کینایه‌لرین یارانیشی (۴)
انسان گؤوده‌سینه عایید اولان کینایه‌لردن: دیل ایله باغلی کینایه‌لر
اوزمان: «میرحسین دلداربناب»

https://t.me/Adabiyyatsevanlar

کینایه‌لرین یارانیشی (۴)
انسان گؤوده‌سینه عایید اولان کینایه‌لردن: بورون ایله باغلی کینایه‌لر
اوزمان: «میرحسین دلداربناب»

https://t.me/Adabiyyatsevanlar

کینایه‌لرین یارانیشی (۴)
انسان گؤوده‌سینه عایید اولان کینایه‌لردن: بوغ ایله باغلی کینایه‌لر
اوزمان: «میرحسین دلداربناب»

https://t.me/Adabiyyatsevanlar

داغلاری دومان آلاندا،
گؤزوم یوللاردا قالاندا،
یادیما سنی سالاندا،
گؤزوم یاشلا دولماسین‌می ؟
اسن یئللر، اسن یئللر،
سئوگیلیمدن منه خبر.
سولاندا نارین چیچکلر،
یاناندا قملی اورکلر
باتاندا یورغون اوفوقلر
گول یاناغین سولماسین‌می ؟
بو یئر‌لرده‌ن گئچمز اولدون،
دوست – دوشمنی سئچمز اولدون.
عشقینه آند ایچمز اولدون،
حالیم خاراب اولماسین می ؟
اسن یئللر، اسن یئللر،
سئوگیلیمدن منه خبر.
سولاندا نارین چیچکلر،
یاناندا قملی اورکلر
باتاندا یورغون اوفوقلر

https://t.me/Adabiyyatsevanlar

‏داغلاری دومان الاندا...

https://t.me/Adabiyyatsevanlar

«سعید ندائی»
باسمه تعالیٰ

نیم‌نگاهی سریع به ساختار استاندارد جمله‌ی ترکی
و مسائل مرتبط با آن

(جمعه 17 اردیبهشت 1400)


ترتیب استاندارد اجزای جمله‌ی ترکی
دکتر «جی. ال. لوئیس» (G. L. Lewis) (ترک‌شناس و استاد دانشگاه آکسفورد) در کتاب (Turkish Grammar) «دستور زبان ترکی» اجزای جمله‌ی ترکی را به ترتیب چنین می‌شمارد:
1-فاعل؛ ۲-بیانگر زمان؛ ۳-بیانگر مکان؛ ۴-مفعول غیر صریح؛ ۵-مفعول صریح؛ ۶-قید (یا هر کلمه‌ای که معنی فعل را تغییر دهد)؛ ۷-فعل.
اگر کلمه یا کلماتی هر کدام از این عناصر را کامل‌تر و تمام‌تر کند بلافاصله قبل از آن عنصر قرار می‌گیرد. هر چیز معیّن بیر غیر معیّن، مقدّم است. بدینگونه اگر «مفعول غیر مستقیم»، غیر معیّن و «مفعول صریح»، معیّن و مشخص باشد، عنصر (۴) و (۵) جای خود را عوض می‌کنند.
مثال: «اۇشاغا ناغێلێ دئدی» (چوْجۇغا حکایه‌یی آنلاتدێ) تبدیل می‌شود به «ناغێلێ اۇشاغا دئدی» (حکایه‌یی چوْجۇغا آنلاتدێ).
مثالی که با قاعده‌ی فوق‌الذّکر منطبق باشد چنین خواهد بود:
1-نقّاش ۲-گئچن گۆن ۳-موزه‌ده ۴-گلنلره ۵-تابلوْلارێنێ ۶-ایکینجی دفعه ایچۆن ۷-گؤستردی.
امّا اگر هنرمند تابلوهای خود را به جای تماشاچیان به روزنامه‌نگار منتقد (که مشخص‌تر از تماشاچیان است) نشان می‌داد؛ عنصر (۵) قبل از (۴) می‌آمد، بدینگونه: «نقّاش گئچن گۆن موزه‌ده تابلولارێنێ بیر منتقده ایکینجی دفعه اۆچۆن گؤستردی».
قاعده‌ی اصلی دیگر، نزدیک کردن هر عنصری که بیش از همه بدان اهمیت می‌دهیم به فعل است. مثال: «علی، آلمانێ یئدی». (علی، سیب را خورد [و نه چیز دیگری را!])؛ اینجا تأکید جمله بر «سیب» بیشتر است. امّا در جمله‌ی «آلمانێ، علی یئدی» (سیب را علی خورد [و نه کس دیگر])، تأکید جمله بر «علی» می‌باشد.
در مثال قبلی نیز اگر تأکید روی اینست که هنرمند خود بشخصه، تابلوها را به مردم نشان داد جمله چنین می‌شود:
«گئچن گۆن موزه‌ده گلنلره تابلولارێنێ ایکینجی دفعه ایچۆن نقّاش گؤستردی».
و پیداست که در مثال اصلی، خواه ناخواه قید «برای دومین بار» (ایکینجی دفعه ایچۆن) بیشتر از سایر عناصر به چشم می‌خورد، به دلیل اینکه بلافاصله قبل از فعل قرار گرفته است.
[در ادامه دکتر جفری لوئیس، توضیحاتی در خصوص «آزادی نظم کلمات» که ساختار زبان ترکی به نویسندگان و متکلّمین آن ارائه می‌دهد، بیان می‌کند که از نقل آن‌ها صرف نظر می‌گردد.]

