"زيبيل قابي" حکايه سي ساعدينين ان گوجلو حکايه لريندن بيريدير.
داريوش مهرجويي بو حکايه اساسيندا "مينا دايره سي" فيلميني چکدي کي، انقلابدان قاباق ايراندا اکرانا چيخماغا قويماديلار.
"زيبيل قابی" بير آتا و اوغولون حکايه سيدير کی، بؤيوک بير شهرده آوارا- سرگردانديرلار. آتا ناخوش قوجانين بيريدير، اوغول دا اون آلتي ياشيندادير. گؤرونوشونه باخاندا چوخ ياش وئرمک اولار. بونلار ديلنچيليک ائده رک بير "قان" آل- ویرچیلرینه راست گليرلر. اوغلان بير کيسه قان وئرير ايگيرمي تومن آلير. اوغلان او پوللا آتاسيني خسته خانايا آپارير. اوردا ايشله ين قادينلاردان بيرينين اوغلاندان خوشو گلير. قادينين يارديميلا اوغلان آنباردار، مطبخ ايشچيلريله تانيش اولور. اوغلان بو ايشچيلرين مصلحتي ايله خسته خانانين آرتيق قالميش، ناخوشلارين قاباقلاريندان قاييتميش خؤرکلري اورانين سوروجوسو ايله آپارير شهرين اوزاق بير ميدانچاسيندا، بشقابي ايکي قرانا ساتير. بو مينواللا اوغلان پول- پله يه چاتير. آتاسينا دا بير چايخانا دوزلديرلر. اوغلانين گؤزونو پول آچير. ياواش- ياواش آيري- آيري ايشلره باش وورور. خسته خانادا ايشله ين قادينلار اونون کؤمکي ايله ائشيکده کي کيشيلرله دوستلوق ائديرلر. گئتديکجه اوغلانين ايشلري بؤيويور "قان" آل- ویرچيلري ايله ال بير اولور.
خسته خانادا يالنيز بير حکيم وار کي، اؤزونو چوخ دوزگون آپارير. او، ايشدن چيخان زامان قيزلارلا، قادينلارلا قاريشمير، آنجاق فيکري کتابدا اولور. اورادا اولان حکيملر، ايشچيلر اونو اؤزلرينه "ياد" بيليرلر. گيزلي پليس اونو ائشيکده توتماق ايسته يير. اوغلان پليسلره يارديم اتمک ايسته يير. بير گون اوغلان حکيمي ايزله يير، ايسته يير پليسلره زنگ ائديب حکيمين يئريني اونلارا دئسين. اورانين سوروجوسو اوغلانين چيرکين عمللريندن زهله سي گئدير. واختيله اوغلانا چوخ يارديم گؤستريبدير آنجاق بورادا اوغلانا ماجال وئرمه دن اونو اؤلنه قدر تاپدايير. بونونلادا حکايه سونا چاتير.
يازيچي بوردا بير خسته خانانين سیموولو ايله ايرانين او زامانکي جمعيتي و حکومت قورولوشونو تنقيد آتشينه توتور. جمعيتي بير زيبيل خانايا چئويرنلرين عيبجرليگيني مهارتله گؤسترير. "او بو حکايه ده يوخسوللوق دنياسي نين مدنيتسيزليکله علاقه سيني گؤسترير.
"سسسيز- سميرسيز قورخولار" آدلي حکايه مجموعه سي 1345 - جي ايلده چاپدان چيخدي. بو کتابدا بش حکايه توپلانيب: "ايکي قارداش"، "سعادتنامه"، "ديلنچي"، "ائولري تالانميشلار"، "قيزما"، " اؤزگه لر يانيندا توختاقليق"
( دکتر رحمانی)
https://t.me/Adabiyyatsevanlar

"ايکي قارداش" حکايه سي جمعيتين رئال ياشاييشيني تابلويا چکمکله باشلانير. حکايه نين اورتالاريندا ساعدينين آيري- آيري اثرلرينده اولدوغو کيمي ظاهر ده غير عادی نظره گلن انسانلارلا راستلاشيريق. ايکي قارداشين بيري ايران خالقلارينين اوتوز ايکينجي ايلده آزادليق اوغروندا مبارزه ائدن، تاپتالانميش ضياليلارينين بيرينين سيماسينی نمايش ائتديرير. بو آدام ايندي عمرون بطالتله کئچيرير. ايشي کتاب اوخوماق، يا دا توخوم چيرتلاماق، سيگار چکمکدير. اونون عکسينه کيچيک قارداش چوخ ايشلک، زيرکدير. آنجاق بؤيوک قارداشين سفيل- سفيل اويونبازليقلاري اونو عصبيلشديرير، او داها جانا گليبدير. ائو ييه سي بير قوجا قاريدير کی، داستايوسکي نين "جنايت و جزا" رمانيندا اولان قاريني اوخوجونون يادينا سالير.
قاري قارداشلاري مجبور ائدير کي، تئزليکله اونون ائويني بوشالتسينلار. بؤيوک قارداش اؤزونو وورور اؤلولويه. قاري رحمه گلير، کيچيک قارداشا ايذن وئرير کي، اونون اوچون حکيم گتيرسين. حکيم ناخوشو گؤرجک اونون کلکيني آنلايير، آنجاق اوزونه وورمور. طبيب بؤيوک قارداشا اوجوز بير ائوين نيشانين وئرير. قارداشلار بو ائوه داشينيرلار. بو ائوين اوست مرتبه سينده بير گنج، گؤزل قادين اؤز ايتي ایله ياشايير. آلتداکي مرتبه خاراباليغا بنزه يير. کيچيک قارداش سحر ايشه گئدير و آخشام چاغي قاييدير. بؤيوک قارداش هميشه کي کيمي ائوده قالير، حَيَطده اؤزونو گونه وئرير. هردن قادين تولاسيني قويور بير قوتويا، ايپ ايله ساللايير حَيَطه. تولا گئديب حَيَطه اؤزون بوشالدير، قاييدير قوتويا، چکيلير اوست مرتبه يه. بؤيوک قارداش هله بوراجان قاديني ياخيندان گؤرمه ميش اونا ورولموشدير. کيچيک قارداش دفعه لرله پلکاندا اونونلا کئف- احوال توتموش، دوست اولموشدير. بؤيوک قارداشين بونلارين علاقه لريندن خبري اولمور. بير گون بؤيوک قارداش اؤزونه اورک وئريب، باخچادان کيچيک بير ليمون رنگلي گول دريب قوتويا قويور. صاباحي گون داها قوتو آشاغي يئنمير. سونراکي گونو قادينلا کيچيک اوغلان اونا بير سودوکلي گول گؤندريرلر. بؤيوک قارداشين سئوداسي باش توتماديغيندان بير گون ايپي قوتودان آچير و اؤزونو اونونلا آسير.
"بويوک قارداشين اؤلومونده کيچيک قارداشين و قادينين اللري اولماسادا آنجاق اونون اؤلومونه سرعت وئريرلر. " (اسدی کوروش، غلامحسین ساعدی، ص 62)
يازيچي بؤيوک قارداشين آسيلماغيني گؤسترمکله اؤزوندن قاباقکي نسلين ايديالاريني دارا چکير.
( دکتر رحمانی)
https://t.me/Adabiyyatsevanlar

"سعادتنامه" زامانسيز، مکانسيز بير حکايه دير. يازيچي اگر او بيري حکايه لرده نثر آتيني بعضاً چاپير، بعضاً يوروتمه آپاريرديسا، بورادا ايسه اونو يورغا سورور. حکايه آراباسي قاماس- قاماس يول گئدير.
بير قوجا کيشي اؤز جوان قادينيلا گوزل بير مئشه ده ياشايير. بونلار سونرالار تکليکدن چيخماق قصدي ايله بير اوغلاني خانا بکير گتيريرلر. قادين آذربايجان کندلرينده، قصبه لرينده او کيچيک ياشلي قيزلارداندير کي، قول کيمي پولا ساتيليبدير. بونا خاطرده اؤزونو اسير کيمي حسّ ائدير. قوجانين دا قورخوسو اودور کي، بو تئزليکده اؤله، گؤزل آروادي، واري دولتي اونون- بونون الينه دوشه. قادينين قوجادان زهله سي گئدير، آنجاق اوزونه وورمور. قادينين خانابکيردن خوشو گلير، اونو گؤرنده دوداقلاري قاچير. بير گون اوغلان غفيلدن اونلارين قاپيلاريني تاققيلداديب، اجازه ايسته ييب اونلاري شاما دعوت ائيله يير. سفره باشيندا قوجا باشلايير عمرونده گؤردويو عجايب حيواناتدان دانيشماغا، قادين ايسه قاه- قاه چيکيب گولور، آنجاق نه قادين، نه ده اوغلان قوجانين سؤزونه قولاق وئرميرلر. اوغلان رنگ به رنگ کپنک مجموعه سینی قادينين قاباغينا قويور. قادين ايکي گؤز ده اؤزگه دن بورج آليب اونلارا شدّتلي ماراقلا باخير.
ساعدي بورادا بالزاک ين "دره ده کي زنبق گولو" رمانينداکي قاديني اوخوجونون يادا سالير. شامدان سونرا ائوه قاييديرلار، آرواد يئنه قاباقکی حالینا دؤنور. نئچه گوندن سونرا بونلار اوغلاني شاما دعوت ائديرلر. شامدان سونرا اوغلان قادينين درسيندن، مکتبيندن سوروشور. قادين ديير اونو تئز اره وئرديکلريندن درسينين داليسيني اوخويا بيلمه ييب. اوغلان اونا سؤز وئرير کي، اؤزو هر گئجه اونا درس وئرسين. صاباحي گئجه دن بونلار باشلاييلار درس اوخوماغا. بونلارين بو ايشي قوجاني لاپ خسته ائدير. بير گئجه قوجا، تک پنجره دن مئشه يه باخيردي، گؤزو بير عجيبه قوشا ساتاشير. قوش باشلايير بونونلا دانيشماغا. قوجا اؤزونون اوره ک آغريسیندان شکایت ائدیر. قوش اونا طبيب کيمي يول گؤسترير. قوش اونو بئله باشا سالير کي، گويا اگر قوجا قيرخ گئجه دعا اوخوسا راحاتلاشاجاق. بونلار بو صحبتده ايکن اوغلان قادينا قوجادان آيريلماق تکليفيني وئرير. قادين قوجادان قورخدوغونو سویله ییر. قيرخ گوندن سونرا قوجانين روحو او عجيبه قوشلا اوچور. اوغلان و قادين قوجانين ايتمه گيني سونرالار باشا دوشورلر. بونو بيلندن سونرا اوغلانين برک اللري قادينين اويناتماغا جان آتان هيکليني قيفيللايير. بونونلا دا حکايه باشا چاتير.
(دکتر رحمانی)
https://t.me/Adabiyyatsevanlar

