"محمد رضا باغبان کریمی"

نگار خیاوی و اللریمده اللی بارماق

نيگار خیاوی نین "الیمده اللی بارماق" کتابی...

بو یازینی ادبیات سئونلر کانالیندا اوخویون


https://t.me/Adabiyyatsevanlar

"محمد رضا باعبان کریمی"

نگار خیاوی و اللریمده اللی بارماق

نيگار خیاوی نین "الیمده اللی بارماق" کتابی

چاغداش ادبياتيميزين گؤركملي، دوشونجه لي و دويغولو شاعيره سي، نيگار خياوي، بوگون آذربايجانيميزين آدلي- سانلي بير قيزي كيمي تانينير. اونون ياراتديغي اثرلر و شعرلر، هر آذربايجانلي‌نين اوره‌ييني آليشديريب، اوندا وطن سئوگيسي، اينسان سئوه‌رليك و سئوگي دويغولاريني اويادير. بو گون نيگارخانيمي دؤرد شعر دفتري و ايكي چئويرمه اثريله تانيييريق؛ شعر دفترلري: 1) منيم شعريم، 2) كؤلگه‌ده‌كي سس  3) شهر جيريغيندا نيگار 4) الیمده اللی بارماق و چئويرمه لري دوكتور غلامحسين ساعدي نين "بَيَل عزاليلاري" ايله "توپ" روماني دير[1]. نيگار خانيم «منيم شعريم» كيتابيندان «كؤلگه‌ده‌كي سس» دفترينه قده‌ر اوزون بير يولو شعريت عالمينده دويغو و دوشونجه كؤرپوسوندان كئچيب و ساده بير دونيادان، ساده ديلدن، دوشونجه، حكمت، توپلومسال گؤروشلري الده ائتمك اوچون پيتلاشيق بير شاعيرانه دونيايا آدديملاميشدير. نگارین شعرلری گلیشینده بیر حرکت و اولغونلاشما و گلیشمه گؤز اؤنونده جانلانیر. آنجاق سون کتابینا گلدیکده، ایلک اؤنجه گؤزه ل بیر سانجاقلاما ایله – یاشماق طرفیندن – اوز اوزه گلیریک. بو یازی قیسسالیغینا باخمایاراق، معنالی و گؤزه لدیر و او دا "نفرت قوسومو!" دور. بو باخیشلا نگارین سون اثرینی آراشدیرماغا گیریشیرم. بو آراشدیرما لازیمدیر؛ شاعیریمیز 11جی[2] شعری نین جوابینی تاپماسا، "عصیان" ائده جک. بیر پارانتز آچیرام، فارس شعرینده فروغ فرخزاد بیزیم نگار کیمی اولغونلاشما پروسئسینی گلیشمیشدیر. او، "دیوار"، "اسیر"، "عصیان" شعر دفترلریله "تولدی دیگر" شعرینه یوکسه لیب ، ابدیته قووشموشدور. بو اولغونلاشما، دیل – دوشونجه و دویغو ایله برابر ایره لی گئتمیشدیر. من حئییف سیله نیرم کی 50 ایل فروغدان سونرا گلن شاعیر، همان پروسئسی ایزله ییر و همان یولو گئدیر و آنجاق بوگون اونون "عصیان" یئرینی آلیر. منجه، هر شاعیر بیرگون ده شعر اوخوماقدان چکینمه مه لیدیر. شعر اوخوماق شاعیری ایشیدیر، او هرگون شعرله یاشاماسی گره کیر. اؤزونون ایره لی گئتمه یینه یول آرامالیدیر. آنجاق تاسفلر اولسون کی بیزیم ادبی تنقیدیمیز اولمادیغی، بیر سیرا شاعیرلریمیزین الدن وئرمه سیله سونوجلانیبدیر. دوغرودان دا هرزمان "سحر خانیم"ین شعرلرینه و گئدیشینه باخاندا ایستر – ایسته مز گؤزولریم دولور. چونکی بیز بئله بؤیوک بیر شاعیریمیزی الدن وئرمیشیک؛ و نه راحات دا اوتورموشوق؟! اولماسین کی نگاری دا الدن وئره ک!! سحر خانیم عرفانا چکیلمکله، بیر ادیب اولدو! و... من بو مقاله نی یازمادا بو بوشلوغو دولدورماغا چالیشیرام.
 