منابع و مأخذ:
1- دستور زبان ترکی، دکتر جفری لوئیس لوئیس، چاپ اوّل: 1967، ویرایش دوّم: 2000، انتشارات دانشگاه آکسفورد. صص: 242-240.
Turkish Grammar, Geoffrey Lewis Lewis (G. L. Lewis), 1967, Second edition 2000. Oxford: Oxford University Press. 240-242.
2- نکاتی چند درباره‌ی نحو ترکی، دکتر حمید نطقی، مجلّه‌ی وارلێق، شماره ۸، آذرماه 1358، صص: 18-3.
3- مقایسة‌اللغتین، دکتر جواد هیئت، ویژه‌نامه‌ی مجلّه‌ی وارلێق، چاپ دوّم: تهران 1379.
4- ترکی هنر است (دستور زبان جامع زبان ترکی)، اسماعیل هادی، نشر احرار، تبریز 1374.

ضمائم:
پ.ن (۱): دانش «نحو» یا «جمله‌شناسی» (به انگلیسی: Morphology) گسترده‌تر از این دو خط است. و انواع جملات و قواعد مربوط به آن باید بررسی شود.
پ.ن (۲): در آفرینش‌های ادبی جابه‌جایی عناصر جمله امری کاملاً طبیعی و پذیرفته شده است. (هر چند که این هم می‌تواند قواعدی داشته باشد). لذا اشخاصی که دوره افتاده‌اند و خطاب به نویسندگان ما از کلمات زننده‌ای مثل: «بی‌سواد» و... استفاده می‌کنند، در اشتباهند. مثلاً ایرادی ندارد اگر محض زیبایی و تأثیر کلام و فراخور جمله، به جای «قاپێنێ آچ» (درو باز کن)، گفته یا نوشته شود: «آچ قاپێنێ!» (باز کن درو!).
پ.ن (۳): فارغ از قواعد گرامری، نویسندگان و متکلّمین می‌توانند المنت‌ها (یا مجموع کلمات) یک جمله را با ترتیبات گوناگونی کنار هم بچینند. فقط سه اصل (شرط) همواره بایستی مدّ نظر قرار گیرد:
1- جملات باید «ترکیبات معنی‌دار» باشند. مثلاً نمی‌توان گفت: «کتاب خرید دانشجو یک را». چنین ترکیبی بی‌معنی بوده و در ساختارهای زبانی غیر مجاز است. باید گفت: «دانشجو یک کتاب را خرید». در شعر هم همینگونه است، و ترکیبات حتماً باید معانی مشخص و قابل فهمی را احتوا داشته باشند. البته، معمولاً کسی در تکلّم یا نگارش به زبان مادری خویش، چنین اشتباه فاحشی مرتکب نمی‌شود؛ چنین خطاهایی (عموماً) از نوآموزان زبان‌های دیگر ممکن است سرزند.
2- جملات –در همه حال– باید مفهوم، روشن و واضح باشند. و نوشتار ادبا تا حد امکان باید «فصیح» باشد. یعنی ساختار جملات باید بگونه‌ای تنیده شود که شنونده یا خواننده، براحتی و به سرعت، مفهوم سخن را به شکل صحیح دریابد. (این قضیه، مشکل فعلی گویندگان و نویسندگان معاصر ما نیز هست!). یعنی طرف، یک طوری صحبت می‌کند یا می‌نویسد که سر و ته‌اش متوجه نمی‌شوی: فلانی نهایتاً می‌خواهد چه بگوید.