ساعدینین طاهره کوزه کنانی یه یازدیغی نامه لرده دفعه لرینن اوزون اولدورمک دن صوحبت آچیر بو نامه لر دئمک ساعدنین سئوگی حیات ایله باغلی دیر اوستاد ایمکانی اولسا اونلاردا توخونماق .
( کامران آذری)
https://t.me/Adabiyyatsevanlar

نامه لری من گورمیشم آنجاق اوزوم ده بیامیرم نییه اونلارین ساعدیدن اولماغینا اینانا بیلمیرم. البنه من اوزومی تقصیرلندیریرم.
(دکتر رحمانی)
https://t.me/Adabiyyatsevanlar

"ديلنچي" حکايه سي يازيچينين ان ياخشي، فرم ايله مضمونو تام اويغونلاشان حکايه لريندن بيريدير. بو حکايه انسانيتين اؤلومونه هؤنکورتو ايله آغلايا- آغلايا بير مرثيه سؤيله مه کیدير. حکايه ياواش- ياواش قاباغا سورونور، ائله او جور کي، انسان قهرلي آغلاياندا تيکه- تيکه آغلايار.
حکايه بير آنانين ديليندن باشلانير. آنا نئچه اوغول، نئچه قيز صاحبي اولا- اولا هئچ کيم اونا يييه دورماييب، ايندي قاپيلار آواراسي بير ديلنچييه چئوريليبدير. حکايه ده ائله بوردان باشلايير کي، ايندي آنا گليب اسدالله آدلي اوغلونون ائوينه. آنا هله بير آيين ايچينده اوچ دفعه بو ائوه گليب قاييديب، اوزو گلمير آستانادان ايچري گيرسين. بير ته هر قاپيني تاققيلدادير، گليني عزيز خانم قاپيا گلير. گلين اونو گؤرجک عصبلري قاريشير. آنا ديير کي، بو دفعه گليب اؤزونه سيد اسداله نين يارديميلا بير قبير يئري آلسين، پولونو دا دوزلديب. عزيز خانم اونا اوز وئرمه دن حيرصلي حالدا گئري قاييدير. قاري ياواشجادان اؤزون دهليزه سالير. عزيزه آغزيندان چيخاني اري سيد اسداله يا ديير. سيد چاره سيز قاليب ائودن گيزلينجه اکيلير. آنا يوخويا گئدير. آنانين اؤز ديليله دانيشيغينا بير آز قولاق وئرک:
" گئجه ماشین مني ائله چالخالاميشدي کي، آياغ اوستونده دورا بيلميرديم. گؤزومو آچديم گؤردوم هاوا قارانليقلاشيب. اوتاقدان بالاجا ايشيق گليردي. نئچه دفعه اؤسگوردوم آنجاق سسيمه سس وئرن اولمادي. پله لردن يوخاري چيخديم، گؤردوم عزيز خانم اوشاقلاري ایله خؤرک یئيير. اوتوردوم کي، شاملاريني قورتارسينلار. سفره ني ييغيشديراندان سونرا من ياواشجادان باشيمي ايچري اوزاتديم، دئديم:
- عزيز خانم، عزيز خانم.
سيد اسداله نين بؤيوک قيزي ماهرخ يئريندن سيچراييب قيشقيردي، هامي آياغا قالخدي. عزيز خانم چيراغين پيلته سيني يوخاري قالديريب دئدي:
- عفريته! نه اويوندان چيخيسان؟ ايسته ييرسن اوشاغلاريمين باغريني چاتلاداسان؟ من دالا چکيلديم، دئديم:
- ايسته ديم گؤرم سيد گليبدير؟ عزيز خانيم دئدي:
- کورسان؟ گؤزون يوخدور؟ گؤرمورسن کي، يوخدور؟ اصلا بو گئجه ائوه قاييتماياجاق. دئديم:
- به هارا گئديب؟ ال- آياغيني سيلکله ييب دئدي:
- من نه بيليم، هانسي جهننمه گئديب؟ دئديم:
- اخي به من هاردا ياتيم؟ دئدي:
- گل منيم باشيمين اوستونده يات. من نه بيليم هاردا ياتاجاغسان؟ اوشاقلاريمي عصبي ائلمه، هاردا کؤپورسن کؤپ.
دوردوم گئتديم خانم معصومه نين [س] حرمينه. اؤزومو گيزلتديم، اليمي اوزاتديم زيارته گلنلره طرف. گون تزه چيخميشدي کي، اتگيمده کي پوللاريمي ييغيشديريب بوخچانين اوجونا دويونله ديم. گونورتايا ياخينلاشاندا اسداله نين اوشاقلارينا بير آز سوهاندان، ناباتدان آلديم قاييتديم يئنه اونلارين ائوينه. قاپيني تاققيلداتديم. ماهرخ قاپيا گلدي. قاپيني ياريمچيق آچدي، مني گؤرجک تئز قاپيني چيرپدي قاچدي.
آناني او بيري اولادلاري دا هره بير جوره باشلاريندان ائله ييرلر. قارينين آغزيندا بير يارا وار کي، گون به گون يئکه لير. قارييا ائله گلير کي، يارا اونون آغزيندان اورگينه ساللانيب، آنجاق مجبور اولور اماملارين شماييليني اؤزويله گزديرسين، قارنيني دويدورماق اوچون ديلنچيليک ائله - سين. حکايه نين سونوندا قاري اؤزونو اؤلومجول حالدا قيزينين ائوينه سالير، گؤرور کي، اولادلاري هاميسي اورادا توپلاشيبلار اونون وار يوخونو اؤز آرالاريندا بؤلوشدورورلر. گؤزلري قارييا ساتاشجاق يئزنه سي چيغيرير:
- گتير گؤرک او بوخچادا نه وار؟
قاري بوخچاني اونلارا طرف ايتَله يير. بوخچاني آچيرلار گؤرورلر ايچينده قورو چؤرکدن ساوايي هئچ نه يوخدور.
يازيچي بو حکايه ده ايستمير کي، بو فاغير- فقرا آداملارين پيس چهره سيني گؤسترسين، بلکه ايسته يير او جمعيتين ماهيتين اوزه چکسين کی، انسانلاري بو گونه گتيريب چيخارديب و اولادلاردا داها او امکان اولمور، اؤز آنالارينا يييه دورسونلار. هامي آج يالاواجدير.
"يازيچينين بير عايله نين تمثالينده عوض ائتديرديگي بو سرت، آمانسيز معنوي عيبجرليک آذربايجانين و ايرانين بدنيني سارميش ايرينلي يارالاردان ايدي. سيد عبدالله لار، آقا مجتبی لار، سيد اسداله لار، جواد آقالار دونيانين هر يئرينده، دؤوروندن، مليتيندن آسيلي اولماياراق، هميشه مقدس توتولان آنايا بسله ديکلري مناسبتله استبداد رژيمينين مملکته وردوغو غيرت، ناموس ياراسيني آشکارا چيخارير. بو ائله بير يارادير کي، خالقين مين ايللرله اؤلچولن معنوي آبيده لريني چاتلادير، پاک، مقدس دويغولاريني لکله يير، تر- تميز وجدان معبدلرينه رخنه سالير" (عبدالله یف جلال، حسين اوغلو توفيق، سلطانلي واقف، معاصرآذربايجان ادبياتي، ص 272).
(دکتر رحمانی)
https://t.me/Adabiyyatsevanlar

دئمک اولورکی بوردا ساعدی آذربایجان افسانه لرینده اولان داستانلارداندا فایدالانیب ؟
ساعدي بورادا بالزاک ين "دره ده کي زنبق گولو" رمانينداکي قاديني اوخوجونون يادا سالير. شامدان سونرا ائوه قاييديرلار، آرواد يئنه قاباقکی حالینا دؤنور. نئچه گوندن سونرا بونلار اوغلاني شاما دعوت ائديرلر. شامدان سونرا اوغلان قادينين درسيندن، مکتبيندن سوروشور. قادين ديير اونو تئز اره وئرديکلريندن درسينين داليسيني اوخويا بيلمه ييب. اوغلان اونا سؤز وئرير کي، اؤزو هر گئجه اونا درس وئرسين. صاباحي گئجه دن بونلار باشلاييلار درس اوخوماغا. بونلارين بو ايشي قوجاني لاپ خسته ائدير. بير گئجه قوجا، تک پنجره دن مئشه يه باخيردي، گؤزو بير عجيبه قوشا ساتاشير. قوش باشلايير بونونلا دانيشماغا. قوجا اؤزونون اوره ک آغريسیندان شکایت ائدیر. قوش اونا طبيب کيمي يول گؤسترير. قوش اونو بئله باشا سالير کي، گويا اگر قوجا قيرخ گئجه دعا اوخوسا راحاتلاشاجاق. بونلار بو صحبتده ايکن اوغلان قادينا قوجادان آيريلماق تکليفيني وئرير. قادين قوجادان قورخدوغونو سویله ییر. قيرخ گوندن سونرا قوجانين روحو او عجيبه قوشلا اوچور. اوغلان و قادين قوجانين ايتمه گيني سونرالار باشا دوشورلر. بونو بيلندن سونرا اوغلانين برک اللري قادينين اويناتماغا جان آتان هيکليني قيفيللايير. بونونلا دا حکايه باشا چاتير.
( دکتر رحمانی)
https://t.me/Adabiyyatsevanlar