نگار خیاوی،  ايلك دفترينده مين سورغو ايلا اوز- اوزه‌گلير، حقيقتي آراماق ايسته‌يير، وارليغي، عشقي آختارير، گونشله، آيلا، اولدوزلا دانيشير، شاعيرليك اوچون بلكه ده ايلك آدديملاردير بونلار. اؤزونو سينايير، اؤزونه آرخالانير و خيال قوشونون قانادلاريلا اوچوشا چيخير و گاهدان گؤزل ده اوچوشلاري اولور. شاعيريميز، آنجاق بير قادين دير، هله ايللر و عصيرلر بويو آياقلاريندا و اللرينده ايزي قالان قانداللار هله اؤزونو گؤسته‌رير.آنجاق شاعيرين ديلي و سئچديگي بيان نورمو، هابئله فورمالاري شاعيرانه‌دير و يئني‌ديل دن يارارلاناراق، گؤزه‌ل ايماژلار، تميز و دورو سؤزجوكلر قوللانير.[3] ديلي و سؤزلري ساده و روان اولاراق شاعيرانه‌دير.
بئله دوشونورم كي شاعير بو دفترينده هله اجتماعي گؤروشلره ال تاپماميش، هله اوره‌ييله دانيشير؛ سئوگيدن اوره‌كدن، ياردان سؤز قوشور آنجاق توپلومدا اولان آخساقليغي دا گؤرور. شاعير دوغرودان دا ديل آچماغا تله‌سير:
چوخ زاماندي
ديل آچماغا جان آتيرام
كؤتوكله‌نيب بو داقلانيب
جانلانيرام
ديل آچيرام.
ديل آچديقدا، اجتماعي باخيشلارا ياخينلاشيب، دردلري، هئچ اولماسا سورغو – سوآلا آلير:
او گؤزه لليك سئوه ن اينسان
او گونش يوردونا محراب سالان اينسان
نئجه بير الجه چؤره ك قوومادا
گؤزدن دوشر اولدو؟
ايندي داها دردي ده تانيير، حقيقت لري گؤرور، ائلينه دؤيونن اوره‌يي، ائل درديني دويور و ائلي‌ني سسله مه يه اوز گتيرير و بو شاعير «يئني ليك نغمه‌سي» اوخوياراق كؤهنه‌ليگي داغيديب، محو ائله‌يير و ايكينجي دفتري اولان «كؤلگه‌ده‌كي سس» دفتريني يارادير. نيگارين بيرينجي شعر دفتري ساده ايديسه، «كؤلگه‌ده‌كي سس»[4] اثري درين باخيشلي، دونيا گؤروشلو بير شاعيرين اثري دير. اوندا دوشونجه عالمي، حكمت، توپلومسال گؤروشلر گؤز اؤنونده جانلانير. ديلي ساده اولورسادا معنالاري آغيردير. زامانين آغيرليغي‌ني دا دويماق اولور. شاعيرين ایکینجی دفترينده بؤيوك و انساني قورخودان قورخولار واردير. شاعير حاقلي اولاراق هاوانين آغيرليغيني[5] (ص 28) دويور، معناسيز گولومسه‌مه‌لر، رياكار سالاملاردان (31)[6] قورخور و بيليركي ايتي پيچاقلار گيزلي-گيزلي دوغراماقدادير (ص 32). اينانيركي گوموش آي دارا چ