3- ترتیب جملات نباید به بنیه و ساختمان زبان لطمه زند. فی‌المثل چنین شکلی از تکلّم، نمی‌تواند پذیرفته شود: «در هر صورت، با توجه به مسائلی که قاباغا گلدی، اقدام ائلَدۆک». یا: «رئیس جمهور محترم ایران، در راستای چشم‌اندازهای بیست‌ ساله‌ی کشور، قدم‌های اساسی گؤتدی» و قس علی هذا.
در غیر موارد فوق، ایراد و محدودیتی بر نویسنده نیست، اگر در آفرینش‌های ادبی ابتکارات خاص زبانی به خرج می‌دهد. از این روی، اینکه یک عدّه به نویسندگان و محققین ما مدام می‌گویند: «هله تۆرکچه جمله قۇرۇلۇشۇنۇ بیلمیر!..» این صحیح نیست.

https://t.me/Adabiyyatsevanlar

«سعید ندائی»
باسمه تعالیٰ

نیم‌نگاهی سریع به ساختار استاندارد جمله‌ی ترکی
و مسائل مرتبط با آن

https://t.me/Adabiyyatsevanlar

سایین کانالداشلار

«غفور امامی‌زاده» خیاوی‌نین «قیرمیزیم» آدلی حیکایه توپلوسو اوردیبهشت‌ین ییرمی‌دوققوزوندا (۱۴۰۰/۲/۲۹) ادبیات سئونلرکانالیندا نقد اولوناجاق. بو کیتابا علاقه‌لری اولانلار و تنقیدیمیزه قاتیلماق ایسته‌یین دوستلار لوطفن نظرلرینی یازیب، یا اگر بعضی‌لری سس‌لی دانیشماق ایسته‌سه‌لر حاضیرلیق گؤروب نظرلرینی بیزه گوندرسینلر.
الیمیزه چاتان تنقیدلر وعده وئردیییمیز گون نشر اولاجاق.

https://t.me/Adabiyyatsevanlar

🍁🍂🍁🍂🍁🍂🍁



▫️باشقا فصیل

✅✅حسن ریاضی ( ایلدیریم )


گونش بوزاریر

تورپاق بوزاریر

گؤز ایشله‌دیكجه بوزلوق

پوزغونلوق!

جانیما ساریلان قیزیل گول‌لرین عطری

هاردان، هارالاردان ساچیلمیش

 گؤره سن؟

بوز داغ‌لاردان قوپموش بوز كولك‌لز

اولاشیر چیلپاق باغ‌لاردا

اوره‌گیمدن كئچن یاشیل آیاقلی باهار –

هاردان ،هارالاردان جانیما یول آچمیش

گؤره سن؟

بیر- بیرینه قاریشیب

كولك‌لر، للك لر، قاریلتی لار….

باغلارین قولاغینا دولوب

خزان سسی، قارغا سسی، كولك سسی….

یاز نغمه‌لی بو سس‌لر، بو قاناد سس‌لری….

هاردان، هارالاردان گلیر

گوره‌سن؟

سحردن بری

باشقا فصیل ایچینده‌یم:

كؤنلومده،توراغای‌لار اوخوشور

جانیمدا قوشلار اوچوشور

اوره‌گیمده باهار دیرچه‌لیر

خیالیمدا سن گولورسن

ایچیمده كی آخار باخاری

بوروموش الوانلیق،

آیدین لیق…

https://t.me/Adabiyyatsevanlar

سایین کانالداشلار

«غفور امامی‌زاده» خیاوی‌نین «قیرمیزیم» آدلی حیکایه توپلوسو اوردیبهشت‌ین ییرمی‌دوققوزوندا (۱۴۰۰/۲/۲۹) ادبیات سئونلرکانالیندا نقد اولوناجاق. بو کیتابا علاقه‌لری اولانلار و تنقیدیمیزه قاتیلماق ایسته‌یین دوستلار لوطفن نظرلرینی یازیب، یا اگر بعضی‌لری سس‌لی دانیشماق ایسته‌سه‌لر حاضیرلیق گؤروب نظرلرینی بیزه گوندرسینلر.
الیمیزه چاتان تنقیدلر وعده وئردیییمیز گون نشر اولاجاق.