"وار- يوخلاري تالانميشلار" تکجه ساعدينين اثرلري ايچريسينده يوخ، بلکه ايران معاصر ادبياتيندا تايي- برابري اولمايان حکايه لردن حساب اولونا بيلر. بو حکايه اونا اوخشايير کي بير اييلنميش، قوخوموش لئشين اوستوندن گؤزل بير ماسکا چکيب اوندان مانکن دوزلديب جماعتين گؤزو قارشيسيندا تاماشايا قوياسان. ساعدي بورادا ماسکانی گؤتورور اونون ايچريسيني اويدورولموش تاماشاچيلارا گؤسترير.
حکايه بير ديلنچي اوغلانين ديليندن سؤيله نير. اوغلانين دانيشيغي ويليام فاکنرين " غضبلنمه و های کوی سالما "، ارنست همینگويين " الوداع، سلاح " اثرلرينده کي کاراکترلرين دانيشيغيني اوخوجونون يادينا سالير.
حکايه اوردان باشلانير کي، بير اوغلانی عميسي ایله بيرليکده ديلنچيليک اوستونده پلیس اداره سینه آپاریب، چوخ يالوار- ياخاردان سونرا اؤتوروبلار. اوغلان ايندي عميسيندن آيريلير، گئدير قوما، داييلارينين يانينا. اوغلان يول قيراغيندا دورور، بير اؤلو داشيان ماشینین سوروجوسو بونو تانيير. ماشیندا ايکي جنازه گؤرور، ايکي اوزو اؤرتولو آدام اؤلولرين يانلاريني کسديريب. اوغلان چوخ چتينليکله بؤيوک دايسيني تاپير. دايسي چاپ ماشيني گتيريب زيرزميده بالاجا بير داخمادا يئرلشديريب، گيزلينجه "زيارتنامه" چاپ ائله يير، او بيري ديلنچيلره ساتير. اوغلان زورلا اؤزونو اورا کيپله يير، باشلايير دايسينين يئرينده اونلاري چاپ ائلمه يه. اولدوغي يئردن بالاجا جيريغدان حضرتين صحنی گؤرسه نير. اوغلان هي گؤرور نئچه جنازه ني گتيريرلر داللاريجان دا عسگرلر صحنه يه گيريرلر. بيردن کيچيک دايسي اوشاغين بير تک ساغلام اليله باغرينا باسميش، پله دن يئنير آشاغي. باجيسي اوغلونا ديير:
- " هاي جوجوق، سنده گليبسن؟ دئديم:
- هه بوردايام.
کيچيک داييم دورد گؤزلو هر طرفه باخيردي. بيردن دئدي:
- آخير کي تاپديم گؤر گليب اؤزونو هانسي قبيرده گيزله ديب؟ ائله بيلير بو راحاتليقلا منيم اليمدن قورتارا بيلر؟ سن اؤله سن! نئچه گوندور کي بورايا
گلميسن؟ دئديم :
- بيلميرم منيم هئچ زاتدان خبريم يوخدور. کيچيک داييم گولدو:
- سنه ده دئييب، بئله دانيشاسان؟ هه؟
من چاپ ماشينينين قيراغيندا اوتوردوم دئديم:
- يوخ، اونون هئچ شئيدن خبري يوخدور، منه ده بير سؤز دئمه ييب.
جونبولو عباس اونون قوجاغيندا آغزين آچدي باشلاسين قيشقيرماغا، آغزيندا ايکي اوزون ديش گؤردوم. کيچيک داييم دئدي:
- باخ، گؤروم، يئمه ليدن- ذاتدان وار بو اوشاغا وئره سن؟
کاسايا آيران تؤکدوم بير تيکه چؤرکله وئرديم الينه. چؤرگي ديشي ایله تيکله ييب قويدو عباسين آغزينا. اوشاق سسيني کسدي. داييم آيران کاساسيني توتدو اوشاغين آغزينا، اوشاق کاساني ديبينه جن هورتولداتدي، قارني گلدي قاباغا. "
کيچيک دايي بؤيوک قارداشيني چوخ وارلي- کارلي بيلير، اونا گؤره ده اوندان يارديم اومور. بؤيوک دايي اؤزو فلاکتده کئچينير، کيچيک قارداشين اليندن اورا- بورا قاچير. کيچيک دايي آخيردا اونون يئريني تاپير. بئله ليکله بؤيوک دايي نين دا وار- يوخو تالانير. حکايه نين آخيريندا اونلارين هر اوچو ده بيرليکده ديلنچيليک ائديرلر.
(دکتر رحمانی)
https://t.me/Adabiyyatsevanlar

"قيزما" حکايه سي يازيچينين اؤلومه مناسبتيني نمايش ائتديرير. اوخوجولارا معلومدير کي، لاپ کئچميشلردن بري عاليملر، فيلسوفلار بو مسئله يه جور به جور فيکيرلر سؤيله يبلر. دونيادا نهنگ يازيچيلاردان دا اولوب کي، اؤزلريني اؤلدوروبلر. بونلاردان آمريکانين ان بؤيوک يازيچيسي ارنست همینگوي (نوبل مکافاتي آليب)، ژاپونيانين بؤيوک يازيچيلاري يوکيو ميشيماني، اوسانو دازاييني، ياسوناري کاواباتايي (نوبل مکافاتي آليب)، ايرانين گؤرکملي يازيچيسي صادق هدايتي سادالاماق اولار.
غ.ساعدينين بو حکايه سينده "ک" آدلي بير اوغلان يوخودان آييلير، اؤزونو ائله سرخوش حسّ ائدير کي، اؤلومو ده پيس شي بيلمير. اونو ياشاييش کيمي قارشيلايير، اؤزونو اؤلدورور. بونو بيلمک ضروريدير کي، يازيچينين بو حکايه ني يازديغي زامان اؤلوم، بعضي جوره ياشايشلاردان چوخ آبئرلي ايميش.
"اؤزگه لر يانيندا توختاقليق" حکايه سي تقاعده چيخميش بير سرهنگین حياتينا عايددير. سرهنگ گؤزل، جوان قادينيلا گئدير ايکي قيزينين يانينا. قيزلاري خسته خانادا ايشله ييرلر. آتا قيزلارينين ائوين عشرت خانا کيمي گؤرور. قيزلار ايسته ييرلر آتالارينين گنج قادينيني دا اؤز حياتلارينا جلب ائتسينلر، آنجاق قادين اونا چوخ ياناشمالارينا باخماياراق اؤزونو ايتيرمير، و وقاريني الدن وئرمير. ساعدي سونرالار بو قادينلارين حاقيندا ديير:
"بو جور قادينلار ايچريدن يانيرلار آما ايچريده چکديکلريني چؤله وورمورلار. بو ساياق ياشايشا اؤزلريني محکوم بيليرلر. او شئيلر کي، اؤزگه لرينين حاليني پوزور ،اونلاردا هئچ اثر قويمور." (مجابی جواد، شناخت نامه ی ساعدی، ص 220).
"قورخو تيترتمه" کتابي فوم جهتیندن "بيل ياسليلاري" کيميدير. بو حکايه مجموعه سينده بير بيرينه باغلي 6 حکايه واردير. ساعدي 1345- جي ايلده ايرانين جنوب ساحللرينين بير سيرا روحي خسته ليکلره راجع تدقيقات اوچون سفر ائله دي. بو ايش چوخ آغير، چتين بير ايشيدي. چوخ بؤيوک عاليملر، يازيچيلار، او جمله دن دکتر جمشيد بهنام (ايرانين بؤيوک جامعه شناس عالمي)، صمد بهرنگي، بهروز دهقاني و چوخلاري گؤزونو بو سفره، هم ده اونون جنوبدان گتيرمه لي اولدوغو سوقاتينا ديکميشديلر. ساعدي دوغرودان دا بو سفردن ايکي قيمتلي مرواريد ادبياتا، پسيخولوژي خزينه سينه تحفه گتيردي. بونلارين بيري "جين ديميشلر" (ساعدی غلامحسین، اهل هوا) فولکلور- پسيخولوژي تدقيقات اثري، ايکنجيسي "قورخو تيترمه" حکايه توپلومودور. هر ايکي اثر سوژتجه، مضمونجا عينيدير، آنجاق بيرينجيسي علم، ايکينجيسي هنرباخيميندان يازيليب.
(دکتر رحمانی)
https://t.me/Adabiyyatsevanlar