كيلير و گؤيون ماتملي ذيروه‌لرينده پاريل مجمعه ‌دن پاييني گؤتورور (ص 34) شاعيرين قورخوسو جيبلرده گيزله‌نن اللردن دير (ص 36) و اتي نين – سومويونون آرديندا گزينن گؤزلردن (ص 36). شاعير ياشماقلي نجابت لردن (ص 40) دانيشير و اينسانلارين اينسانليق داماري‌نين بيلگي سايار دويمه لرينده فيرلانماسيندان (ص 42). هر حالدا، شاعير آداملارين بيره‌رينه قارغيش اوخويارسادا، اينسانليغين بيتوونه آلقيش اولسون دئيير (ص 54).
سانكي شاعير بورادا شعريميزده اولان سنت لره حمله گئترير، چوخلو شعارلاري يئرلي-ديبلي سوپورمك ايسته يير و اعتراض سسيني قالديرير. بئله بير دوشونجه‌يه ال تاپان شاعير، داها بو دفترينده عشقدن،سئوگي دن دانيشماق ايسته مه يير، بلكه سئوگي دن باغيش ديله يه رك، دردلردن دانيشماغي اوستون توتور:
آي... سئوگي!
آي اينسان ياراشيغي
مني باغيشلا
سنين سه پنجره‌ني آچماديغيما
مني باغيشلا!
شاعير داها قرينه لردن پاخير باسان زنجيرلري قيرماق ايسته يير و هرزادي آراماق فيكرينده‌دي. شاعيرين دونياسی داها بوش  بوشونا گولوب – هيريلداماق يئري ديئيل. اونون دونياسي داها قارانليقدير، هاواسي اسگيك و اكسيژني آزدير:
هاوا آغيردير آغير
بئينيم اووولدايير
گؤزلريم ياغير.
نئيليرم؟ نئيليرم گولو – چيچه‌يي؟
گؤيوم گونش سيزدي
تورپاغيم سوسوز
هاوا آغيردير، آغير.
شاعيرين چئوره سينده اولان قارانليق گاهدان قورخولودور، چونكي گولومسه مه لر هاميسيني معناسيزدير و سالاملار رياكارانه!  بو دونيادا سازاق اسير، قيلينج لي نفسلر آغاجلارين گووده سينه سوواشير و هامي يالقيزدير، يالقيز. بوراداديركي شاعير قورخور.[7]
شاعير، آدديم-آدديم ايره‌لي گئدير، سانكي دولقونلاشير، بير زامان تانيماديغي اوچون ظولمتدن قورخورسا، ايندي قورخمايير، بلكه «گونش بايراغي»ني دا اله آلماق ايسته يير و اوخوجولارينا «ياشات!» دئيير و بئله ليكله نيگار خياوي‌نين اوچونجو شعر دفتري اولان «شهرين جيزيغيندا نيگار...»[8] اثرينه چاتيريق. شاعير بو دفتريني «سلام» و «خوش گلدين» دييه‌رك، شعره بويلو اولدوغوندان دانيشير.