https://t.me/Adabiyyatsevanlar

«شریف مردی»
«غفور امامی‌زاده» خیاوی‌نین «قیرمیزیم» آدلی حیکایه توپلوسونا تنقید.
https://t.me/Adabiyyatsevanlar

«شریف مردی»
«غفور امامی‌زاده» خیاوی‌نین «قیرمیزیم» آدلی حیکایه توپلوسونا تنقید.
https://t.me/Adabiyyatsevanlar

«شریف مردی»
«غفور امامی‌زاده» خیاوی‌نین «قیرمیزیم» آدلی حیکایه توپلوسونا تنقید.
https://t.me/Adabiyyatsevanlar

سایین کانالداشلار
وئردیمیز وعده اساسیندا بوگون «غفور امامی زاده‌نین» «قیرمیزیم» آدلی حیکایه‌سینه عاید تنقیدلری نشر ائده‌جه‌ییک.

https://t.me/Adabiyyatsevanlar

خالق ماهنیسی

https://t.me/Adabiyyatsevanlar

قیرمیزیم حئکایه توپلوسونا بیر باخیش:
✍غفور امامی‌زاده خیاوی
سحرخیاوی

قیزیم حیکایه توپلوسو، اون بیر قیسا حیکایه‌دن عیبارت دیر. بو کیتاب یوز اون سکگیز صفحه‌ده، نظامی گنجه‌ای کیتاب یاییم ائوی واسطه‌سیله ایشیق اوزو گؤروب.
بو کیتابدا هر نمنه‌دن آرتیق منی اینجیدن دیل سورونلاری اولدو:
۱)سوزجوکلرین تورکجه قارشیلیقلاری اولا- اولا یئرلرینه عربجه و فارسجا سؤزجوکلر ایشلتمک.
۲)فارسجا تومجه(جمله) قورولوشلاری.

اؤزو ده بو سورون بیر- ایکی اولسایدی بلکه واز کئچمک اولایدی. کیتابین باشا- باشیندا حدسیزجه تیکرار اولوب.
بوردا بیر نئچه اؤرنک وئریب قالانی‌نی دوستلارین یارغیسینا تاپشیریرام:

سؤزجوکلر: اتفاقی.هیجان.همکلاسلار.ناظیم.معللیم.عکس العمل.حنجره. تیز موقع‌لر.رسالتیم.تجویز.مزخرف.آبی ایش پالتاری. مکانیزم قرن.روزنامه.رابطه.مصنوعی.شولوق.مخاطب‌لر. و...و...و..‌.

بونلاردان علاوه فارسجا جومله قورولوشلاری. یانی سایین امامی‌زاده اصیل تورکجه ادبی یازماغا هئچ جوره چالیشماییب و بوتون محاوره دیلده یازیب:
فیکر ائله‌ییرم آیری آدام اولمالیدیم(فکر می‌کنم بایستی آدم دیگری می‌بودم)
ایستیرم گئدم(می‌خواستم برم)
شاید ده ایسته‌میرم تانییام(شاید هم نمیخوام بشناسم)
دئییرم به دانیشماق اولموشام(می‌گم بلکه حرف زدن شده‌ام)
سئوینیردیم مجبور دئییلدیم( شاد بودم که مجبور نبودم)
منظوروم بودور کی..‌(منظورم اینه که)
کی تاسوفله کافی‌دیر ده(که متاسفانه کافی هم هست)
دئییردیم او گون ایچیمدن سئوینیردیم(می‌گفتم اون روز از درون خوشحال بودم)
ایسته‌میردیم او آداملاردان اولام کی بیلمیرلر اوزلری ایله، ال آیاقلاری ایله نه ایش گوره‌لر(نمی‌خواستم از اون آدمهایی باشم که نمیدونن با خودشون و دست و پاشون چه کنند)
ایسته‌میرم آلتمیش یاشدان چوخ عؤمور ائله‌یم(نمیخوام بیش از شصت سال عمر کنم)
هله قیسمت اولماییب گئدم(حالا قسمت نشده برم)
ایستیردیم بوردا فیلمی کسیب هر شئیین دوزونو دئیه‌م(می‌خواستم اینجا فیلمو قطع کنم و راست همه چیو بگم)
گودوردوم ساعات دؤرد اولا عادی یاشاماغیمی باشلایام(منتظر بودم ساعت چهار بشه به زندگی معمولیم برگردم)
گیرم شولوق خیاوانلارا(وارد شوم به خیابانهای شلوغ) و..‌‌.و..‌. و....
بو فارس قورولوشو ایله تومجه‌لر او قدر چوخدو، کیتابی بوتون بورا کپی ائله‌مک گره‌کیر.

