناعتینده دیر. دریندن دقت یئتیرنده فئلیئتون ژانری میرزه جلیلین ژورنالدا نشر ائتدییی یازیلارین اَینینه گلمیر، یاخود دار گلیر.
بونا باخمایاراق ج. مممدقولوزاده نین موختلیف حجملی و مضمونلو نثر اثرلرینده حادثهلرین تقدیماتی ائپوس گئنیشلیییندن و درینلیییندن داها چوخ، لطیفه حاضرجاوابلیغینا، مودریکلییینه و سرراستلیغینا اساسلانیر. اونا گؤره ده متن بویو اوخوجو ایله اونسيّتده اولان مؤلّیف اوبرازی حادثهلری بیزه داها سویوققانلی و"بیطرف" چاتدیرماغا اوستونلوک وئریر. بو، لطیفه دانیشان آدامین اؤز دانیشدیغی لطیفهیه گولمهمهسی، دانیشدیغینی دینلهینه جدّی حادثه کیمی چاتدیرماغا جهد ائتمهسی کیمی باشا دوشوله بیلر. لطیفهنی دانیشان آدام اؤز مؤوقئیینی نه قدر گیزلی ساخلاییرسا، اونون دانیشدیغی دا او قدر تأثیرلی اولور.
اونو دا قئید ائتمهلییم کی، " داناباش کندینین احوالاتلاری" اثرینی کونکرئت بیر کنده، یاخود کونکرئت اینسانلارا باغلاماق فیلولوژی باخیمدان کؤکوندن یانلیشدیر و زیانلیدیر."داناباش"،"ایتقاپان" کیمی یئر آدلاری، گیردیک حسن، دوه حئیدر، یالانچی سبزلی، ائششک موختار، دوشان قاسیم کیمی لقبلر میرزه جلیلین متن- اوخوجو اویونوندا ایستیفاده ائتدییی واسطهلردیر و اونلارلا باغلی تحلیل باشقا یازینین مؤوضوسودور.
میرزه جلیلی درین میلّی فاجعه کیمی داخیلاً سارسیدان داناباشلیق ایسه بیر کندین، محدود جوغرافیانین پروبلئمی دئییل. چونکی قالدیردیغی پروبلئملرین قویولوشونا"دیل، دیل، دیل، میللت، میللت، میللت، وطن، وطن، وطن!" معیاری ایله یاناشان میرزه جلیل، یارادیجیلیغینین بوتون کؤکلری و بوداقلاری ایله دیله، میللته و وطنه باغلی شخصیّتدیر. اونون اثرلریندکی وطنین جوغرافی حودودلاری1917 -جی ایلده قلمه آلدیغی "آذربایجان" ائسسئسینده دقیق گؤستریلیب.
ادیبین یاراتدیغی پئرسوناژلارین کیملییی ایسه اوخوجودان او قدر ده اوزاقدا دئییل:" اگر بیلمک ایستهسه نیز کی، کیمین اوستونه گولورسونوز، او واخت قویونوز قاباغینیزا آینانی و دقت ایله باخین جامالینیزا."
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
"اؤلولر" ده ایسگندر آتاسیندان کربالایی فتوللاهین"دیریلمه" خبرینی ائشیدنده سانکی شرابین تأثیریندن آییلیب جدّی شکیلده تعجبلهنیر، آتاسی بو خبری اونون تأکیدی ایله تصدیقلهیندن سونرا ایسه" ایسگندر دوزه لیب، اوزونو دؤندریر کنارا و ایسته ییر گولمه یینی ساخلاسین، آمّا تاب گتی
ره بیلمه ییب، بیردن قاه -قاه چکیب گولور و قاچیرائشییه."
"احوالاتلار" داکی مؤلّیف اوبرازینین دا گولمکدن باشقا چارهسی یوخدور. گولوش اونون اوچون چیخیش یولو دئییل چاره سیزلیکدیر..!
مؤلّیف ناغیل ائدیلن تراژیک احوالاتلارا لطیفه حاضرجاوابلیغی و ییغجاملیغی وئرمکله دقتی اساس مسئلهیه " قم و قوصّه گتیرن"حکایته، موحیطین فاجعهسینه، اجتماعی موناقیشه لره یؤنه لدیر. بورادا ایشین ان مورکّب طرفی فاجعهنی " قم و قوصّه گتیرن"حکایتی لطیفه دیلینده تقدیم ائتمه کدیر. بو دا تصادوفی دئییل کی، جلیل مممدقولوزاده تأسیس ائتدییی و اوغروندا عومرونو قویدوغو ژورنالا شرقین ان مودریک لطیفه قهرمانین آدینی وئرمیش، اؤزونه ده مولّا نصرالدین تخلّوصو گؤتورموشدو.