شاعير اولماق ايسته ين نيگار، «دونيا مطبخي»ندن باش قالديرير و ده يرلي بير شاعير كيمي اؤزونو گؤسته رير. نيگار، بورادا داها گؤركملي، ياراشيقلي و گوجلو آذربايجان شاعيري‌دير، ديلي گؤزه‌ل، و وقارلي، مؤحكم، موضوعلاري آل – الوان و صنه‌تي ديل و فورم باخيميندان ساده ليكله برابر شاعيرانه دير. آنجاق آنا ديلينه باغلي اولاراق، شعاردان اوزاق شعر سؤيله‌يير. اونا «سوس!» دئميشلر، آنجاق شاعيرليكده او سوسماميش...[9]
سونرا، شاعيريميز «شعريمه تشككور» اوخوياراق شعر دفتريني بيتيرير:
ساغ اول شعريم!
آلني آچيق،
اوزو آغ اول شعريم... ياشا!
   نگارین سون دفتری منی سارسیدیر. اوندا بیر پارا یانلیشلار گئدیر. دیلیمیزین گؤزه للییی اونودولور، شعر شعار حالتی تاپیر، نفرت دوزگون معناسیندا یوخ؛ بلکه آشاغی صینیفلرین دیلینده اولان ماهیتی ایشه توتولور. باخین: بیر سیرا سؤزجوکلر شعریمیزه گیرمه مه لیدیر. بیرینجی شعرده، سانکی توپلومدان طلبکاردیر، یامان – یوغوزا چلمکله خالقی اویاتماق اولماز. یامان – سؤیوشلری شعره گتیرمکله، دیلی چیرکابلار ایچینده بوغماقدان علاوه بیر باشقا سونوجو اولمایاجاق. 14 جی صفحه ده، 16، 18، 19و باشقا صفحه لرده کی سؤزجوکلر ادبیاتیمیزا گیرمه مه سی داها یاخشی. بونلار نفرتی گؤسترمیر، بلکه ادبسیزلییی نشان وئریر و همان دئدیییم "عصیانی" جانلاندیریر. دئسم بیر نوع لومپن کولتورو ایشه آپاریلیر، اینانین کی اهانت قصدیم یوخ. باخین، حتا 4جی شعرینده بیر سیرا سؤزجوکلرله برابر، همان آشاغی صینیفلرین سؤزلرینی ایشله دیر: بیر طرفدن "مونتاژلاما"، "گیرپاژلاما" و او بیری طرفدن ده بو صفحه نین 6 و 9جو سطیرلرینده[10] ایشله نن سؤزجوکلرله ، من راضیلاشمیرام(حتی اؤرنک وئمه یه اوتانیرام!). دیلیمیزی لومپنلر دیلینه یاخینلاشدیرمایاق. ایکینجی شعری[11] ده اوخوجونو راضی سالا بیلمیر؛ آخی دوشمنی ده یامان – یوغوز، سؤیمکله میداندان چیخارماق اولماز، شعر دیلیمیز بس هانی؟   بیز بو دفترده گؤزه ل ایماژلارلا دا اوز – اوزه گلیریک، آنجاق بیزی راضی سالمیر. نگاردان باشقا بیر شئیلر گؤزله ییریک.
دفترین 19جی شعرلردن سونرا گلن شعرلر داها گؤزه لدیر. اوندا اولان نفرته ده یوز آلقیش! آنجاق نگار خالادان انتظاریمیز باشقادیر! من دئیردیم ده يرلي بير شاعيريميز، ادبيات دونياميزدا گزينير؛ آنجاق لازمدیر بیر بالاجا دونیامیزی گئنیشلندیره ک. هر حالدا نگار خیاوی چاغداش شعریمیزده یئری اوجادیر و یئنی اثرلر اوندان ایسته ییریک. اللري وار و باشی اوجا اولسون!
 