با سلام بر دوستان ارجمند امروز به مناسبت سالگرد درگذشت جبار باغچه بان شاعر، نویسنده و معلم بزرگ نگاهی کوتاه به زندگی و آثار او می اندازیم:
جبّار باغچه بان (1344 - 1264 ) که در تاریخ معاصر به عنوان پدر کودکان کر و لال مشهور شده است، یکی از افراد مؤثر در ترقّی ادبیّات معاصر به ویژه ادبیّات کودکان و نوجوانان بوده است. فعالیّت این معلّم بزرگ و شاعر باذوق آن چنان وسیع است که در این چند سطر نمی تواند بگنجد. وی بانی مدرسه کر و لال ها و نیز اوّلین نویسنده ی کتاب برای این قشر آسیب پذیر جامعه بوده است. فعالیّت این دانشمند در این مورد از یک کشور اسلامی برای کشور های پیشرفته ی دنیا نیز الگو بوده است. "از آثار چاپ شده ی ایشان می توان به کتاب های "جوجوقلارا بایراملیق" ( داستان منظوم ترکی)، "رباعیّات خیّام" (ترجمه به ترکی) "زندگی کودکان" (مجموعه شعر به زبان فارسی)، "روش آموزش کرولال ها" ( به زبان فارسی) اشاره کرد. او زمانی که اولین کودکستان به نام «باغچه اطفال» را در شهر تبریز راه اندازی کرد به جبار باغچه بان معروف شد. پایه گذاری اولین مدرسه ناشنوایان در ایران و پایه گذاری روش شفاهی در تعلیم ناشنوایان از ابتکارات این شخصیت فرهنگی است. چهره ای که ده‌ها کار ماندگار در زمینه های تربیتی صحیح و نوآوری در بحث آموزش از خود به یادگار گذاشته است. در میان آثار مختلف جبار باغچه‌بان، کتابی به نام "قصه بابا برفی" وجود دارد که خواندنش در آغاز فصل‌های سرد خالی از لطف نیست. کتابی که در اوج وضعیت ادبیات سیاست زده کودک و نوجوان دهه چهل، خود را از بدنه این نوع نگاه دور نگه داشته و کاری قابل تأمل با ریشه‌های قوی داستانی به شمار می‌آید. این کتاب که بارها از سوی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان تجدید چاپ شده و هم اکنون هم در کتابخانه‌های مختلف موجود است، ماجرای چند کودک را روایت می‌کند که با کمک هم یک آدم برفی می‌سازند که به طور اتفاقی شبیه پدر بزرگشان است. آنها به پیشنهاد پدر بزرگ شغلی هم برای آدم برفی انتخاب می‌کنند. شغل نانوایی! کتاب قصه بابا برفی به این دلیل برای خواندن پیشنهاد می‌شود که دارای همه اجزای تشکیل دهنده یک کتاب خوب، سرگرم کننده و آموزنده است. کتابی که به نسبت دوران نوشته شدنش می‌توان از آن به عنوان کتابی پیشتاز یاد کرد.
جبار باغچه‌بان در این کتاب به طور غیر مستقیم مساله غلط بودن گرایش داشتن به آنچه نابود شدنی و بی اساس است گوشزد کرده و به مخاطب خود می‌آموزد که نباید به چیزی دل ببندد که واقعی نیست و با کمترین تغییر آن و هوا ممکن است از بین برود. نویسنده دنبال القای این پیام است که بدل، هیچ وقت قابل اعتماد نیست و نباید به آن تکیه کرد، گرچه بسیار به اصل شبیه باشد.
در این داستان، یک شب از عمر آدم برفی می‌گذرد و فردا صبح هیچ نشانی از او نیست اما پدربزرگ مثل همیشه سرحال است و با آنکه مدام کنار آتش می‌رود و یا زیر آفتاب قدم می‌زند هیچگاه آب نمی‌شود چون او یک اصل است و نه یک بدل شبیه سازی شده. برنامه ریزی کار آموزگار، زندگی کودکان، گرگ و چوپان و بادکنک، برخی از کتاب‌های باغچه بان هستند.
قسمتی از اول داستان "قصه بابا برفی" را با هم می خوانیم:
"آن سال زمستان، زمستان سختی بود. درخت ها را سرما زده بود، سبزیشان رفته بود مثل شاخ بز، خشک و قهوه ای رنگ شده بودند. نه گل مانده بود نه سبزه، نه ریحان، نه پونه، نه مرزه. آب هم از رفتن خسته شده بود، یخ زده بود. همه جا سفید بود، همه جا، کوه و دشت و صحرا. آسمان شده بود آسیاب، اما به جای آرد، برف می ریخت همه جا. یک روز تعطیل، نزدیکی های ظهر، کامبیز و کاوه، میترا و منیژه، کوروش و آرش، سودابه و سوسن، به خانه‌ی پدربزرگ رفتند تا هم پدربزرگ را ببینند و هم در حیاطِ بزرگِ مدرسه، که خانه‌ی پدربزرگ آنجا بود، برف بازی کنند. وقتی بچه ها به حیاط بزرگ مدرسه، که پر از برف بود، رسیدند، کاوه گفت: بچه ها، به جای برف گلوله کردن و توی سر هم زدن، چرا نیایم یه آدم برفی درست کنیم؟ بچه ها گفتند خوب فکری است. آرش دوید پارو آورد. کامبیز بیل آورد. کاوه بیل آورد، هرکدام هرچه دستشان رسید برداشتند و آوردند. اول برف های وسط حیاط را پارو کردند و برف ها را با پارو و بیل کوبیدند تا سفت شد. ساختن آدم برفی که تمام شد، بچه ها خوشحال بودند که توانستند خودشان این آدم برفی را بسازند، اما خوشحالی شان بیشتر شد وقتی دیدند آدم برفی، درست شکلِ پدربزرگی شده که آن همه دوستَش دارند. فقط یک کلاه کم داشت، این بود که یکی از بچه ها رفت و یک گلدان خالی آورد و سر آدم برفی گذاشت و دیگر آدم برفی شد مثل خود پدربزرگ. بچه ها هم اسمش را گذاشتند بابابرفی و دست های همدیگر را گرفتند و دور آدم برفی چرخیدند و با خنده و شادی خواندند: بابابرفی! بابابرفی! چه کم حرفی! چه کم حرفی! پدربزرگ که بابابرفی نبود تا آتش و آفتاب آبش کنند و از بین برود و چیزی از او باقی نماند. تازه

اگر آدم خودش هم از بین برود. یادش و کارهایی که برای آدم های دیگر کرده، هیچ وقت از بین نمی رود. همیشه آدم های دیگر از او یاد می کنند. انگار که همیشه زنده است. بچه ها فقط به یاد بابابرفی خواندند:
سرت رفت و کلاهت موند، بابابرفی، بابابرفی!
دلت شد آب و آهت موند، بابابرفی. بابابرفی!
دو چشم ما به راهت موند، بابابرفی، بابابرفی!
پدربزرگ هم می خندید و سرش را تکان می داد و با آن ها می خواند: بابابرفی، بابابرفی!"
باغچه بان از اوّلین شاعرانی بود که به اسقبال "حیدر بابایا سلام" استاد شهریار رفت و برای آن نظیره نوشت. چند بند می خوانیم:
علیکم السلام، شهریار آغا
چوخداندی قاچمیشدون بیزدن اوزاغا
آیاق باسمازیدون بیزیم قوناغا
جوانلیق دوریندن بوچاغا دیین
سن هیچ بیزدن بئله یاد ائتمزدین

نه اولدو آی اوغول سن بیردن بیره
اونوتدوغون ائلی، سالدین خاطره
چاغلایان سولارا، اسن یئللره
بو قوجا حیدره ائله دین سلام
لطفون آرتیق اولسون علیک السلام" (دوستلار گؤروشو، ادبیّات اوجاغی، توپلایان: دکتر سلام الله جاوید، 1359 ص 106)
(دکتر رحمانی)
https://t.me/Adabiyyatsevanlar

دکتور رحمانی
با سلام بر دوستان ارجمند، امروز به مناسبت سالگرد درگذشت حمید مصدق شاعر همه پسند معاصر چند جمله ای تقدیم می کنیم.
حميد مصدق( 1377- 1318) در شهر حناي اصفهان متولد شد. فعاليت هنري خود را از آغاز دهه‌ي پنجاه شروع كرد. «درفش كاويان» اولين كتاب شعري اوست كه در 1341 چاپ شد. بعد از آن كتاب‌هاي «آبي خاكستري سياه»، »در رهگذر باد»، «از جدايي‌ها»، "دو منظومه" و... را به چاپ رساند. از آثار خود به صورت مجموعه و برگزيده هم به چاپ رسانده است. شغل وكالت انتخاب كرده است. از شاعراني است كه مثل فريدون مشيري خوانندگان زيادي داشته است و تعدّد چاپ‌هاي كتاب‌هاي ايشان گوياي آن است و اين مسئله‌اي نيست كه اهميت كم‌تري داشته باشد. اگر برخي از شاعران بازاري را كه شعرهاي روز مي‌گويند و آثارشان چاپ‌هاي متعدد مي‌گيرد استثنا كنيم آثار شاعراني كه كفگير را در ته ديگ مي‌برند و حرفي براي گفتن دارند با اقبال كم‌تري روبرو هستند. اما مصدق توانسته است با درون مايه‌ي وزين در ميان توده‌ي‌ خوانندگان جايي باز كند. علتش اين است كه شعر مصدق بسيار روان و ساده است. درك و دريافت آن نيازي به دقت فراوان ندارد. لحنش صميمي و خودماني است. اما ميان لحن ساده‌ي او و لحن ساده‌ي فريدون مشيري تفاوت هست. يعني به همان اندازه كه كلام فريدون ملايم و مهربان و تعبيرات او زيباگرانه و رنگين است، در كلام مصدق تشويق حق طلبي و تلقين ستيز به چشم مي‌خورد و تا جايي كه عشق او نيز گهگاه با اهداف اجتماعي او مي‌آميزد. ضمناً آن وسواس مشيري را در گرد آوردن واژه‌هاي لطيف ندارد و از به كار بردن هر واژه‌يي كه لازم بداند، پروا نمي‌كند. فريدون از دريچه‌ي چشم عيسا به جهان مي‌نگرد و حميد از دريچه چشم موسا. سادگي و بي تكلفي كلام او را با دو شاعر ديگر نيز مي‌توان قياس كرد: فروغ فرخزاد و سهراب سپهري. اما آن چه شعر ساده‌ي فروغ را داراي شناسنامه مي‌كند تصويرهاي زيبا، ديد شاعرانه‌ي كم نظير، احساس تند و بيان تداعي وار اوست. و آن چه كلام عادي سهراب را ممتاز مي‌كند رگبار استعارات بديع و سرشار از فرهنگ و دانش گسترده اوست. و كلام ساده‌ي حميد را صداقت او، و شناخت ژرف او از حالات مختلف جامعه‌يي كه به سبب مسائل حقوقي با آنان در تماس است، تمايز مي‌بخشد. او تب و تاب روح هموطنان خود را مي‌شناسد و گرفتاري‌ها و درماندگي‌هاي مكرر و معمول آنان را درك مي‌كند و شعرش همدردي صادقانه با آنان است و به اين ترتيب اين زبان ساده فرم خاصي نمي‌پذيرد و اصولاً وقتي كلام خيلي ساده شد، آرايه‌هاي لفظي را كه يكي از عوامل تشكل فرم است به خود راه نمي‌دهد. "حمید مصدّق حس و ادراک اجتماعی خود را به شعر تبدیل کرده بود، هرگز شعر بی وزن نگفت چرا که وزن را لازمه ی شعر می دانست و هرگز ارزش ها را نادیده نگرفت چرا که آن ها را لازمه ی سعادتمندی می دانست." (کارنامه ، ابوالفضل علی محمّدی، ...ص 76)
حمید مصدّق به دلیل این که همسر برادر زاده ی استاد شهریار است، ارتباط نزدیکی با وی داشته است و در اغلب محافل با اوبوده است. دو قطعه شعر از اين شاعر را مي‌خوانيم :

