ادبیات سئونلر

«سعید ندائی»
باسمه تعالیٰ

نیم‌نگاهی سریع به ساختار استاندارد جمله‌ی ترکی
و مسائل مرتبط با آن

(جمعه 17 اردیبهشت 1400)

ترتیب استاندارد اجزای جمله‌ی ترکی
دکتر «جی. ال. لوئیس» (G. L. Lewis) (ترک‌شناس و استاد دانشگاه آکسفورد) در کتاب (Turkish Grammar) «دستور زبان ترکی» اجزای جمله‌ی ترکی را به ترتیب چنین می‌شمارد:
1-فاعل؛ ۲-بیانگر زمان؛ ۳-بیانگر مکان؛ ۴-مفعول غیر صریح؛ ۵-مفعول صریح؛ ۶-قید (یا هر کلمه‌ای که معنی فعل را تغییر دهد)؛ ۷-فعل.
اگر کلمه یا کلماتی هر کدام از این عناصر را کامل‌تر و تمام‌تر کند بلافاصله قبل از آن عنصر قرار می‌گیرد. هر چیز معیّن بیر غیر معیّن، مقدّم است. بدینگونه اگر «مفعول غیر مستقیم»، غیر معیّن و «مفعول صریح»، معیّن و مشخص باشد، عنصر (۴) و (۵) جای خود را عوض می‌کنند.
مثال: «اۇشاغا ناغێلێ دئدی» (چوْجۇغا حکایه‌یی آنلاتدێ) تبدیل می‌شود به «ناغێلێ اۇشاغا دئدی» (حکایه‌یی چوْجۇغا آنلاتدێ).
مثالی که با قاعده‌ی فوق‌الذّکر منطبق باشد چنین خواهد بود:
1-نقّاش ۲-گئچن گۆن ۳-موزه‌ده ۴-گلنلره ۵-تابلوْلارێنێ ۶-ایکینجی دفعه ایچۆن ۷-گؤستردی.
امّا اگر هنرمند تابلوهای خود را به جای تماشاچیان به روزنامه‌نگار منتقد (که مشخص‌تر از تماشاچیان است) نشان می‌داد؛ عنصر (۵) قبل از (۴) می‌آمد، بدینگونه: «نقّاش گئچن گۆن موزه‌ده تابلولارێنێ بیر منتقده ایکینجی دفعه اۆچۆن گؤستردی».
قاعده‌ی اصلی دیگر، نزدیک کردن هر عنصری که بیش از همه بدان اهمیت می‌دهیم به فعل است. مثال: «علی، آلمانێ یئدی». (علی، سیب را خورد [و نه چیز دیگری را!])؛ اینجا تأکید جمله بر «سیب» بیشتر است. امّا در جمله‌ی «آلمانێ، علی یئدی» (سیب را علی خورد [و نه کس دیگر])، تأکید جمله بر «علی» می‌باشد.
در مثال قبلی نیز اگر تأکید روی اینست که هنرمند خود بشخصه، تابلوها را به مردم نشان داد جمله چنین می‌شود:
«گئچن گۆن موزه‌ده گلنلره تابلولارێنێ ایکینجی دفعه ایچۆن نقّاش گؤستردی».
و پیداست که در مثال اصلی، خواه ناخواه قید «برای دومین بار» (ایکینجی دفعه ایچۆن) بیشتر از سایر عناصر به چشم می‌خورد، به دلیل اینکه بلافاصله قبل از فعل قرار گرفته است.
[در ادامه دکتر جفری لوئیس، توضیحاتی در خصوص «آزادی نظم کلمات» که ساختار زبان ترکی به نویسندگان و متکلّمین آن ارائه می‌دهد، بیان می‌کند که از نقل آن‌ها صرف نظر می‌گردد.]

منابع و مأخذ:
1- دستور زبان ترکی، دکتر جفری لوئیس لوئیس، چاپ اوّل: 1967، ویرایش دوّم: 2000، انتشارات دانشگاه آکسفورد. صص: 242-240.
Turkish Grammar, Geoffrey Lewis Lewis (G. L. Lewis), 1967, Second edition 2000. Oxford: Oxford University Press. 240-242.
2- نکاتی چند درباره‌ی نحو ترکی، دکتر حمید نطقی، مجلّه‌ی وارلێق، شماره ۸، آذرماه 1358، صص: 18-3.
3- مقایسة‌اللغتین، دکتر جواد هیئت، ویژه‌نامه‌ی مجلّه‌ی وارلێق، چاپ دوّم: تهران 1379.
4- ترکی هنر است (دستور زبان جامع زبان ترکی)، اسماعیل هادی، نشر احرار، تبریز 1374.

ضمائم:
پ.ن (۱): دانش «نحو» یا «جمله‌شناسی» (به انگلیسی: Morphology) گسترده‌تر از این دو خط است. و انواع جملات و قواعد مربوط به آن باید بررسی شود.
پ.ن (۲): در آفرینش‌های ادبی جابه‌جایی عناصر جمله امری کاملاً طبیعی و پذیرفته شده است. (هر چند که این هم می‌تواند قواعدی داشته باشد). لذا اشخاصی که دوره افتاده‌اند و خطاب به نویسندگان ما از کلمات زننده‌ای مثل: «بی‌سواد» و... استفاده می‌کنند، در اشتباهند. مثلاً ایرادی ندارد اگر محض زیبایی و تأثیر کلام و فراخور جمله، به جای «قاپێنێ آچ» (درو باز کن)، گفته یا نوشته شود: «آچ قاپێنێ!» (باز کن درو!).
پ.ن (۳): فارغ از قواعد گرامری، نویسندگان و متکلّمین می‌توانند المنت‌ها (یا مجموع کلمات) یک جمله را با ترتیبات گوناگونی کنار هم بچینند. فقط سه اصل (شرط) همواره بایستی مدّ نظر قرار گیرد:
1- جملات باید «ترکیبات معنی‌دار» باشند. مثلاً نمی‌توان گفت: «کتاب خرید دانشجو یک را». چنین ترکیبی بی‌معنی بوده و در ساختارهای زبانی غیر مجاز است. باید گفت: «دانشجو یک کتاب را خرید». در شعر هم همینگونه است، و ترکیبات حتماً باید معانی مشخص و قابل فهمی را احتوا داشته باشند. البته، معمولاً کسی در تکلّم یا نگارش به زبان مادری خویش، چنین اشتباه فاحشی مرتکب نمی‌شود؛ چنین خطاهایی (عموماً) از نوآموزان زبان‌های دیگر ممکن است سرزند.
2- جملات –در همه حال– باید مفهوم، روشن و واضح باشند. و نوشتار ادبا تا حد امکان باید «فصیح» باشد. یعنی ساختار جملات باید بگونه‌ای تنیده شود که شنونده یا خواننده، براحتی و به سرعت، مفهوم سخن را به شکل صحیح دریابد. (این قضیه، مشکل فعلی گویندگان و نویسندگان معاصر ما نیز هست!). یعنی طرف، یک طوری صحبت می‌کند یا می‌نویسد که سر و ته‌اش متوجه نمی‌شوی: فلانی نهایتاً می‌خواهد چه بگوید.

547 views03:27