https://t.me/Adabiyyatsevanlar

مندن اوز دوندرن یار...

https://t.me/Adabiyyatsevanlar

‍ قیل کؤرپوسو(جهنّت)

📕گئرچک اتفاق لار اوزره یازیلان رومان
💿تورک دیلینده بیرینجی نئچه سسلی کتاب

ادبیاتیمیزا ایتحاف

بین الخالق تبریز کتاب سرگی سینده

یازار: #ائلچین_حسن‌زاده
رئداکتور: #مرتضی_سلمانی

استودیو ضبط:#آسالایو
نشریات: #نظامی
میکس،مسترینگ،سس رئداکتورو: #فواد_بلوری

کتابین سس پروژه‌سینده اشتراک ائتدیلر:
۱-#کبری_میرحسینی
۲-#مهدی_سمساری
۳-#وحید_آقایی
۴-#کامیار_شکیبایی
۵-#طوبی_پیوند
۶-#فاطمه_انتظاری
۷-#رضا_آب‌پاک
۸-#رسول_ایرانزاد
۹-#الناز_اسلام‌وند
۱۰-#ابراهیم_عباسعلیزاده
۱۱-#امین_نقیزاده
۱۲-#خلیل_شعبانی
۱۳-#محمد_اخباری
۱۴-#احمد_خسروشاهی
۱۵-#مهرداد_رسولی
۱۶-#میلاد_قانع