دلم براي کسي تنگ است
دلم براي کسي تنگ است که آفتاب صداقت را
به ميهماني گلهاي باغ مي آورد
و گيسوان بلندش را به بادها مي داد
و دستهاي سپيدش را به آب مي بخشيد
دلم براي کسي تنگ است
که چشمهاي قشنگش را
به عمق آبي درياي واژگون مي دوخت
و شعرهاي خوشي چون پرنده ها مي خواند
دلم براي کسي تنگ است
که همچو کودک معصومي
دلش براي دلم مي سوخت
و مهرباني را نثار من مي کرد
دلم براي کسي تنگ است
که تا شمال ترين شمال با من رفت
و در جنوب ترين جنوب با من بود
کسي که بي من ماند
کسي که با من نيست
کسي که . . .
- دگر کافي ست.

سیب
تو به من خندیدی و نمی دانستی
من به چه دلهره از باغچه همسایه سیب را دزدیدم
باغبان از پی من تند دوید
سیب را دست تو دید
غضب آلود به من کرد نگاه
سیب دندان زده از دست تو افتاد به خاک
و تو رفتی و هنوز،
سالهاست که در گوش من آرام آرام
خش خش گام تو تکرار کنان می دهد آزارم
و من اندیشه کنان غرق در این پندارم
که چرا باغچه کوچک ما سیب نداشت.
(دکتر رحمانی)
https://t.me/Adabiyyatsevanlar

کریم قربانزاده

مژگان صیامی
1353 اینجی ایل ده، اولو ساوالانین قوجاغین دا یئرلشن(اردبیل) شهرینده دونیایا گوز آچدی. آتاسی ارتش حکیمی ایدی؛ ایلک تحصیلاتی و اورتا مکتبین (جهان تربیت) مکتبینده بیتیریب ، اوزو دئمیشکن ,ائله او زماندان اوزونده بیر سیرا عجیب و بلکه غیر عادی دویغولار - دوشونجه لرله یاشاییردی؛ عادی حیات ایله سویو بیر آرخا گئتمه ییردی .انسانی علم لر رشته سینه علاقه سی اولاراق، دیپلم آلان چاغی، ائله همن ایل کنکوردا ایکی تحصیلی رشته دن قبول اولور (ادبیات و روانشناسی) اردبیل دانشگاهین دا عالی تحصیلاتین باشلاییب، ادبیات اوخویوب لیسانسین آلیر! یوکسک لیسانسین پیام نور دانشگاهیندا اوخوماق ایسترکن، حیات یولداشی اونون اجتماعی - مدنی ایشلرینه مانع یاراتدیغی اوچون آیریلماق مجبوریتینده قالیر . خانیم صیامی ائله او ایللرده مختلف دبیرستان لاردا ادبیات - تاریخ ادبیات - دستور و نگارش اویرتمنی اولوب، آزاد فیکرینه گوره، قارانلیق یئره (بلی - خیر - چشم و...) دئمه دیگینه و آموزش - پرورش طرزینه اعتراض ائتدیگینه گوره، اوچ ایل دن آرتیق سئودیگی ایشه دوام وئره بیلمه ییب، استعفا وئریر. مژگان خانیمین دیرلی یازی لاری (داستان - شعر - طنز - مقاله و...)او زمان اونملی نشریه لرده چاپ اولوردو او جمله دن: (آزما - آدینه - گل آقا - شهروند - ایران دخت و...)

خانیم صیامی 1385 اینجی ایل ده (سارای) درگی سی نین امتیازی آلیر .گئجه - گوندوز بیر آن دایانماندان ,دورمادان شرفلی, ائل سئور وطن سئور آزاد باش اوجا یاشایان بیر ژورنالیست کیمی چالیشماغا باشلاییر. آزادلیق اوغروندا چالیشان مژگان خانیم ائل دردین وطن دردین یاشادیغی یوردون قارا گونلرین , عذابلی گونلرین یازیر .او سارای درگی سین اوزونه چورک آغاجی گورمه ییب، . سارای ایکی دفع توقیف مرحله سینه یئتیشیر.
خانیم صیامی نین ادبی کارنامه سینه اوتری بیر گوز دولاندیرساق اونون چکدیگی زحمت لر داها آیدینلاشاجاق .
1-سارای درگی سینی 45 سایی چیخاریب، بیر کتاب (سون سکانس) آدیندا، 15 دنه تورکی حئکایه لری , 5 جلد (اردبیل نامه) اوندان ایشیق اوزو گوروب . اشک سبلان، ابراهیم دارابی جنابلاری نین رمانین تورکجه یه چئویریب (ساوالانین گوز یاشی) چاپ مرحله سینده دی! (قربانیان بند نسوان) زندان دا یازدیغی کتابین سون ائدیتین ائله ییر، مردگان باغ سبز، محمد رضا بایرامی جنابلاری نین رمانین، تورکجه یه چئویریب (یاشیل مئشه نین اولولری) بو ایلین آخیرینا ایشیق اوزو گورجک .(مجموعه شعرهای فارسی)، (مقاله لر توپلوسو) و تورکی شعر - طنز و...
خانیم صیامی نین کارنامه سین ایشق لاندیریر .چتین عذابلی گونلرین ژورنالیستی توتدوغو یولون هزینه لرینه ده معروز قالیر آغیر تاوان لار وئریر ! خانیم صیامی اجتماعی مدنی ادبی چالیشمالارینا گوره ایکی دفعه زندانا گئدیب! وثیقه ایله آزادلیقا بوراخیلیب..مژگان خانیم آذربایجانین و اردبیل ماحالی نین گورکملی - آدلی - سانلی (آزاد بیر ژورنالیست، شاعر و یازار) کیمی ائل آراسیندا تانینیر . آذربایجانین قارتال قانادلی شاعیری رحمتلیک هاشم ترلان دئمیشکن "آصلانین ائرکک دیشی سی یوخدور، آصلان آصلاندیر .
https://t.me/Adabiyyatsevanlar

(یازین) یاشیللیق سرخوشلوغو
(یایین) باشیندان اوچمامیشدی هله...
یاغدیردی شاققیلتی ایله
شیدیریقلاما شماتت لرینی،
خزانین دوغرو - دوزگون اوره یینه
پریشان ائتدی
او سوچسوز، سارالیب - سولموش،
عریان فصلی:
"سن پاخیل - پاس لی- پاخیرا بنزه ین،
(پاییز) آدلی بیر پئشمانلیق سان..."!
سیندیردی سینیق سالخاق قلبینی
دردی دولو یاغدیردی اوره یینه...
(یای) هئچ بونو آنلامادی
پاییز، اوزوندن کئچه رک
بوتون گوزه للیک لری یاراتدی...!