بونلاردان واز کئچیب بو توپلونون "چئوریلمه"آدیندا ایکینجی حیکایه‌سینه بیر باخیش یازیرام:
چئوریلمه"مسخ" بیر کارخانادا ایشله‌ین ایشچی‌نین حیکایه‌سی دیر. او هر گون ساعات یئددی ده کارخانانین سرویسینه مینیب، دؤرده‌‌دک کارخانادا ایشله‌ییر. اونون ایشی بیر فورمادا قطعه‌لری دستگاهدان چیخارتماق دیر. هر گون بو ایش تیکرار اولور. بو آدام سانکی بیر ماشینا چئوریلیر.
بو حیکایه هر نمنه‌دن چوخ منه"عصر جدید" چارلی چاپلین‌"ین آدلیم فیلمینی خاطیرلاتدی. اوردا دا بیر ایشچی او قدر ماشینا چئوریلیب حتا آداملارین پالتارلارینین دویمه‌سینی، بورونلارینی پیچ گورور و اونلاری آچارلا برکیتمک ایسته‌ییر.
(منجه سایین امامی‌زاده‌ بو داستانی یازماغا حتمن او فیلمدن و کافکانین"مسخ" حیکایه‌سیندن ائتگیله‌نیب).
بیر گون کارخانا تعطیل دیر دئییرلر. چونکو وزیر (حتمن ده ایش وزیری)گلیب.
ایشچی‌لر او گون آزاد بوراخیلیر. بیزیم حیکایه‌نین ایشچیسی اوز الینده آوارا قالیر. یئددی‌دن دؤرده‌دک نئجه یاشاماغی باجارمیر. واختینی بیر شیکیل گوزل قیزلارا باخماقلا، پارکدا بیر قوجا کیشی‌نی اله سالماقلا کئچیریر، آمما بونلاردان سونرا یئنه ساعات اون بیردیر گؤرور. هله دؤرده بئش ساعات قالیر.
کاپیتالیسم ائله بو یازیغی مسخ ائدیب و اوزونده بوغوب، بو آدام اؤزونه یاشاماقی و تفریحی باجارمیر. یاشامی ایکی دیرناق آراسی محدودلاشیب(ائو- کارخانا) هردن بیر ایکی خیاوان. گونده‌لیک دکه‌سی و....
او یاشاماغی ائله اؤلونجه ماشین کیمی کارخانادا ایشله‌مک بیلیر. حتا او تعطیل گونونه اؤزنو سوچلو حساب ائدیب قیناییر. دئییر:
- من کارخانادا ایشله‌مک یئرینه واختیمی بوش یئره خیاواندا، پارکدا کئچیرمیشم.
یانی باشقا جور یاشاماغا اؤزو ده اؤزونو حاقلی بیلمیر. و... کاپیتالیسمین اینسانا وئردییی یاشام پایی بئله‌دیر!!

کؤنلومدن کئچه‌ن کئشکه سایین یازیچی کیتابینی چاپدان قاباق بیر دیلچی ائدیتورا تاپشیرسایدی.

سون سوز:
"قیرمیزیم" حیکایه توپلوسونو اوسته یازدیغیم دیل سورونلاری اوزه‌ره بینمه‌دیم و اونو تورکجه دوزگون بیر نثر کیمی اوخوماغا اؤنری وئرمیرم. آمما حیکایه‌لری اورتا(متوسط) حالدا اوخوماغا دَیَر.
البته من تانیدیغیم سایین امامی‌زاده‌نین، دونیا باخیشلی مطالعه‌لرینه بلد اولدوغوم اوچون، بوندان آرتیق قلم یئته‌نکلرینه اینانیرام.

دوغروسو"سوموکلری قالمیشدی" ایکینجی حیکایه توپلوسونو هله اوخومامیشام، او کیتابدا دیل سورونلاری حل اولماسینی اومورام.
سایین قلمداشیم امامی‌زاده جنابلارینا داها اوغورلار آرزولاییرام.
https://t.me/Adabiyyatsevanlar