https://t.me/Adabiyyatsevanlar

مرجان منافزاده

بیرآز یوخو ...
بیرآز رویا ...
بیرآز دا کابوس...
گیزلیجه سی آغیرلاشیرلار کیپریک‌لریمده
بیرآز من ...
بیرآز سن ...
بیرآز سئوگی ...
سنی تر تؤکور بو جانیم
یاتاغیم سنی دئییر ایستی‌لییینده
بیرآز سن منده...
بیرآز من سنده...
خولیالاریمیز دا بیزده
بیرآز دا بیز، بیزده
سن بات منده / من ایتیم سنده
هامیسی بیتمک اوزره-دیر بیزده


هاچان بیته جک
بو یاریمچیق سئوگی...‌

https://t.me/Adabiyyatsevanlar

یارین بویون قو جاقلادیم ...


https://t.me/Adabiyyatsevanlar

نوستالژی

https://t.me/Adabiyyatsevanlar

تانری سوزونون ائتیمولوگیاسی

یازیچی : دیلچی عالیم دوکتور روشن خیاوی.
بو یازینی ادبیات سئونلر کانالیندا اوخویون .


https://t.me/Adabiyyatsevanlar

روشن خیاوی

«تانرؽ » سؤزۆنۆن ائتیموْلوْگێاسؽ(۳،۴) و بئشینجی بؤلۆمو،
Etymology of "Tanrı" word,

🌹-. " Herman Vambery "
تانرؽ سؤزۆنۆن مختلیف شکیللرین و تۆرک اولوسلار آراسؽندا راێیج تلفۆظلرین ۉ معنالارؽن ێازؽب.ایندی بو صورتلری ۉامبری نین کیتابؽندان نقل ائدیرم:
tang,təng,teng,ting,tıng,tüng
ۉ بو معنالارؽ آلمانجا بو سؤزلرین قارشؽسؽندا ێازؽب:
licht: نور،
بو سؤز اینگیلیسجه همان light سؤزۆدۆر،
himmel:اوچاق،بهشت،
Gottایگیلیسجه God,تانرؽ
glanzen: پارؽلداماق،glaze,
strahen: پارؽلداماق،
هئرمان ۉامبری،سوْنرا «تانرؽ» سؤزۆن تۆرک دیلینین مختلیف دێالوْقلارؽندان نقل ائدیب ۉ معنالارؽندا ێازؽب : ایشؽق،نور،پارؽلداماق،پارلاق،تانرؽ،...ۉ ماراغلؽ بودور کی،هئرمان ۉامبری بوردا «تنسوق»کلمه سین کی بیر تۆرکی کلمه دی (ۉ قاێدا قانون معناسؽنادؽ)، گه تیریب و بو کلمه نین کؤکۆنده ،تانرؽ سؤزۆندن بیلیب، اوْ بئله یازؽب: das blendend :tansuk: گؤزۆ خئێره ائدیجی ,das wunder : معجزه،
بو عالیم سوْنرا بو مصدرلریده گه تیریب :
tüngmək,tingmək,tinmək:
معنالارؽ آلمانجا:
scheinen : گؤزه گؤرۆنن
strahlen:پارؽلداماق
glanzen:پارلاما،پارؽلداما،درخشش