مژگان صیامی

📃 “تبریزیمه مکتوب”
🖊 حبیب فرشباف
▪️☘️▪️☘️▪️☘️▪️☘️▪️☘️▪️

منیم عزیزیم!
عزیز تبریزیم!
سنه سئوگیلیم دئدیم؛
خاطیرلاندی گؤزلریمده گؤزللیک‌لرین.
زیروه‌سی قارلی، قارتاللی «سهند»ین؛
دره‌لری یووشانلی، یئمیشانلی «دند»ین؛
یاپراق‌لاری شفق ساچان،
اسن مئه‌له پیچیلداشان،
اوجا-اوجا قلمه‌لرین؛
داها نه‌لرین، داها نه‌لرین.
سنه قهرمانیم دئینده
«سردار»ین، «بابک»ین،
سایا گلمز ایگیت‌لرین جانلانیر گؤز اؤنونده؛
آنجاق، سنه آنام دئینده
شیرین- شیرین دیل‌لرین،
قات با قات نیسگیل‌لرین-
خاطیرلانیب، کؤورلدیر منی.
دومانلی- چیسگینلی گون‌لرین یادیما دوشور؛
آلنیم قیریشیر؛
اوزوم بوزوشور.
سن، حسرتلر پایتاختی‌سان!
سن، هیجرانلار شهری‌سن!
سن، آنالار آناسی‌سان تبریزیم!
سن، اودلارا یاناسی‌سان عزیزیم!
بلکه ائله، گؤز یاش‌لارین شور ائدیبدیر «آجی»نی؟
بلکه ائله، بو اوجداندیر ائل‌لرین-
«بایاتی»دان هؤروب سنین تاجینی:
«باشیندا ساری سانجاق
آغ سانجاق، ساری سانجاق
نه قیز اولدون، نه گلین
اودلارا یاندین آنجاق»
کیمی سنی «شهریار»لا،
«بهزاد»ین‌لا تانی‌ییر؛
کیمی‌سی ده،
سارای‌لارین بزه‌یی
خالچالی شؤهرتینله.
باشقاسی دا،
«مشروطه» بایراقلی،
«فیرقه» نیسگیللی،
«بهمن» نیفرتلی قودرتینله…
شاهلار سنه تاریخ بویو خور باخدیلار؛
گاهدان دا بیر،
اوگئی‌لیکدن شر یاخدیلار.
نه بیلئیدین-
ظالم‌لرین مسلکینده
صادق ائولاد بسله‌مه‌گین گوناهی وار.
بلکه ائله بو گوناهین اوجونداندیر
یاخین‌لار دا دؤنوب، سنه یاد اولدولار.
ایسته‌یی‌له،محبتی،
اؤز عشقینه صداقتی توکنمه‌ین ائولادلارین-
نسیل-نسیل،
گاه او بت‌ده، گاه بو بت‌ده
نهایتده جان قورتارسا یاخین، اوزاق قوربتده،
کیمیسی‌نین
دوداقلاردا سؤزو قالدی؛
کیمیسی‌نین
اورکلرده کؤزو قالدی؛
کیمیسی‌نین
زیروه‌لرده ایزی قالدی؛
آنجاق ائله هامیسی‌نین
وطنیندن آیریلارکن،
بوینو بوکوک
آرخاسیندا گؤزو قالدی…
لاکن بونا باخمایاراق
سن دایاندین؛
بیز دایاندیق؛
سن ده یاندین؛
بیز ده یاندیق.
بو گون سنین اوجا باشین آغارسادا،
یئرسیز دئییل تبریزیم!
سن هیجران‌لار دوشگونوسن عزیزیم!
توتغون پاییز آخشام‌لاری
سولغون گونش شفق‌لرین عینالی‌یا سرنده،
باشینی قووزا سن ده!
سیرالاشیب
غملی-غملی اؤتوب کئچن دورنالاردان-
خبر آلسان غریب دوشموش بالالاردان،
قاققیلداشیب دئیه‌جک‌لر:
-اوزاق، یاخین اؤلکه‌لرده
بیرجه کلمه «وطن» سؤزو چکیلنده،
مینلر اینسان قهرله‌نیب آدیندان؛
سنی دویوب، سنی گؤرور-
دومان باسمیش گؤز یا‌ش‌لاری آردیندان.
https://t.me/Adabiyyatsevanlar

سیدجعفر پیشه‏ ورى از مهاجرت باکو تا انتشار حقیقت
رحیم رئیس نیا
سیدجعفر پیشه‏ ورى ‎سیدجعفر جوادزاده که بعدها به پیشه‏ ورى معروف شد، در حدود سال ۱۲۷۲ خورشیدى / ۱۸۹۳ میلادى در سیدلر زیوه‏ سى (زاویه سادات) یکى از روستاهاى خلخال آذربایجان به دنیا آمد. در ۱۲ سالگى همراه با خانواده‏اش، همانند هزاران خانواده دستخوش تنگناهاى گوناگون اقتصادى و اجتماعى به آن سوى ارس مهاجرت کرد و در باکو رحل اقامت افکند. وى که آموزش خواندن و نوشتن را در زادگاه خود شروع کرده بود، ضمن فراشى در مدرسه روستاى بلبله واقع در شبه جزیره آبشرون، به تحصیل خود نیز ادامه داد. پس از آن هم در روستاى خیردالانِ همان‏جا مدرسه‏اى باز کرده، مشغول تدریس شد. بعد از مدتى وارد دارالمعلمین باکو شده، پس از به پایان رساندن دوره آن‏جا، در مدرسه اتحاد ایرانیان باکو، که در سال ۱۹۰۷ به ابتکار حزب اجتماعیون عامیون ایران (مجاهد) تأسیس گردیده بود، به تدریس زبان‏هاى فارسى و ترکى و شرعیات پرداخت. او در یاد کرد این مرحله از زندگى خود چنین نوشته است:
«عشق تحصیل، عشق کتاب خواندن مرا وادار کرد تا ۲۰ سالگى تمام اوقات بى‏کارى خود را در کتاب‏خانه‏ ها به سر ببرم. بیشتر از هر موضوعى به کتب تاریخ و ادبیات و فلسفه علاقه داشتم. در این میان جنگ بین ‏المللى و پشت سر آن انقلاب کبیر روسیه سر رسید. اقیانوس نهضت اجتماعى مرا هم مانند سایر جوانان معاصر از جاى خود تکان داده، به میدان مبارزه سیاسى انداخت. اول از مقاله ‏نویسى شروع کردم و سپس وارد خدمت [تشکیلاتى ] شدم.«(۱)
اگرچه نخستین مقاله‏ اش گویا اندکى پس از درگرفتن انقلاب فوریه ۱۹۱۷ در روزنامه آچیق ‏سؤز، ارگان حزب مساوات به سردبیرى محمدامین رسول‏زاده به چاپ رسیده، ولى نویسندگى را به طور جدى با چاپ مقالاتى در روزنامه «آذربایجان جزو لاینفک ایران» آغاز کرده است.
روزنامه مذکور ارگان شاخه باکوى حزب دموکرات ایران بود. اساس این سازمان گویا در حدود سال‏هاى نخستین جنگ جهانى اول ریخته شده بود؛ یعنى زمانى که محمدعلى تربیت مدیریت مدرسه اتحاد ایرانیان را به عهده داشت. وى با همکارى میرزا محمودخان پرورش و میرزا عبدالله عبدالله‏ زاده و چند نفر دیگر شالوده این تشکیلات را بنیان نهاد؛ اما آن سازمان تنها پس از انقلاب فوریه و از هم پاشیدن تزاریسم بود که توانست ابراز وجود کند. سلام ‏الله جاوید نام عده‏ اى از اعضاى شناخته شده آن را که میرجعفر جوادزاده نیز یکى از آن‏ها بوده، در خاطرات خود آورده است.(۲) این سازمان که به نظرى داراى نظام و انتظام تشکیلاتى چندان منسجمى هم نبوده،(۳) بیش‏تر با کمیته آذربایجان حزب دموکرات به رهبرى شیخ محمد خیابانى ارتباط داشته است تا مرکز (تهران).
روزنامه مورد بحث که اضافه شدن عبارت «جزو لاینفک ایران» به آذربایجان مفهوم خاصى به آن مى‏ داد، تأکیدى بود بر مهر و علاقه ایرانیان خارج از کشور به ایران. سلام ‏الله جاوید مى‏نویسد:
«در آن تاریخ، سال ۱۹۱۹، حزب مساوات، دولت ‏آذربایجان چشم‏ طمع به ‏آذربایجان ایران دوخته بود و در این راستا تبلیغ مى‏کرد. ایرانى‏ ها هم با این کار مخالفت مى‏ کردند.»(۴)
ناگفته نماند که در زمان انتشار روزنامه آذربایجان جزو لاینفک ایران [از ۲۷ ربیع‏الثانى ۱۰ / ۱۳۳۶ فوریه ۲۱ /۱۹۱۸ بهمن ۱۲۹۶ تا ۱۶ جمادى‏الثانى ۲۹ /۱۳۳۶ مارس ۸ / ۱۹۱۸ فروردین ۱۲۹۷] هنوز حزب مساوات به قدرت نرسیده و موجودیت جمهورى آذربایجان نیز که در ۲۸ مه ۱۹۱۸ اعلام گردید، شکل نگرفته بود. احتمالاً آنچه در آن ایام موجبات نگرانى و واکنش ایرانى‏هاى ساکن باکو و حومه آن را، که در آن تاریخ دست کم ۵۰ هزار نفر برآورد شده‏اند، فراهم آورده بود، طرح موضوع استقلال آذربایجان ایران، به مناسبت نفوذ روزافزون حزب دموکرات به رهبرى خیابانى بوده است. به این حقیقت در مقاله‏اى تحت عنوان «آذربایجان» که در شماره ۳[ ۲ جمادى‏الاول ۱۵ /۱۳۳۶ فوریه ۱۹۱۸ ] «آذربایجان جزو لاینفک ایران» درج گردیده، اشارت رفته است.
در مقاله مذکور، که به قلم ف. على قلى زاده از ایرانیان عشق‏آباد و مدیر روزنامه مورد بحث – نوشته شده، پس از بحثى در باره عواقب و عوارض فوق‏العاده جنگ جهانى اول، که یکى از آن‏ها هم سرنگونى هیکل مدهشه استبداد روسیه بود و خود نتایج مهمه دیگرى چون اعلان خودمختارى و استقلال بعضى از سرزمین‏هاى تحت استیلاى رژیم تزارى را به دنبال آورد، چنین آمده است:

«چنان که معلوم است، از آن جایى که بخشى از قفقاز از آذربایجان مجزا گردیده، فرقه مقتدرى از مسلمانان قفقاز تشکیل یافته، با آرزوى “مختاریت آذربایجان” به فعالیت پرداخته است. این “مختاریت آذربایجان” هم بنا به افادات نویسنده آچیق سؤز [محمدامین رسول‏زاده] باعث سوءتفاهم شده، در قفقاز و آذربایجان هیاهوى بزرگى برانگیخت. چنان که خوانندگان محترم مى‏دانند، چندى پیش در روزنامه تفلیسسکى لیستوق جمله‏اى درج گردیده بود که گویا در تبریز، مرکز آذربا