آنجاق جلیل مممدقولوزاده نین ایستر نثراثرلرینده، ایسترسه ده "مولّا نصرالدین" ژورنالیندا تقدیم ائتدییی متنلر لطیفهدن تامامیله فرقلی، کومیزمله تراژیزمین چولغالاشماسینا شرایط یارادان، دیلیمیزین یئنی پوئتیک سويّهسینی موعيّنلشدیرن ادبيّات حادثهلریدیر.
ادیبین نثر اثرلرینده لاغلاغینین یازییا چئوریلمهسی، یازی اوسلوبوندا تقدیم اولونماسی اوچون ایرونییا تام گوجو ایله ایشه سالینیر. متنین تحکیهسینی داشیماق اوچونسه لطیفه ده گوجسوز گؤرونور. اونا گؤره ده اثر بویونجا لطیفه ژانرینین ستیلیزاسییا اولونماسینا، لطیفهدن فرقلی یئنی ژانرا احتیاج یارانیر. ادبيّاتشوناسلیغیمیز همین یئنی ژانرین" مولّا نصرالدین ده" "فئلیئتون" اولدوغو قناعتینده دیر. دریندن دقت یئتیرنده فئلیئتون ژانری میرزه جلیلین ژورنالدا نشر ائتدییی یازیلارین اَینینه گلمیر، یاخود دار گلیر.
بونا باخمایاراق ج. مممدقولوزاده نین موختلیف حجملی و مضمونلو نثر اثرلرینده حادثهلرین تقدیماتی ائپوس گئنیشلیییندن و درینلیییندن داها چوخ، لطیفه حاضرجاوابلیغینا، مودریکلییینه و سرراستلیغینا اساسلانیر. اونا گؤره ده متن بویو اوخوجو ایله اونسيّتده اولان مؤلّیف اوبرازی حادثهلری بیزه داها سویوققانلی و"بیطرف" چاتدیرماغا اوستونلوک وئریر. بو، لطیفه دانیشان آدامین اؤز دانیشدیغی لطیفهیه گولمهمهسی، دانیشدیغینی دینلهینه جدّی حادثه کیمی چاتدیرماغا جهد ائتمهسی کیمی باشا دوشوله بیلر. لطیفهنی دانیشان آدام اؤز مؤوقئیینی نه قدر گیزلی ساخلاییرسا، اونون دانیشدیغی دا او قدر تأثیرلی اولور.
اونو دا قئید ائتمهلییم کی، " داناباش کندینین احوالاتلاری" اثرینی کونکرئت بیر کنده، یاخود کونکرئت اینسانلارا باغلاماق فیلولوژی باخیمدان کؤکوندن یانلیشدیر و زیانلیدیر."داناباش"،"ایتقاپان" کیمی یئر آدلاری، گیردیک حسن، دوه حئیدر، یالانچی سبزلی، ائششک موختار، دوشان قاسیم کیمی لقبلر میرزه جلیلین متن- اوخوجو اویونوندا ایستیفاده ائتدییی واسطهلردیر و اونلارلا باغلی تحلیل باشقا یازینین مؤوضوسودور.
میرزه جلیلی درین میلّی فاجعه کیمی داخیلاً سارسیدان داناباشلیق ایسه بیر کندین، محدود جوغرافیانین پروبلئمی دئییل. چونکی قالدیردیغی پروبلئملرین قویولوشونا"دیل، دیل، دیل، میللت، میللت، میللت، وطن، وطن، وطن!" معیاری ایله یاناشان میرزه جلیل، یارادیجیلیغینین بوتون کؤکلری و بوداقلاری ایله دیله، میللته و وطنه باغلی شخصیّتدیر. اونون اثرلریندکی وطنین جوغرافی حودودلاری1917 -جی ایلده قلمه آلدیغی "آذربایجان" ائسسئسینده دقیق گؤستریلیب.
ادیبین یاراتدیغی پئرسوناژلارین کیملییی ایسه اوخوجودان او قدر ده اوزاقدا دئییل:" اگر بیلمک ایستهسه نیز کی، کیمین اوستونه گولورسونوز، او واخت قویونوز قاباغینیزا آینانی و دقت ایله باخین جامالینیزا."
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
Telegram
ادبیات سئونلر
بوکانال ادبیات سئونلر قوروپونون سئچیلمیش اثرلری دیر
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
کانالدا کی یازیلاری کانالین لینکینی وئرمک شرطی ایله پایلاشماق اولار.
Forwarded from ادبیات سئونلر
اوشاق ادبیاتی
هرهفته پنجشنبه گونو ادبیات سئونلر کانالیندا .
اوشاق ادبیاتینا دایر یازیلارینیزی بیزه گوندرین
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
هرهفته پنجشنبه گونو ادبیات سئونلر کانالیندا .
اوشاق ادبیاتینا دایر یازیلارینیزی بیزه گوندرین
https://t.me/Adabiyyatsevanlar