جغتاێ تۆرکۆنده: tang: tagesan bruch:
tanglamag,tang atmag:hell werden(آلمانجا): ایشؽق ساچمال،
tangsuk,tansuk,tangizgamak,tansuklamak:
آلمانجا معنالارؽ:
wundernehmen,Gott :
معجزه ائدیجی، تانرؽ،
ۉامبری همچنین «آێدؽن» ۉ «آێدؽنلؽق» ،آلمانجا: mondschein,Helle, سؤزلرینده «تانرؽ» سؤزۆنۆن معنالارؽندان بیلیب.
ێاقوتجا: تانقارا،tangara ، تین،tin: دان چاغؽ، سحرآچؽلماق،
کازاقجا. : tang,dan,dajan:kz,: تانرؽ,
چوۉاشجا، dajan,tora, tor :çvş:
ێاقوت، قؽرقؽز ، قاراقالپاق،ۉ همچنین آلتاؽ دێالوْقلارؽندا : tani :آلمانجا : kennen:
wissen:بیلمگ، بیلیملیگ،بیلیرم
🌹«تانرؽ - Tanrı » سؤزۆنۆن آراشدؽرماسؽنؽن ( ائتیموْلوْگێاسؽنؽن )اۆچۆنجۆ بؤلۆمۆنۆ


» تانرؽ - Tanrı » سؤزۆنۆن ائتیمْولوْگێاسؽ،(۴)اۆنجۆ بؤلۆم،
,Etymology of «tannrı» word (4)
,Die Etymologie des « tanrı »worte(4)

»گرهارد دورفر- Doerfer Gerhard، »بیر آلمانلؽ دیلچی لیک عالیمیدیر،اؤز ارزشلی دؤرد جیلد کیتابؽن: « موعاصیرفارس دیلینده تۆرک ۉ مْوغول سؤزلرینین ائتیمْولوگێاسؽ»
Türkische und Mongolısche elemente ım neupersischen ،1963,1965,1967,1975
اینجی ایللرده، ێازمؽشدؽر. بو عالیم ،کیتابؽنؽن ایکینجی جیلدینده،ص578«،تانرؽ »سؤزۆ حاققؽندا ۉۆسعتلی معلومات ۉئریب.گرهارد دورفر، گؤستریر کی :تۆرک دێالوْقلارؽندا،،تانرؽ،، سؤزۆ ،،گؤێ،، معناسؽن ایفاده ائدیب ۉ ایشه گئدیب.اوْ عالیم،همچنین ایضاح ائدیر کی..تانرؽ..سؤزۆ تۆرک دیلیندن،چین دیلینه کؤچۆب ۉTchianli ۉ tenglihشکیلده
گؤرسه نیر.(دورفر،۲اینجی جیلد،ص577.)
تانرؽ سؤزۆ همچنین تانگری ۉ تنگری شکیللرده،فارس دیلینده ێازؽلان متنلرده-نظمده ۉ نثرده- ده ۉارد ا وْلوب، ۉ ێازؽچؽلار ۉ شاعیرلر اؤز اثرلر ینده،بو کلمه نی ایشه آپارؽبلار،اوْ جۆمله دن ،،شیخ عطار نیشابوری،، اؤز،،،تذکره الاولیا،،،کیتابؽندا بئله ێاز ؽر:
،،...ترکمانی ام هفتاد ساله،موی در گبری سفید کرده،از بیابان اکنون برمی آیم و تنگری،تنگری می گویم، الله الله گفتن می آموزم،ص429،
ۉ خاقانی شیرۉانیده،بئله دئ ێیب:
خسرو ذوالجلالتین،از ملکی و سلطنت -
مستحق الخلافتین از یلواج و تنگری،
دکتر سجادی ،ص 430
ایشاره:۱ -شئێخ عطارؽن سؤزۆنده ،،گبر،،سؤزۆ ،،زرتشت،،دینینده اوْلانلارا دئێیردیلر،
۲-،،ێلۉاج،،تۆرک دیلینده،پیامبر،پیغمبر معناسؽن ایفاده ائدیر،آما منجه بو سؤزۆن تلفۆظۆنده آرتؽق آراشدیرمالار لازؽم گؤرۆنۆر،گئنه خاقانی دئێیر:
نایب تنگری تویی،کرده به تیغ هندویی. -
سنقر کفر پیشه را،سن سن گوی تنگری،
دکترسجادی،ص424
ایشاره: سوْنقوْر،سنقر،شوْنقوْر،شوْنقار ،بیر قوشدور،باێقوش،
،،ابن فضلان،،بیر عرب سیێاحتچیسیدؽر،۳۰۹اؽنجؽ هجری قمری ایلینده،،،اوغوزلار،،بْوێلارؽلان گؤرۆشۆ اوْلوب،اوْ نقل ائدیرکی:
اگر بیر تۆرکۆن ایشی چه تینلیگه دۆشسه ،اۆزۆن توتار گؤێه ۉ دیێه ر:
آێ بیر تانرؽ!...
...ۉ حضرت موْلانادا بئله دئێیب:
ترک تویی، ز هندوان چهره ی ترک کم طلب،
زآنکه نداد هند را صورت ترک، تنگری،
دیوان شمس ،غ ۲۴۷۸
،،مانۉی،، ێازؽلاردا «خرمزته تنگری - təngri xormoztə »ێعنی : اهورامزدا خدای،تانرؽ اهورا مزدا، ۉ ،،انوری،،شاعیرده دئێیب:
آنکه برلوح زبان ها،خط اول نام اوست،
این همی گویداله،آن ایزد و آن تنگری(۳۴۴)
کریستێان دینینه ۉارید اوْلان تۆرکلر،«تنگری اوْغلؽ»مۆرکب سؤزۆن ،فارسجادا اوْلان«پسرخدا» قارشؽسؽندا،سئچیبلر،ێعنی همان،،مسیح،،ۉ «مشیکاتنگری» (عبری دیلینده )ێعنی «تانرؽ مسیح»،
باخؽن:The encyclopedia of religious