یجان، حزبى پیدا شده که هدف عمده‏اش عبارت است از جدا کردن آذربایجان از ایران و تشکیل دیرکتوریایى [هیئت مدیره‏اى ] به منظور اداره جداگانه آن جا و الخ…(۵)
همان جمله هم در پاره‏اى از روزنامه‏هاى ترک زبان قفقاز اقتباساً درج گردیده است. چنین انتشاراتى باعث تشویق و هیجان شدید ایرانیان، خصوصاً آذربایجانیان منتسب به حزب دموکرات ایران شده، ایرانیان ساکن باکو و نقاط دیگر قفقاز با مراجعت‏نامه‏هاى پرحرارتى خواستار توضیحاتى در این خصوص از حزب دموکرات شده‏اند. از اظهارات رابط کمیته باکوى حزب چنین فهمیده مى‏شود که ضمن دعوت مراجعه‏کنندگان به سکوت و آرامش، در این خصوص از کمیته آذربایجان حزب توضیح خواسته شده است.
اینک جواب خصوصى دریافتى کمیته باکو…
جواب کمیته آذربایجان
در پاسخ نامه‏تان باید بنویسیم که این احوالات چنان که در روزنامه‏هاى قفقاز نیز ملاحظه مى‏شود، اقدامات آذربایجانى‏ها (اشاره است به مطالب مندرج در نامه) سبب تأویلات و تفسیراتى در مملکت شده است. از طرح مسئله واهى مورد اشاره در روزنامه تفلیسسکى لیستوق و تکرار آن در آچیق سؤز چنین فهمیده مى‏شود که اقدامات وطن‏پرستانه آذربایجانى‏ها به غلط به افتادن آن‏ها به خیال مختاریت و تجزیه آذربایجان تعبیر کرده مى‏شود و قیام بر ضد [دولت] تهران به تشکیل حکومت خودمختار و استقلال آذربایجان حمل مى‏گردد!….
این اخبار به کلى مغایر حقیقت بوده و چنین تفسیراتى حائز پاره‏اى مضامین سیاسى است. کمیته ایالتى نمى‏تواند چنین شایعاتى را لاقیدانه تلقى نماید. به هم مسلکان محترم اکیداً اخطار مى‏شود که باید چشم و گوش خود را باز کرده، متوجه و مواظب چنین شایعات پوچ و بى‏معنى بشوند و از جریان بیگانگان بیمى به دل راه ندهند. در کنفرانس ایالتى فرقه به آوازى بلند و طنین‏انداز در جهان اعلام کردند که “آذربایجان جزو لاینفک ایران است، آذربایجان عضو مهم خانواده ایران است…”
منتهاى آمال آذربایجانى‏ها احداث ایرانى است آزاد، مستقل، متحد و مقتدر. تشکیلات حزب دموکرات هیچ‏گاه از آمال ملیه خود غفلت نکرده، به تأثیر اجراى جریان‏هاى مخالف در مملکت میدان نخواهد داد. هیجان تبریز ناشى از اقدامات شایان تنقید صادر شده از تهران و رویاروى آن است . والا، تا دنیا دنیاست پرچم شیر و خورشید نشان در آذربایجان در اهتزاز خواهد بود. البته که احساسات آذربایجانى‏ها و نظریات آن‏ها را در روزنامه تجدد مشروحاً ملاحظه خواهید فرمود!
کمیته ایالتى آذربایجان فرقه دموکرات ایران
مکتوب نمره ۱۹ ،۷۷ قوس ۱۳۳۶
اکنون از شرح مندرجات روزنامه تجدد، که دیگر زمانش گذشته، صرف‏نظر کرده، شمه‏اى از نظریات خودمان را بیان کنیم:
ما که خود آذربایجانى هستیم و مى‏دانیم که علاقه و ارتباط سیاسیه آذربایجان به ایران و روحیه‏اش به چه درجه‏ایست و از تاریخ حیات آن به نحو شایسته‏اى آگاهى داریم، مى‏دانستیم که چنین انتشاراتى تنها از طرف بعضى خوش‏خیالان بى‏عقل و یا فتنه‏انگیزان ظاهر گردیده است…
آذربایجان روح ایران است، همان‏طور که بدن بى‏روح نمى‏تواند زنده بماند، از روح بدون بدن نیز کارى ساخته نیست. آذربایجان دست راست ایران است. بدن بدون دست با آن که به حالتى ناقص مى‏تواند زندگى نماید، ولى دست بدون بدن نابود مى‏گردد. خلاصه، مفتن‏هاى خوش‏خیال گرفتار افکار فاسده باید بدانند که فریفتن آذربایجانى و آلت دست کردن او و محو و لگدکوب نمودن حیثیت تاریخیه و شرف ملى‏اش چندان هم سهل و ساده نیست …
آذربایجانى ملت نجیبه‏اى است خوش‏خلق، مهمان دوست و پرمرحمت که بر هر کسى اظهار دوستى مى‏کند، لیکن وقتى مسئله تابعیت به میان مى‏آید همچنان که روزنامه تجدد گفته، آن کارى که از آذرکده‏هاى قدیمى آذربادگان ساخته مى‏شد، امروز دریغ است که از جوامع و مجامع آذربایجانى ساخته نشود. [آتش همان آتش و خاک همان خاک و مرد همان مرد و خون همان خون است که بود و هست] هر کس بخواهد آن‏ها را از ایران جدا نماید، به دشمنى هیبتناک در برابر او بدل شده، دست‏یازندگان به چنین اقداماتى را از کرده پشیمان مى‏کنند…»

روزنامه مورد بحث که نامش برگرفته از یکى از اصلى‏ترین شعارهاى دموکرات‏هاى آذربایجان بود، با کمیته ایالتى آذربایجان حزب دموکرات ایران و ارگان آن، تجدد، پیوند تنگاتنگ داشت و گذشته از آن که مطالبى از تجدد ترجمه و در آن درج مى‏گردد، تجدد نیز گزارش‏هایى در باره «فعالیت‏هاى دموکرات‏هاى بادکوبه» و روزنامه «آذربایجان چاپ بادکوبه» منتشر مى‏کرد.(۶) بعضى از اعضا و وابستگان کمیته باکوى حزب دموکرات چون عبدالله عبدالله‏زاده فریور، شیخ باقر خرازى و على‏اکبر اسکویى هم که در نتیجه پیش آمدن حوادث مارس ۱۹۱۸، که منجر به کشتار هزاران مسلمان به تحریک داشناک‏ها و هم‏دستانشان شد، مجبور به ترک باکو شده بودند، به تبریز آمده، به حزب دموکرات پیوستند و در جنبش خیابانى شرکت کردند. عبدالله‏زاده که پس از آن در تبریز ماندگار شد و به تدریس در مدرسه متوسط محمدیه و نویسندگى در تج

دد و … پرداخت،(۷) مدیر مدرسه اتحاد ایرانیان، رهبر سازمان دموکرات‏هاى ایرانى مقیم باکو و یکى از نویسندگان ارگان آن‏ها بود. رساله «ایران دمیریول امتیازاتى» (امتیازات راه‏آهن ایران) یکى از نوشته‏هاى او بود که به‏طور پاورقى از شماره اول آذربایجان… تا شماره ۹ آن به‏چاپ رسیده است.
روزنامه مذکور که اکثر مقالاتش به زبان ترکى آذربایجانى و بعضى از آن‏ها به زبان فارسى بود، خود را «ناشر افکار حزب دموکرات ایران» معرفى کرده، بر آن بود تا «عموم هم‏وطنان خود را با اصول دموکراسى آشنا» نماید. گردانندگان آن مخصوصاً بر این نکته تأکید مى‏ورزیدند که روزنامه مى‏خواهد «کارگران و کسبه را به اقتضاى عصر معاصر کرده، در میان آن‏ها به دایره علم و معارف توسعه دهد. [روزنامه] طرفدار فقیر کردن ثروتمندان و ضعیف کردن مقتدران نبوده، بلکه بر عکس بر آنست تا به واسطه چاره‏جویى و گشودن راه‏هاى اقتصادى – سیاسى – اجتماعى به ثروتمند شدن فقرا و مقتدر شدن ضعفا کمک نماید و ….»(۸)
اگرچه براى ادامه انتشار روزنامه تدارکات لازم دیده شده و حتى چاپ‏خانه‏اى به نام نوروز به منظور انتشار آن تأسیس گردیده بود، ولى پیش آمدن حوادث مارس در باکو انتشار آن را از شماره ۱۳ به بعد متوقف کرد. اشاره به سازمان دموکرات‏هاى ایرانى باکو و ارگان آن‏ها به جهت آغاز فعالیت‏هاى سیاسى و نویسندگى جوادزاده با آن‏هاست. سلام‏الله جاوید که در آن دوره در مدرسه اتحاد ایرانیان، که اغلب اولیا و مربیانش از اعضاى اصلى سازمان مورد بحث بودند، تحصیل مى‏کرده، جوادزاده را نیز، که از معلمان همان مدرسه بوده، از فعالان همان سازمان و جمعیت معارف ایران، که براى ترویج معارف به دایر کردن کلاس‏هاى شبانه و اجراى نمایش و … مى‏پرداخت، به شمار آورده، خاطرنشان ساخته است که وى از بازیگران نمایشى تحت عنوان انتقام حقیقى بوده است.(۹)
«میرجعفر (خلخالى) سیدجوادزاده» پنج مقاله، در شماره‏هاى مختلف آذربایجان جزء لاینفک ایران به شرح زیر به چاپ رسانده است:
�«معارفه خدمت لازم‏دیر» (براى معارف خدمت لازم است)، ش ۲۱( ۱ بهمن ۱۲۹۶).
نویسنده در این مقاله مى‏گوید که ملت ایران از سال‏ها پیش رو به انقراض نهاده است و اکثر عوام جامعه در برابر این مسئله بى‏تفاوت هستند. غالب افراد اقلیتى هم که به چاره‏ جویى درد پرداخته‏اند، به علت بى‏علمى نتیجه مطلوبى به دست نیاورده‏اند. آن‏ها غالباً از سر ناآگاهى فریفته اظهارات عوام‏ فریبانه سیاستمداران انگلیسى شده، اتحاد با انگلیس یا روس را عامل سعادتمندى دانسته و به بیراهه رفته‏اند. آن‏هایى هم که متوجه چاره حقیقى بوده‏اند، به علت جهل عمومى ناگزیر از فعالیت مخفى شده، با از خودگذشتگى به هدف رسیده، اداره حکومت را که نجات وطن بسته به آنست به دست ملت سپردند. لیکن متأسفانه ملت به علت بى‏علمى نتوانست استفاده شایسته‏اى از آزادى ببرد. در این میان خائنان منفعت‏طلب مردم را به نیرنگ فریفته، رشته امور را به دست گرفتند و دوستداران و خادمان اصلى وطن و ملت باز ناگزیر از فعالیت مخفى شدند و روس و انگلیس به دست عوامل داخلى خود صدها فرزند غیور وطن را نابود کردند و بعضى را با تکفیر از میدان به در بردند… اینک انقلاب کبیر روسیه فرصت آن را پدید آورده است که آن نیروى مخفى دیگر بار به تدریج به فعالیت علنى پردازد… آن چه سبب انقراضمان شده، بى‏علمى است. اگر علم و معارف داشتیم مشروطه جوانمان آلت دست خائنان نمى‏شد… بدون علم نمى‏توان زیست … تا فقرا آگاه نشده‏اند، به حقوقشان همچنان تجاوز خواهد شد… علم شرعاً نیز براى انسان واجب شمرده شده است. اطلب العلم فریضة على کل مسلم و مسلمة …. براى زندگى کردن به علم نیاز داریم، براى زنده شدن به علم نیاز دارم و …
� «نه وقت دئمک اولارکى ایران ایرانلى‏لاریندى؟« (کى مى‏توان گفت که ایران از آن ایرانیان است؟(ش ۳۰) ۳ بهمن ۱۲۹۶).

در این مقاله پس از اشاراتى به تأثیرات سوءاستعمار و حکومت استبدادى و نظام خان خانى، تنها راه چاره تشکیل حکومتى مقتدر دانسته مى‏شود. پدید آمدن چنین حکومتى هم تنها در پرتو اتحاد ملت ممکن است. از همین روست که حزب دموکرات ایران نجات ایران را در تشکیل چنین حکومتى دانسته است. چنین حکومتى در ایران تنها با حکومت مشروطه عامه امکان‏پذیر است. اگر ایرانیان خواهان چنین حکومتى هستند، باید به حزب دموکرات بپیوندند. در این صورت است که مى‏توان گفت ایران از آن ایرانیان است.
�«امید»، ش ۷( ۵ اسفند ۱۲۹۶).
یک قطعه ادبى است خطاب به فرزندان وطن که تنها امید دورافتادگان از وطن به اتحاد و مبارزه آن‏ها بسته است. بى‏وطن نمى‏توان زیست. ملت و ملیت تنها با وجود وطن پایدار مى‏ماند.
�«ترقى یولو آرامالى» (باید راه ترقى جست)، ش ۱۴( ۷ اسفند ۱۲۹۶).
در این مقاله یکى از موانع ترقى ملت ایران، یعنى سنت امتیازات شخصى و طبقاتى مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. به زعم نویسنده همین امتیازات دست و بال ملت را بسته، افراد آن را از ابراز ل

یاقت و خلاقیت بازداشته است. نجات مملکت و از آن جمله حتى اعیان و اشراف در گرو گشودن زنجیر اسارت و استبداد از دست رعیت است.
�«انقراضه‏باشلاییریق» (روبه‏انقراض مى‏رویم)، ش۲۱( ۹اسفند ۱۲۹۶).
در این مقاله که به دنبال انتشار اخبار پیشروى نیروهاى انگلیسى به سوى شمال ایران و قفقاز نوشته شده، به سیاست استعمارى انگلیس در ایران، که وارد مرحله جدید تجاوز آشکار شده، پرداخته، اولاد وطن، که در گهواره غفلت با لالایى جهالت به خواب رفته، به بیدارى و مبارزه با دشمن غدار فراخوانده شده‏اند. نویسنده خطاب به افراد ملت و احزاب سیاسى و سازمان‏هاى ملى هشدار داده است که اکنون نه تنها استقلال، بلکه موجودیتمان نیز در خطر نابودى است. اینک زمان ثبوت ادعاها فرارسیده و میدان تجربه و عمل در پیش روست!
مقاله اخیر واپسین مقاله چاپ شده پیشه‏ورى بعدى که در آن تاریخ نام میرجعفر (خلخالى) سید جوادزاده را در زیر نوشته‏هایش مى‏گذاشت، در روزنامه آذربایجان … بود که دو هفته بعد براى همیشه از انتشار بازماند و کمتیه باکوى حزب دموکرات ایران نیز در همان ایام در کوران کشمکش‏هاى خونین باکو از هم پاشید.
جوادزاده پس از تعطیل آذربایجان … و انحلال کمیته باکوى حزب دموکرات ایران به تدریج به حزب عدالت که در اواسط بهار ۱۲۹۶ / مه ۱۹۱۷ در ناحیه نفت‏خیز صابونچى باکو تشکیل گردیده بود، گرایش یافت.
عدالت در حقیقت حزب کارگران ایرانى مشغول کار در باکو و اطرافش بود که دامنه فعالیتش به زودى به شهرهاى شمالى ایران و آسیاى میانه نیز کشیده شد و بعدها تبدیل به حزب کمونیست ایران شد. پیشه‏ورى در واکنش به تشکیل حزبى به نام عدالت به توسط جمال امامى و على دشتى و ابراهیم خواجه نورى – که استخدام مستشاران آمریکایى و مبارزه با خطر کمونیسم در سرلوحه برنامه‏اش بود و «درگیرى‏هاى متعدد در تهران و شهرستان‏ها میان اعضا و هواداران حزب عدالت با توده‏اى‏ها، در طول سال‏هاى ۱۳۲۲ الى ۱۳۲۵ خ همواره وجود داشت.»(۱۰) – اقدام به نوشتن سلسله مقالاتى در باره تاریخچه حزب عدالت کرده، آن‏ها را در چند شماره سال اول آژیر (۱۳۲۲ خ) به چاپ رساند؛ با این تذکر که «حزبى که مى‏خواهم تاریخچه مختصر آن را به نظر خوانندگان آژیر تقدیم کنم، غیر از حزب عدالت امروزى است. از قرارى که اساس نامه عدالت امروزى نشان مى‏دهد، این دو حزب با هم هیچ‏گونه وجه مشترکى ندارند و تصور هم نمى‏رود که رهبران این یکى خواسته باشند خود را وارث مؤسسین آن یکى معرفى بکنند…»(۱۱)
اگرچه در این جا فرصت پرداختن به تاریخچه حزب عدالت نیست، اما اشاره به مناسبات این حزب با شاخه باکوى حزب دموکرات از بابت روشن کردن مسیر زندگى سیاسى پیشه‏ورى لازم مى‏نماید.

از این دو حزب کمیته حزب دموکرات چنان که گذشت در مدرسه اتحاد ایرانیان مستقر بود، در حالى که کمیته مرکزى حزب عدالت، در صابونچى، قلب معادن نفت و مرکز کارگران ایرانى تشکیل گردیده بود و جلسات آن معمولاً در مدرسه تمدن ایرانیان آن ناحیه، که جوادزاده یک چند مدیر آن جا بوده، برگزار مى‏شد. سازمان‏هاى دموکرات‏هاى ایرانى باکو به نوشته پیشه‏ورى «صد درصد تابع کمیته ایالتى آذربایجان حزب مزبور [دموکرات ایران] بوده، از تبریز مستقیماً دستور مى‏گرفت و از کارهاى خود به آن جا گزارش مى‏داد.»(۱۲) در حالى که حزب عدالت ضمن داشتن ارتباطهایى با سازمان همت و حزب کمونیست (بلشویک) دست کم در آن دوره حزب مستقلى به شمار مى‏آمد. این حزب ایرانى، با توجه به کثرت کارگران ایرانى در روسیه و به ویژه قفقاز و اعتقاد به این که پیروزى سوسیالیسم در روسیه راه‏گشاى آزادى ایران و ایرانى خواهد شد، خواهان شرکت فعال اعضا و هواداران خود در انقلاب روسیه بود؛ در حالى که «دموکرات‏هاى ایرانى مى‏گفتند که ما هرگز در انقلاب داخلى روسیه و کشمکش‏هاى احزاب و دستجات محلى نباید مداخله بکنیم. کار ما و وظیفه ما این است که نگذاریم حقوق افراد ایرانى پایمال بشود…»( ۱۳)
با وجود اختلافات موجود در بین دموکرات‏ها و عدالتى‏ها، دو تشکیلات در عین حال داراى منافع مشترکى نیز بودند و حتى مذاکراتى هم براى اتحاد در بین آن‏ها جریان داشته است.(۱۴) اما چنان که گذشت، کمیته باکوى حزب دموکرات بر اثر حوادث خونین مارس ۱۹۱۸ از هم پاشید، در حالى که حزب عدالت به رغم کشمکش‏ها و رقابت‏هاى جارى در قفقاز و دست به دست شدن‏ها و زیر و رو گشتن‏ها پایید. پیشه‏ورى در رابطه با ترکیب و مناسبات دو حزب مورد بحث به نکته‏اى اشاره کرده است که قابل توجه است:
«افراد حزب دموکرات البته در تحت‏تأثیر نهضت انقلابى روسیه نسبت به افراد تشکیلات داخلى آن حزب انقلابى‏تر و تندروتر بوده و در ابراز احساسات میهن‏پرستى و آزادى‏خواهى از افراد حزب عدالت عقب نمى‏ماندند…»(۱۵)
و در حقیقت جلب و جذب شدن بسیارى از آن‏ها، به ویژه پس از انحلال کمیته باکوى حزب دموکرات به حزب عدالت امرى ممکن بود، چنان که چنین نیز شد و دموکرات‏هایى چون حسین محمودزاده، سیف‏الله ابر