🌹،،تانرؽ-Tanrı،،سؤزۆنۆن ائتیموْلوْگێا آراشدؽرماسؽ،
دؤردۆنجۆ (۴) بؤلۆمۆنۆن سوْنو،

🌹 «تانرؽ» سؤزۆنۆن ائتیموْلوْگێاسؽ،(۵)اینجی بؤلۆم،

Etymology of «تانرؽ-Tanrı» word (5)
Die Etymologie des «tanrı» worte (5)


من تانرؽ سؤزۆنۆن حاققؽندا آراشدؽرما زامانؽندا ،«داشنامه بزرگ اسلامی»ده بیر مطلبه ،ۉێا دئسم بیر ،،اظهار نظره،،توْخوندوم کی، من اۆچۆن هم چوْخ ماراغلیدؽر،ۉهم چوْخ تأسسفلی. اوْردا بئله ێازؽر: «...تنگری واژه ای بسیار کهن،احتمالا پیش از پیدایش زبان ترکی است که می توان اثر انرا در زبان هون های شرقی یافت...»(قربان علمی)
بوسؤزه آرتؽق دیققت ێئتیرمه ده،دؤرد اساس ایشکال ۉحتا ێانلؽش گؤرۆنۆر:
۱- ێازؽر،،واژه ای بسیار کهن،،. ێازؽچؽ بوردا اعتراف ائدیر کی ،،تانرؽ،،سؤزۆ بیر ان اسکی سؤزدۆر،...ۉالبته بیز بیلیریک کی بو سؤز، تۆرک دیلینین «آناسؤز mother words» و اساس سؤز خزینه سیندن بیریدیر...
۲- ێازؽر،،احتمالا...،،. ێازؽچؽ آنجاق احتمال ۉئریر ۉ نه ێقین ائدیر،ۉ نه بیر علمی مدرک ۉ سند گؤستریر.
۳- ێازؽر:،،احتمالا پیش از پیدایش زبان ترکی...،،. بیز البته پیدایش سؤزۆنۆن معناسؽن درس کلاسلارؽندا، تۆرک دیلینده ،،تاپؽلما-تاپؽلماق،،معناسؽندا اؤرگشمیشیگ،ۉ بونودا بیلیریک کی تاپماق ،فارس دیلینده پیدا کردن ،ێعنی بیر زادؽ ێوْخ اوْلمادان تاپماق،
اله گه تیرمک،ۉ ،،پیدایش،، یعنی ،،پیدا شدن،، .میثال دئسم ،ایندیکی ،،کوْروْنا،،خسته لیگی کیمی بیر زاد کی ێوْخ ایدی ۉ بیردن هوۉانا شهرینده تاپؽلدؽ و اوْردان دۆنێاێا ێاێؽلدؽ. دئمک سؤز بودورکی، ،،پیدایش،،سؤزۆ بیر دیل حاققؽندا،کامیلن علمدن اوزاق بیر سؤزدۆر،دیل
گؤبه له ێ دئێیل کی بیردن بیره ێئردن تاپؽلا! مینلر مینلر ایل لازؽمدؽر تا بیر دیل،بیر میلله تین آراسؽندا جۆجه ره ،گؤۉه ره ،ۉ بارا،بهه ره ێئتیشه، ێعنی کامیللشه...
(۴)- ێازؽر ،،می توان اثر آنرا(اثر کلمه تانرؽ را) در زبان هون های شرقی یافت...،،
بوسؤز چوْخ پۆرچۆملۆ سؤزدۆر،ۉێا ێازؽچؽ ان آز معلوماتدان بوْشدور،چۆنکی ێازؽ بئله دئێیر،ێا ایلقا ائدیر کی هوْنلار ،تۆرکلردن باشقا بیر میلله ت ایمیشلر،دئمک ێازؽچؽ محتملا بیلمیر کی هوْنلار تۆرکلرین بؤێۆک بوْێلارؽندان اوْلموشلار،ۉ ،،آتیلا،،اوْ تۆرکلرین بؤێۆک باهادوروایدؽ، ۉ چاغداش زاماندادا ،،هوْنگری-Hungary،، ێا ،،ماجاریستان،،مملکتی، هامان ،،هوْنلارؽن،،ێا،،هانلارؽن،، ێادیگارلارؽذؽ...

🍃🍃🍃 آما اساس سؤزۆمۆزۆن داۉامؽ:
،،استاروستین-Astarostin،، تانرؽ سؤزۆن بۆتۆن آلتاێیک دیللرده گؤستریب:
p.Allt : tangiri
P.Tung :tangura
p.Mong : tangarag
p.Tk : tangri,təngri
p.Jpn : tinkir
،،استاروستین،،تانرؽ سؤزۆنۆن پروْتۆرک شکلینین قارشؽسؽندا،ایکی معنا ێازؽب ،کی بو البته بیزیم آراشدؽرمامؽزدا چوْخ اهمیێته مالیکدیر.بوایکی معنا عیبارت اوْلوGod ۱-تانرؽ،الله2-sky -گؤێ،آسمان،سماء،
ایندی تانرؽ سؤزۆ ،تۆرک دیلینین مختلیف دێالوْقلارؽندا :
1-O.tk : tengri(orx,uyg)
karaxa : tengri
türk : tanri
Az : tanri,tarı
trkmn : tangri
salr : tanru
m.tk : tengri
m.kıpç : təngri
uzb : tangri
uygr : təngri
krmn : tangrı,təngri
tatr : təngre
başkr : təngre
kırkz : təngir
k.blk : təjri
kklp : təngir
s.uyg : təngər
xks : tigər
şor : tegri
oyrt : tengeri
tva : der
toflr : dere
çuvş : tora
ygt : tangara
dolg : tangara p: 1402

https://t.me/Adabiyyatsevanlar

سایین کانالداشلار
بو وئرلیش عینی زاماندا ادبیات سئونلر کانالیندا یایلاجاق .

https://t.me/Adabiyyatsevanlar